# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2025 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2025/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2025
tijd vak 2
donderdag 19 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 50 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
GT-0191-a-25-2-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Er is sprake van normale situaties en gezonde organismen, tenzij anders vermeld.

Oogpracticum
Bas en Kaya doen tijdens de biologieles een practicum over de bouw van het oog. Ze hebben de opdracht gekregen om het oog van een schaap te ontleden.
Ze bekijken eerst de buitenkant van het oog en maken een schematische tekening, die je hieronder ziet. Het deel waarvan ze de naam niet weten, is aangegeven met een vraagteken.
[FIGUUR: Schematische tekening van een oog met de pupil, iris en een deel gemarkeerd met een vraagteken.]

1p 1 Noteer de naam van het buitenste, witte deel van het oog dat is aangegeven met het vraagteken.

1p 2 Het valt Bas en Kaya op dat de pupil van het schaapenoog heel groot is. Ze praten over de werking van de pupilreflex.
Bas zegt dat de kringspieren in de iris ontspannen zijn als een pupil groot is.
Kaya zegt dat een pupil in het donker groter wordt.
Wie heeft gelijk?
A geen van beiden
B alleen Bas
C alleen Kaya
D zowel Bas als Kaya

1p 3 Bas en Kaya snijden het oog open en halen de lens eruit.
Bas houdt de lens dicht bij een krant. Hij kan door de lens de letters scherp zien. Nu beweegt hij de lens wat verder van de krant af. Om het beeld scherp te houden, zou de vorm van de lens moeten veranderen.
→ Moet de lens uit het schapenoog dan boller of platter worden? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-25-2-0
lees verder

### Pagina 3

De erwtenplant

Tijdens de biologieles onderzoeken leerlingen
verschillende delen van een erwtenplant. Ze
bekijken de cellen van het blad.
[FIGUUR: Een illustratie van een erwtenplant met bloemen, bladeren en een peul.]

1p 4 De leerlingen maken een preparaat van het blad van de erwtenplant en
bekijken dit onder de microscoop.
In de tabel op de uitwerkbijlage staan delen die bij cellen aanwezig
kunnen zijn.
Kruis bij elk deel aan of het wel of niet in het preparaat van de cellen
van het blad aanwezig is.

1p 5 De cellen in het blad van de erwtenplant hebben 14 chromosomen. De
geslachtscellen van de erwtenplant ontstaan door een bepaalde celdeling
en hebben daardoor een ander aantal chromosomen.
Wat is de naam van de celdeling waarbij de geslachtscellen ontstaan? En
hoeveel chromosomen heeft een geslachtscel van een erwtenplant?

celdeling waarbij de
geslachtscellen ontstaan

aantal chromosomen in de
geslachtscel

A meiose
7

B meiose
28

C mitose
7

D mitose
28

1p 6 De erwtenplant maakt eiwitrijke zaden. Om deze eiwitten te maken, heeft
de plant mineralen nodig. Nadat de plant de mineralen heeft opgenomen,
worden ze vervoerd naar de vruchtbeginsels van de plant.
Worden de mineralen opgenomen door de huidmondjes of door de
wortelharen? En worden ze vervoerd door de houtvaten of door de
bastvaten?

mineralen opgenomen door

mineralen vervoerd door

A huidmondjes
houtvaten

B huidmondjes
bastvaten

C wortelharen
houtvaten

D wortelharen
bastvaten

GT-0191-a-25-2-o
3 / 20

### Pagina 4

Werkstuk keizerspinguïn

Jort maakt voor het vak biologie een werkstuk over de keizerspinguïn. Keizerspinguïns zijn grote vogels die leven op de Zuidpool. Over hun voortplantingsgedrag schrijft hij de volgende zinnen op:

1 Het mannetje duwt zijn snavel op zijn borst en maakt een geluid, waarna het vrouwtje naar hem toe loopt.
2 Het mannetje en het vrouwtje strekken hun nek naar boven en kijken elkaar een tijdje aan.
3 Het mannetje en het vrouwtje paren met elkaar.
4 Het vrouwtje legt één ei en gaat daarna naar zee om zich te voeden.
5 Het mannetje houdt het ei op zijn voeten onder een huidplooi warm.
6 Als het kuiken uit het ei gekomen is, bedelt het met gepiep om eten en wordt het gevoed door het mannetje.
7 Na twee maanden keert het vrouwtje terug en gaat het mannetje naar zee om zich te voeden.

2p 7 Op de uitwerkbijlage staat een tabel met twee typen voortplantingsgedrag die passen bij vier zinnen uit de tekst.
→ Noteer bij elk type voortplantingsgedrag de nummers van twee zinnen die erbij horen.

[FIGUUR: Een keizerspinguïn met een kuiken op zijn poten]

Jort leest de volgende informatie:
Keizerspinguïns eten krill en inktvis. Krill bestaat uit garnaalachtige diertjes die leven van plantaardig plankton. De keizerspinguïn jaagt op inktvis en is soms zelf de prooi van orka's.

GT-0191-a-25-2-o 4 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 5

Hieronder zie je het voedselweb dat Jort heeft gemaakt. Bij de nummers
1, 2 en 3 moet hij de namen van drie organismen nog invullen.

[FIGUUR: Een voedselweb met drie organismen. Organisme 1, een krill, wordt gegeten door organisme 2. Organisme 2, een keizerspinguïn, wordt gegeten door organisme 3.]

2p 8 In het voedselweb ontbreken nog drie organismen.
→ Welke organismen uit de tekst moeten bij de nummers 1, 2 en 3 in het
voedselweb staan?
Schrijf je antwoord zo op:
1: ................................
2: ................................
3: ................................

1p 9 In het ijskoude water kunnen de keizerspinguïns een half uur op grote
diepte jagen. Daarna moeten ze naar boven komen om adem te halen.
→ Noteer de naam van het orgaan van de keizerspinguïn waarin de
gaswisseling plaatsvindt.

1p 10 Jort schrijft in zijn werkstuk dat er ook andere soorten pinguïns zijn. Hij
kopieert een stamboom van internet en plakt die in zijn werkstuk. Je ziet
deze stamboom hieronder.

[FIGUUR: Een dendrogram dat de evolutionaire verwantschap van verschillende pinguïnsoorten toont. De x-as is gelabeld met "miljoen jaar geleden" en loopt van 30 tot 0. De soorten die worden weergegeven zijn: grote kuifpinguïn, fjordlandkuifpinguïn, Schlegels pinguïn, zuidelijke rotsspringer, geeloogpinguïn, zwartvoetpinguïn, magelhaenpinguïn, dwergpinguïn, stormbandpinguïn, adeliepinguïn, keizerspinguïn.]

Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken die Jort doet over deze
stamboom.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

GT-0191-a-25-2-o 5 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Groente uit zee

Sushi kan bestaan uit rijst met vis en groenten,
omwikkeld met zeewier. Milan en Sem maken
tien sushirolletjes.
De ingrediënten die ze hiervoor gebruiken zijn:
- avocado
- gekookte rijst
- zalm
- zeewier

[FIGUUR: Twee stukken sushi met zeewier, rijst en vulling.]

In de tabel hieronder staat informatie over de voedingswaarde van de
ingrediënten die ze gebruiken.

voedingswaarde per 100 gram
|       | energie-
waarde
(kJ) | eiwit
(g) | vet
(g) | voedings-
vezels
(g) | water
(g) | mineraal
kalium
(mg) |
|-------|----------|-------|-----|----------|-------|---------|
| avocado | 816 | 1,9 | 19,5 | 4,3 | 72,5 | 377 |
| gekookte
rijst | 620 | 3,2 | 0,3 | 0,7 | 63,4 | 25 |
| zalm | 785 | 21,8 | 11,0 | 0,0 | 62,6 | 489 |
| zeewier | 1060 | 31,5 | 1,5 | 36,3 | 6,5 | 1730 |

1p 11 In de tabel ontbreken de gegevens van een groep voedingsstoffen die als
brandstof kan dienen.
$\rightarrow$ Welke groep voedingsstoffen ontbreekt in de tabel?

1p 12 Over de voedingsvezels die in de tabel staan, doen Milan en Sem elk een
uitspraak:
Milan zegt dat voedingsvezels volledig worden verteerd en opgenomen in
het bloed.
Sem zegt dat voedingsvezels zorgen voor een goede darmperistaltiek.
Wie heeft gelijk?
A geen van beiden
B alleen Milan
C alleen Sem
D zowel Milan als Sem

1p 13 In de tabel staan voedingsstoffen waaruit zeewier bestaat.
Welke van deze voedingsstoffen worden door de zeewierplanten
opgenomen uit de zee?
A eiwitten en mineralen
B eiwitten en water
C mineralen en water

GT-0191-a-25-2-o
Beschikbaar gesteld door Stichting Studieveileding Leiden (SSL).

### Pagina 7

1p 14 Milan en Sem hebben de sushirolletjes opgegeten. Waar worden de meeste verteerde voedingsstoffen uit de sushi opgenomen in het bloed?
A in de maag
B in de dunne darm
C in de dikke darm
D in de endeldarm

Meerlingen

In Nederland vinden elk jaar ongeveer 200.000 geboortes plaats. Bij 2140 van die geboortes wordt een meerling (twee of meer baby's tegelijk) geboren.

1p 15 Wat is de kans op een geboorte van een meerling in Nederland?
A 1%
B 4%
C 9%
D 11%

Er zijn genen die de kans op een meerling vergroten. Zo is er een gen dat ervoor zorgt dat de hypofyse meer van het hormoon FSH produceert. Dit hormoon stimuleert de rijping van eicellen. Ook is er een gen dat ervoor zorgt dat het orgaan waarin de eicellen rijpen, sterker reageert op het hormoon FSH.

1p 16 Noteer de naam van het orgaan waarin de eicel rijpt.

1p 17 Leg uit dat een vrouw die draagster is van deze twee genen een grotere kans op een twee-eiige tweeling heeft.

GT-0191-a-25-2-o 7 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 8

Het oor van de kat
Doofheid komt bij witte katten vaker voor dan bij gekleurde katten. In de
afbeelding is het gehoororgaan van een kat schematisch weergegeven
met daarin de delen P tot en met S.
[FIGUUR: Schematische tekening van het oor van een kat met de onderdelen oorschelp, trommelvlies en de delen P, Q, R, S.]
1p 18 Welke letter geeft het deel aan dat zintuigcellen bevat voor geluiden?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
1p 19 In welk deel van het centraal zenuwstelsel vindt bewuste waarneming van
geluid plaats?
A in de grote hersenen
B in de kleine hersenen
C in de hersenstam
GT-0191-a-25-2-o 8 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 9

1p 20 Met een gehoortest kan een onderzoeker bepalen of een kat doof is. De
kat wordt onder narcose gebracht en er worden elektroden aangebracht
op de kop van de kat. De kat krijgt via oordopjes geluiden afgespeeld. Als
de kat de geluiden waarneemt, gaat op het computerscherm de lijn
omhoog en omlaag.
Op het scherm in de afbeelding zie je de resultaten van de gehoortest van
een witte kat.
[FIGUUR: Een close-up van een kat die tijdens een gehoortest wordt gemonitord. Er zijn draden verbonden met de kop van de kat en een oscilloscoop toont een golfvorm op een scherm.]
Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
GT-0191-a-25-2-0 9 / 20 lees verder ▶▶▶

### Pagina 10

Osteogenesis imperfecta
Osteogenesis imperfecta (OI) is een zeldzame erfelijke aandoening,
veroorzaakt door een dominant gen. Bij OI komen ook
gebitsafwijkingen
voor. Het tandbeen is dan minder sterk en het tandglazuur slijt sneller. Als
er gaatjes ontstaan, zijn deze moeilijk te behandelen omdat de tanden en
kiezen erg breekbaar zijn.

2p 21 In de afbeelding zie je schematisch een doorsnede van een kies. Hierin
zijn delen aangegeven met P tot en met S.

[FIGUUR: Schematische tekening van een tand met de delen P, Q, R en S aangeduid]

→ Met welke letter is het tandbeen aangegeven? En met welke letter is
het tandglazuur aangegeven?
Schrijf je antwoord zo op:
tandbeen: ................................
tandglazuur: ................................

1p 22 Voor mensen met OI is een goede verzorging van het gebit, door
tandenpoetsen en flossen, extra belangrijk. Ook moeten ze vaker naar de
tandarts voor een gebitscontrole.
→ Noteer nog een andere maatregel om gaatjes te voorkomen.

2p 23 Melisa heeft OI en is heterozygoot voor deze eigenschap. Henk heeft de
aandoening niet. Ze krijgen samen een baby.
Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema.
→ Vul het kruisingsschema in.
→ Bepaal de kans dat hun baby OI heeft.

1p 24 Henk en Melisa willen graag met zekerheid laten vaststellen
of de foetus OI heeft.
→ Leg uit dat echoscopie daarvoor geen geschikt onderzoek is.

GT-0191-a-25-2-0 10 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 11

De giraffe

In de paringstijd kunnen mannelijke giraffen achterhalen of het vrouwtje bereid is om te paren, door te ruiken aan de urine van het vrouwtje. Ondanks hun extreem lange nek kunnen ze niet helemaal naar de grond buigen om daar aan de urine te snuffelen.
De mannetjes proberen de vrouwtjes te laten plassen door zachtjes hun achterwerk aan te raken terwijl ze ruiken. Als zij dan plast en hij een bepaalde geurstof ruikt dan weet hij dat ze paringsbereid is.

1p 25 Noteer uit de informatie een uitwendige prikkel voor het vrouwtje en haar bijbehorende respons.
Schrijf je antwoord zo op:
prikkel: .....................................
respons: .......................................

1p 26 In de afbeelding zie je de ligging van het orgaan van Jacobson. Tijdens het snuffelen aan de urine ademen mannelijke giraffen de lucht met de geurstoffen in. Deze lucht gaat langs het orgaan van Jacobson. De functie van dit orgaan is vergelijkbaar met het reukzintuig van de mens.

[FIGUUR: Tekening van de kop van een giraffe met de mond open, waarbij de tong naar buiten hangt. Er is een lijn getrokken naar een specifiek orgaan met de tekst "orgaan van Jacobson".]

Welke zenuwcellen geleiden de impulsen van het orgaan van Jacobson naar het centraal zenuwstelsel?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen

GT-0191-a-25-2-0 11 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Giraffen zijn planteneters. Zelf zijn de giraffen prooidieren voor hyena's en leeuwen. Een gezonde giraffe loopt het meeste gevaar aangevallen te worden tijdens het drinken en tijdens de momenten dat het mannetje probeert een vrouwtje te laten plassen.

1p 27 Is de giraffe een consument of een producent? En heeft de giraffe knobbelkieuzein of plooikiezen?
A een consument met knobbelkieuzein
B een consument met plooikiezen
C een producent met knobbelkieuzein
D een producent met plooikiezen

1p 28 De leeuw is een natuurlijke vijand van de giraffe.
$\rightarrow$ Leg uit dat het voor een mannelijke giraffe gevaarlijk is als hij moet buigen richting het achterwerk van een vrouwtje.

Chlamydia bij schapen

Schapen kunnen besmet raken met de chlamydia-bacterie. Wanneer een zwanger schaap voor het eerst besmet raakt, kunnen de placenta en vruchtvliezen aangetast worden. Hierdoor kunnen lammetjes te vroeg of dood geboren worden. Het eerste jaar dat er een chlamydia-uitbraak in een kudde is, kunnen zwangere schapen van alle leeftijden daar last van hebben. In de volgende jaren zijn het vooral dieren die voor de eerste keer lammetjes krijgen.
Met bloedonderzoek is aan te tonen of een schaap de infectie heeft. Als dit zo is, kunnen andere schapen van de kudde nog vóór hun eerste bevruchting gevaccineerd worden.

1p 29 Noteer een functie van de placenta.

1p 30 Tijdens welke fase van de bevalling verlaat de placenta de baarmoeder?
A tijdens de indaling
B tijdens de ontsluiting
C tijdens de uitdrijving
D tijdens de nageboorte

2p 31 Schapen kunnen immuun worden voor chlamydia als ze een infectie met de chlamydia-bacterie hebben doorgemaakt of als ze gevaccineerd zijn tegen chlamydia.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met deze twee manieren waarop een schaap immuun kan worden voor de chlamydia-bacterie.
$\rightarrow$ Kruis bij elke manier aan welke vorm van immuniteit hierbij past.

GT-0191-a-25-2-o 12 / 20 lees verder $\rightarrow \rightarrow$

### Pagina 13

1p 32 Onderzoekers hebben regelmatig de hoeveelheid antistoffen in het bloed van twee schapen, P en Q, bepaald. De schapen zijn even groot. Op tijdstip 0 vindt er bij beide schapen een chlamydia-besmetting plaats. De gemeten hoeveelheden antistoffen zijn weergegeven in het diagram hieronder.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "hoeveelheid antistoffen" en op de x-as "tijd in weken". Er zijn twee lijnen: een gestippelde lijn voor schaap P die eerst stijgt tot een piek rond week 2-3 en daarna daalt, en een doorgetrokken lijn voor schaap Q die later begint te stijgen tot een lagere piek rond week 4 en daarna daalt.]
Legenda:
-- schaap P
— schaap Q
→ Verklaar het verschil in de hoeveelheden antistoffen tussen schaap P en schaap Q in het diagram.
GT-0191-a-25-2-o 13 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 14

Maagkleining

Diana heeft ernstig overgewicht en krijgt daarom een maagkleining.
Door de maagkleining krijgt ze sneller een vol gevoel. Ook neemt het
hongergevoel af, doordat de maag minder 'hongermoon' maakt.
In de afbeelding zie je de situatie voor en na een maagkleining.

[FIGUUR: Voor en na een maagkleining. Links de normale maag met twaalfvingerige darm en dunne darm. Rechts de maag met maagzakje en restmaag, verbonden met de dunne darm. Legenderafbeeldingen voor voedsel en spijsverteringssappen.]

Bij deze operatie wordt van een klein deel van de maag een maagzakje
gemaakt. De dunne darm wordt doorgesneden en aan dit maagzakje
vastgemaakt. Het maagzakje heeft geen maagportier.
De rest van de maag (restmaag) wordt aan de bovenzijde dichtgenaaid en
produceert nog verteringssappen.
De twaalfvingerige darm wordt weer verbonden met de dunne darm. Door
de operatie is de dunne darm korter dan normaal.

1p 33 Het maagzakje heeft geen maagportier waardoor het voedsel maar kort in
het maagzakje blijft.
→ Leg uit dat het voedsel hierdoor uiteindelijk minder goed wordt
verteerd.

1p 34 Het 'hongermoon' wordt vanuit de maag naar de hersenen vervoerd
via het bloed.
Door welk deel van het bloed wordt dit hormoon vervoerd?
A door de bloedplaatjes
B door de rode bloedcellen
C door de witte bloedcellen
D door het bloedplasma

GT-0191-a-25-2-0 14 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 15

Na de maagverkleining moet Diana levenslang vitaminen innemen om te compenseren voor een vitaminetekort.
Ook is er kans op galstenen na de maagverkleining. Galstenen ontstaan als gal indikt en versteent.

1p 35 Leg uit waardoor er bij Diana na de maagverkleining een vitaminetekort kan ontstaan.

1p 36 Welk van de volgende uitspraken over gal is juist?
A Gal bevat verteringsenzymen.
B Gal emulgeert vetten.
C Gal wordt door de galblaas gemaakt.

2p 37 Diana heeft ook een groter risico op een voedselinfectie.
→ Leg uit waardoor het risico op een voedselinfectie na de maagverkleining groter is.

GT-0191-a-25-2-o 15 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 16

Kamerplanten
Veel mensen in Nederland hebben kamerplanten in huis staan. De
Calathea is hier een voorbeeld van. De Calathea komt oorspronkelijk uit
het tropische regenwoud van Venezuela. Het klimaat is daar het hele jaar
grotenDEELS hetzelfde, met een constante temperatuur van boven de
20°C.
[FIGUUR: Een kamerplant in een pot, met grote, gestreepte bladeren.]
1p 38 In het tropische regenwoud leeft de Calathea in de schaduw op de bodem
van een dichtbegroeid bos.
Met welke abiotische factor moet je volgens de informatie rekening
houden wanneer je de Calathea in de woonkamer zet?
1p 39 Kamerplanten staan vaak in een pot met daarin potgrond. Potgrond is een
mengsel van compost en kunstmest. Compost bestaat vooral uit
halfverteerd plantaardig materiaal.
Leg uit dat het voor de groei van planten in je woonkamer goed is om
de potgrond minimaal één keer per jaar te vernieuwen.
1p 40 In de Calathea vinden stofwisselingsprocessen plaats, zoals fotosynthese
en verbranding.
Welk van de genoemde processen vindt bij de Calathea in het donker
plaats en welke stof wordt daarbij uitgescheiden via de bladeren?
proces dat in het donker
plaatsvindt
stof die daarbij
uitgescheiden wordt
A
fotosynthese
koolstofdioxide
B
fotosynthese
zuurstof
C
verbranding
koolstofdioxide
D
verbranding
zuurstof
GT-0191-a-25-2-o
16 / 20
lees verder ▶▶▶

### Pagina 17

Razendsnelle evolutie

Afrikaanse olifanten hebben slagtanden. In Mozambique werden in een bepaalde periode veel olifanten door stropers gedood om hun slagtanden.
Kort na die periode is de populatie olifanten veranderd door een grote toename van slagtdloze vrouwtjes. Onderzoekers hebben een mutatie ontdekt die ervoor zorgt dat de slagtanden zich niet ontwikkelen. Dit gemuteerde gen ligt op een geslachtschroomsoom en wordt van moeder op dochter doorgegeven. Wanneer dit gen wordt doorgegevean aan een zoon ontstaat er een miskraam.

[FIGUUR: Een afbeelding van de kop van een olifant met de tekst "slagttand".]

1p 41 In de afbeelding zie je twee paar geslachtschromosomen zoals die bij olifanten kunnen voorkomen. Bij de olifant wordt het geslacht op dezelfde manier bepaald als bij de mens.

[FIGUUR: Twee illustraties van chromosomen. De linker illustratie toont twee vergelijkbare chromosomen, met het label P. De rechter illustratie toont twee ongelijke chromosomen, met het label Q.]

→ Welk van de paren geslachtschromosomen P en Q is van een olifant zonder slagtanden? Leg je antwoord uit.

1p 42 In welke cellen van een olifant zonder slagtanden komt het gemuteerde gen voor?
A alleen in de cellen van slagttanden
B alleen in de geslachtscellen
C in alle lichaamscellen

2p 43 Een gedeelte van de olifantenpopulatie met slagtanden is afgenomen. Het deel zonder slagtanden neemt juist toe. Dit kan het gevolg zijn van natuurlijke selectie.
→ Leg uit hoe door natuurlijke selectie het aandeel olifanten zonder slagtanden toeneemt.

GT-0191-a-25-2-o 17 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 18

Een nieuw hart

Bij mensen met hartfalen pompt het hart minder goed. Sommige mensen
met hartfalen komen in aanmerking voor een donorhart, maar de
wachtlijst is erg lang. Voor deze mensen kan een steunhart dan een
tijdelijke oplossing zijn. Een steunhart bestaat uit een pomp die wordt
aangesloten op het eigen hart. Het steunhart pompt een deel van het
bloed naar de grote bloedsomloop.
Het eigen hart blijft zelf ook nog pompen, maar hoeft minder hard te
werken.

[FIGUUR: Schematische weergave van een menselijk bovenlichaam met een steunhart. Het steunhart is aangesloten op het eigen hart. De uitstroomopening is verbonden met een bloedvat dat naar de grote bloedsomloop gaat. De instroomopening is verbonden met het eigen hart. Een pomp is in de buik geplaatst en de controlekast is zichtbaar op de buik.]

uitstroomopening
instroomopening
controlekastje
pomp

2p 44 In de afbeelding zie je hoe het steunhart op het eigen hart is aangesloten.
→ Op welke hartruimte is de instroomopening van het steunhart
aangesloten? En op welk bloedvat is de uitstroomopening
aangesloten?
Schrijf je antwoord zo op:
instroomopening: ...............................................................................
uitstroomopening: ................................................................................

GT-0191-a-25-2-o
18 / 20
lees verder ► ► ►

### Pagina 19

2p 45 Om wachtlijsten voor donororganen te verkorten, is in 2018 de donorwet ingevoerd. Hierbij kunnen mensen de keuze registreren om geen donor te willen zijn na hun overlijden. In 2018 waren er 6,5 miljoen mensen geregistreerd. In 2020 waren er 9 miljoen mensen geregistreerd. In het staafdiagram kun je aflezen welke keuze er gemaakt werd door de geregistreerde mensen in 2018 en in 2020.
[FIGUUR: Staafdiagram met twee groepen staven, die de jaren 2018 en 2020 representeren. Elke groep bevat drie staven die de antwoorden "ja, ik geef toestemming", "nee, ik geef geen toestemming" en "iemand anders beslist" representeren. De percentages voor 2018 zijn 58%, 31% en 11%. De percentages voor 2020 zijn 53%, 36% en 11%.]
→ Zijn er in 2020 meer of minder geregistreerde mensen beschikbaar als donor dan in 2018? Leg je antwoord uit met een berekening.
1p 46 Wanneer een donorhart beschikbaar komt, wordt gekeken of de bloedgroep van de donor past bij de bloedgroep van de ontvanger van het hart. Op de uitwerkbijlage staan uitspraken over bloedgroepen.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
1p 47 Mensen die een nieuw hart hebben gekregen, moeten de rest van hun leven medicijnen slikken om afstoting van het nieuwe hart tegen te gaan.
→ Leg uit dat mensen die deze medicijnen slikken vatbaarder worden voor infecties.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
GT-0191-a-25-2-o 19 / 20 lees verder

### Pagina 20

Onbeschermde seks

Irma vertelt aan een vriendin dat ze de avond ervoor seks met haar vriend
had zonder voorbehoedsmiddel. Ze hadden afgesproken dat hij zijn penis
zou terugtrekken vóór zijn orgasme, maar Irma denkt dat dit niet helemaal
goed gegaan is.

1p 48 Bij een orgasme van een man verlaten zaadcellen de penis.
Via welke genoemde organen verlaten de zaadcellen, in de juiste
volgorde, het lichaam van de man?
A urinebuis → zaadleider
B urineleider → zaadleider
C zaadleider → urinebuis
D zaadleider → urineleider

Irma wil niet zwanger worden. Op een voorlichtingssite leest ze de
volgende informatie:

'Wil je een zwangerschap voorkomen na onveilige seks? Er zijn twee
mogelijkheden: een morning-afterpil slikken of een koperspiraaltje laten
plaatsen in je baarmoeder. De morning-afterpil is een pil die de eisprong
uitstelt.
Een koperspiraaltje voorkomt een zwangerschap. Tot vijf dagen na de
onveilige seks kun je een koperspiraaltje laten plaatsen in je baarmoeder.
Dat kan minstens vijf jaar blijven zitten. Een koperspiraaltje bevat geen
hormonen. Het koperspiraaltje zorgt ervoor dat zaadcellen niet kunnen
bewegen en dat het baarmoederslijmvlies verandert. De huisarts brengt
het koperspiraaltje in.'

2p 49 Op de uitwerkbijlage staat een schema met processen die kunnen
plaatsvinden in het vrouwelijke voortplantingsorgaan.
→ Kruis bij elk proces aan of dit wel of niet wordt verhinderd door een
koperspiraaltje.

1p 50 Irma heeft ervoor gekozen om de morning-afterpil te nemen. Twee weken
later vertelt ze haar vriendin dat ze niet zwanger is. Ze heeft geen
zwangerschapstest gedaan.
→ Leg uit waaraan Irma gemerkt heeft dat ze niet zwanger is.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
GT-0191-a-25-2-o
20 / 20
einde