# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2025 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2025/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 28 ### Vraag 29 – Opgave 29 ### Vraag 30 – Opgave 30 ### Vraag 31 – Opgave 31 ### Vraag 32 – Opgave 32 ### Vraag 33 – Opgave 33 ### Vraag 34 – Opgave 34 ### Vraag 35 – Opgave 35 ### Vraag 36 – Opgave 36 ### Vraag 37 – Opgave 37 ### Vraag 38 – Opgave 38 ### Vraag 39 – Opgave 39 ### Vraag 40 – Opgave 40 ### Vraag 41 – Opgave 41 ### Vraag 42 – Opgave 42 ### Vraag 43 – Opgave 43 ### Vraag 44 – Opgave 44 ### Vraag 45 – Opgave 45 ### Vraag 46 – Opgave 46 ### Vraag 47 – Opgave 47 ### Vraag 48 – Opgave 48 ### Vraag 49 – Opgave 49 ### Vraag 50 – Opgave 50 ### Vraag 51 – Opgave 51 ### Vraag 52 – Opgave 52 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VMBO-GL en TL 2025 tijdvak 1 woensdag 21 mei 13.30 - 15.30 uur biologie CSE GL en TL Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 52 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 61 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. GT-0191-a-25-1-o ### Pagina 2 Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Er is sprake van normale situaties en gezonde organismen, tenzij anders vermeld. De hermelijn De hermelijn is een klein roofdier dat op veldmuizen en konijnen jaagt. Hij komt vaak voor in gebieden waar gras beschikbaar is voor zijn prooidieren. In de zomer is de vacht van de hermelijn op de rug bruin. Als de winter komt en de dagen korter worden, wordt er minder pigment aangemaakt. Hierdoor is de hermelijn in de winter helemaal wit. Deze camouflage zorgt ervoor dat de hermelijn in de sneeuw kan ontsnappen aan roofdieren zoals vossen. De verandering in de vachtkleur van de hermelijn is erfelijk bepaald. [FIGUUR: twee foto's, links een hermelijn in de sneeuw, rechts een hermelijn in de zomer tussen de planten.] hermelijn in de winter hermelijn in de zomer 2p 1 Maak met behulp van de informatie een voedselketen van vier organismen waarin de hermelijn voorkomt. 1p 2 De hermelijn heeft grote hoektanden en een bepaald type kiezen. Noteer de naam van het type kiezen van de hermelijn. 1p 3 Er ligt steeds minder vaak sneeuw. Biologen verwachten dat er na verloop van tijd minder witte hermelijnen zullen zijn. Leg dit uit. GT-0191-a-25-1-o 2 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 3 Plantenhormonen Planten maken hormonen aan die de groei regelen. Abscisinezuur is zo'n hormoon, dit hormoon wordt gevormd in de wortels en bladeren van de plant. Abscisinezuur zorgt ervoor dat de huidmondjes sluiten in droge periodes om verdamping van water tegen te gaan. Een ander hormoon is giberelline. Dit hormoon beïnvloedt de groei door de celdeling in de stengel te stimuleren. Bovendien zorgt giberelline ervoor dat het reservevoedsel in een zaadje gebruikt wordt bij de kieming. 1p 4 In de afbeelding zie je een schematische doorsnede van een blad. Hierin zijn delen aangegeven met de letters P tot en met S. [FIGUUR: Doorsnede van een blad met de letters P, Q, R en S die verschillende weefsels aangeven.] Welke letter geeft een huidmondje aan? A letter P B letter Q C letter R D letter S 1p 5 Noteer de naam van het type vaten waarin abscisinezuur wordt getransporteerd vanuit de wortels naar de bladeren. 1p 6 In planten kan zowel mitose als meiose plaatsvinden. Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken over mitose en meiose. → Kruis voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is. GT-0191-a-25-1-o 3 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 4 1p 7 In de afbeelding zie je een opengesneden zaadje van een boon. Hierin zijn delen aangegeven met de letters P, Q en R. [FIGUUR: Een afbeelding van een boon met de delen P, Q en R aangegeven.] Welke letter geeft het deel aan waaruit het kiempje reservevoedsel haalt? A letter P B letter Q C letter R Titeren [FIGUUR: Een tekstvak met informatie over titeren bij honden.] De meeste honden worden gevaccineerd tegen ziektes zoals hepatitis, parvo en de ziekte van Carré. Sommige vaccinaties worden elk jaar of elke twee jaar herhaald. Tegenwoordig kan eerst bloedonderzoek worden gedaan om te beoordelen of de vaccinatie echt nodig is. Dit onderzoek heet titeren. Met de resultaten van het titeren wordt dan bepaald of de hond nog beschermd is of opnieuw gevaccineerd moet worden. 1p 8 Welke stoffen in het bloed worden gemeten bij het titeren? 1p 9 Hond Wodan is immuun voor de ziekte parvo. → Leg uit dat Wodan hierdoor niet immuun is voor de ziekte van Carré. 1p 10 Puppy's zijn de eerste weken na de geboorte meestal natuurlijk passief immuun voor een aantal ziektes. → Leg uit op welke manier deze puppy's natuurlijk passief immuun zijn geworden. GT-0191-a-25-1-o 4 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 Een trage maag Carola heeft een trage maag. De zenuwen die haar centraal zenuwstelsel met haar maag verbinden, sturen minder impulsen waardoor de peristaltiek van de maag verstoord is. Voedsel blijft ongeveer drie uur in de maag van een gezond persoon. Bij Carola blijft het voedsel langer in de maag, waardoor zij zich altijd vol voelt. Carola heeft vaak last van maagzuur en laat veel boeren. De maag is opgebouwd uit drie lagen: de spierlaag, de bindweefsellaag met bloedvaten en de slijmvlieslaag met maapsapkliertjes. Je ziet de drie lagen in de afbeelding. [FIGUUR: Dwarsdoorsnede van de maagwand met de drie lagen: slijmvlieslaag, bindweefsellaag en spierlaag, met uitleglijnen naar de lagen.] 1p 11 Welke laag is bij een trage maag minder actief waardoor er minder peristaltiek plaatsvindt? A de slijmvlieslaag B de bindweefsellaag C de spierlaag 1p 12 Carola voelt zich door haar trage maag altijd vol. In welk deel van de hersenen vindt bewustwording van haar volle maag plaats? A in de grote hersenen B in de kleine hersenen C in de hersenstam 1p 13 De maag van Carola zwelt op als er tijdens de vertering gassen ontstaan. De maag drukt dan tegen haar middenrif. Dit heeft invloed op haar ademhaling. Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken. -> Kruis voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is. GT-0191-a-25-1-o 5 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 6 1p 14 Als Carola een boer laat, kan het teveel aan gas uit haar maag ontsnappen. Het gas verlaat de maag via de mondholte. Op dat moment zijn de luchtpijp en de neusholte afgesloten. Op de uitwerkbijlage staat een tabel. Kruis aan welk deel de luchtpijp afsluit en welk deel de neusholte afsluit. 2p 15 Als Carola's klachten erger worden en medicijnen niet meer helpen, kan ze sondevoeding krijgen. Ze krijgt dan via de neus een slangetje ingebracht tot in haar maag. Zes keer per dag wordt daar vloeibare voeding doorheen gedruppeld. Delen van het lichaam zijn: 1 luchtpijp 2 mondholte 3 neusholte 4 slokdarm 5 twaalfvingerige darm → Door welke delen gaat het slangetje? Noteer alleen de juiste nummers. Hoofdlúizen [FIGUUR: Een afbeelding van een hoofdluis op een mensenhaar.] Hoofdlúizen zijn insecten die op het hoofd van mensen leven. Ze houden zich vast aan de haren en zuigen bloed uit de hoofdhuid. Als een hoofdluis bloed gaat zuigen, maakt hij een wondje in de huid. In het wondje spuit hij speeksel. Een stofje in het speeksel zorgt ervoor dat het bloed niet kan stollen en dat de hoofdluis bloed kan blijven zuigen. 1p 16 Om een bloedvat te bereiken, prikt de hoofdluis door lagen van de huid. In welke volgorde gebeurt dat? A hoornlaag → kiemlaag → lederhuid B hoornlaag → lederhuid → kiemlaag C kiemlaag → hoornlaag → lederhuid D kiemlaag → lederhuid → hoornlaag E lederhuid → hoornlaag → kiemlaag F lederhuid → kiemlaag → hoornlaag 1p 17 Bij de bloedstolling is een bepaald bloeddeeltje betrokken. → Noteer de naam van dit bloeddeeltje. GT-0191-a-25-1-o 6/19 lees verder ►►► ### Pagina 7 1p 18 In de afbeelding zie je de levenscyclus van de hoofdluis. De cyclus begint als het vrouwtje een bevrucht eitje aan een hoofdhaar vastplakt. Uit het eitje komt een kleine luis, die na 10 dagen volwassen is. [FIGUUR: Levenscyclus van de hoofdluis met 5 genummerde stadia, beginnend bij een ei.] Over de levenscyclus van deze hoofdluis worden twee uitspraken gedaan: 1 De hoofdluis in stadium 3 heeft hetzelfde fenotype als in stadium 5. 2 Een lichaamscel van de hoofdluis in stadium 2 heeft hetzelfde aantal chromosomen als een lichaamscel in stadium 4. Welk van deze uitspraken is juist of welke van deze uitspraken zijn juist? A geen van beide B alleen 1 C alleen 2 D zowel 1 als 2 1p 19 Met een speciale shampoo kun je hoofdluizen bestrijden. Deze shampoo verstopt de tracheeën van de hoofdluis. → Leg uit waardoor een hoofdluis doodgaat als de tracheeën verstopt zijn. GT-0191-a-25-1-o 7 / 19 lees verder ### Pagina 8 Gedragsonderzoek bij vervetapen Vervetapen leven in sociale groepen van vijf tot twintig dieren. Vervetapen verwijderen regelmatig stofjes, huidschilfers en soms vlooien uit elkaars vacht. Dit wordt vlooien genoemd. Een aap wordt altijd gevlooid door een aap die lager in de rangorde staat. In een dierentuin doen gedragsbiologen onderzoek naar het gedrag van de vervetapen. Daarvoor maken ze twee schema’s. [FIGUUR: Een zwarte-witte foto van een vervetaap die een baby-aapje vasthoudt.] schema 1 gedrag | afkorting | omschrijving ------- | -------- | -------- lopen | LO | beweegt voort op de poten zitten | ZI | zit met de billen op de grond eet appel | EA | neemt een hap en kauwt op een appelstukje vlooien | VL | plukt met twee vingers iets uit de vacht van een andere aap spelen | SP | rent achter een andere aap aan en tikt hem aan schema 2 minuten | seconden | 0-10 | 10-20 | 20-30 | 30-40 | 40-50 | 50-60 ------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- 1 | | | | | | 2 | | | | | | 3 | | | | | | 4 | | | | | | 5 | | | | | | 2p 20 Noteer de naam van schema 1 en van schema 2. Schrijf je antwoord zo op: schema 1: ......................... schema 2: ......................... GT-0191-a-25-1-o 8 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 9 1p 21 De gedragsbiologen observeren vijf vervetaap-vrouwtjes gedurende een dag. Ze houden bij hoe vaak de vrouwtjes elkaarooien. Het resultaat staat in het schema hieronder. [FIGUUR: Tabel met twee secties. Bovenste tabel: Kolomkoppen 'aap die gevloooid wordt' en 'aap die andere aap vlooit' met subkolommen 'Ama', 'Bisa', 'Cyrah', 'Dayo', 'Esi'. Rijen met 'Ama', 'Bisa', 'Cyrah', 'Dayo', 'Esi'. Waarden zijn aantallen vlooibeurten, met '-' voor zelf-vlooien. Onderste tabel: Kolomkoppen 'min.' en 'seconden' met subkolommen '0-10', '10-20', '20-30', '30-40', '40-50', '50-60'. Rijen 1 t/m 5 met afkortingen zoals 'LO', 'VL', 'ZI', 'EA'.] Een aap wordt altijd gevloooid door een aap die lager in de rangorde staat. Op de uitwerkbijlage staat een rangordeschema. -> Noteer in het schema de rangorde van deze apen. Begin met de naam van het meest dominante dier. 1p 22 De biologen vragen zich af wat Cyrah gaat doen om een stukje appel te krijgen. De volgende dag doen de biologen een experiment met alleen Ama en Cyrah. De biologen zetten een gesloten kist met stukjes appel neer in hun verblijf. De biologen kunnen de kist van een afstand openen. Zodra Ama een stukje appel pakt, houden de biologen vijf minuten lang bij wat Cyrah doet. De aantekeningen van de biologen staan in de tabel hieronder. -> Noteer de gedragshandeling die Cyrah laat zien om een stukje appel te krijgen. GT-0191-a-25-1-o 9 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 10 Fokken van pythons Jeffrey fokt pythons. Hij heeft twee van zijn mooiste pythons geselecteerd om te kruisen. Dit mannetje en dit vrouwtje laat hij eerst door de dierenarts onderzoeken. De dierenarts merkt op dat het mannetje vervormingen aan de wervels heeft. Deze vervormingen worden veroorzaakt door de ziekte van Paget, een dominant overervende ziekte. 23 Jeffrey vraagt zich af of het verstandig is om met dit pythonmannetje te fokken. Hij wil weten hoe groot de kans is op nakomelingen met de ziekte van Paget bij deze kruising. De dierenarts heeft voor hem een stamboom gemaakt van de familie van het mannetje. Het geselecteerde pythonpaar is aangegeven met de letters P en Q. [FIGUUR: Stamboom met vier generaties. De eerste generatie toont een grijs vierkant (aangeduid als P) en een wit vierkant. Deze hebben drie kinderen in de tweede generatie: een witte cirkel, een wit vierkant en een grijs vierkant (aangeduid als Q). De witte cirkel en het witte vierkant hebben geen kinderen. De kinderen van P en het witte vierkant zijn een witte cirkel en een wit vierkant.] Legenda: • slang met ziekte van Paget • slang zonder ziekte van Paget Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema. → Vul het kruisingsschema in. → Noteer de kans dat een nakomeling de ziekte van Paget heeft. 24 Op een röntgenfoto van een python zijn de vervormingen aan de wervels goed te zien. Een python heeft soms ook overblijfselen van heupbeenderen en poten. → Geef een verklaring voor de aanwezigheid van deze overblijfselen op basis van de evolutietheorie. GT-0191-a-25-1-o 10 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 [FIGUUR: Een close-up foto van de kop van een python met de bek open, waarbij de luchtpijp zichtbaar is en er een lijn naartoe wijst met het label "luchtpijp".] 1p 25 Op de foto zie je de luchtpijp van de python. De bouw van de luchtpijp van een python is gelijk aan die van de mens. → Wat is de functie van de kraakbeenringen in de luchtpijp van de python? 1p 26 Bij een python is de luchtpijp uitschuifbaar. Als het nodig is, kan de python de luchtpijp tot uit de bek schuiven. Jeffrey heeft dat nog nooit gezien. Jeffrey voert zijn pythons muizen en jonge ratten. → Leg uit in welke situatie het voor een python die in de natuur leeft nodig kan zijn de luchtpijp tot uit de bek te schuiven. GT-0191-a-25-1-o 11 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 12 Nijpaard Hasana Nijpaard Hasana is in 2019 in een dierentuin in Emmen overleden. Na haar overlijden bleek dat er iets bijzonders met dit nijlpaard was. Van buiten had ze de kenmerken van een vrouwtje en ze gedroeg zich als een vrouwtje. In haar lichaam vond de dierenarts geen baarmoeder en eierstokken maar wel delen van het mannelijke voortplantingsstelsel. Hasana was de helft van een tweeling, wat bij nijlpaarden heel zeldzaam is. De dierenarts denkt dat de mannelijke delen in het lichaam van Hasana het gevolg zijn van de tijd die ze samen met haar tweelingbroer in de baarmoeder doorbracht. Tijdens de embryonale ontwikkeling werd Hasana blootgesteld aan de mannelijke geslachtshormonen van haar tweelingbroertje. 1p 27 Hasana’s broertje maakte veel mannelijke geslachtshormonen. → Door welke hormoonklier worden de mannelijke geslachtshormonen gemaakt? 1p 28 Over Hasana worden twee uitspraken gedaan. In elke uitspraak is een woord weggelaten. 1 Hasana had .......... geslachtskenmerken van een man. 2 Hasana had .......... in haar lichaam. Wat moet worden ingevuld in zin 1 en in zin 2? [FIGUUR: Tabel met vier rijen (A, B, C, D) en twee kolommen ('in zin 1', 'in zin 2'). De kolommen bevatten de opties 'primaire', 'secundaire' en 'eileiders', 'zaadleiders'.] 1p 29 Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken over tweelingen bij mensen. → Kruis voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is. GT-0191-a-25-1-0 12 / 19 lees verder ### Pagina 13 Pitrus Pitrus is een plant die groeit langs de waterkant. De wortels staan vaak in het water. In de stengel van de pitrus zitten ruimtes die met lucht gevuld zijn. Via deze ruimtes krijgen de wortels zuurstof. [FIGUUR: Een plant met pluizige, ronde bloemhoofdjes die groeit aan de waterkant, met de wortels gedeeltelijk onder water.] 1p 30 Op welke momenten van de dag hebben de wortelcellen zuurstof nodig? A alleen overdag B alleen 's nachts C overdag en 's nachts 1p 31 Hieronder zie je een schematische tekening van een wortel. Met twee pijlen is de richting aangegeven waarin de stoffen glucose en nitraat worden vervoerd. [FIGUUR: Een doorsnede van een plantenwortel, met twee pijlen die de richting van transport aangeven. Pijl P wijst naar boven, weg van de wortelpunt. Pijl Q wijst naar beneden, naar de wortelpunt.] Pijl P Pijl Q Op de uitwerkbijlage staat een tabel. -> Kruis voor elke pijl aan welke stof in die richting wordt vervoerd. GT-0191-a-25-1-o 13 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 14 De neushoornkever De neushoornkever is een insect. De naam neushoornkever komt van de grote hoorn op de kop van het mannetje. In de zomer gaan mannetjes op zoek naar een vrouwtje. Als er meerdere mannetjes bij een vrouwtje in de buurt zijn, zoeken de mannetjes elkaar op om te laten zien wie de sterkste is. Meestal is het mannetje met de kleinste hoorn al verjaagd voordat er gevochten wordt. Als er wel gevochten wordt, wint de neushoornkever met de grootste hoorn meestal. Na de paring zet het vrouwtje haar eitjes af in plantenafval. Uit de eitjes komen larven die zich voeden met het plantenafval. De larven groeien drie tot vijf jaar waarna ze verpoppen tot een volwassen neushoornkever. De groeisnelheid van de larven is afhankelijk van de temperatuur in dit plantenafval. Bij een lage temperatuur of bij gebrek aan voedsel duurt het larvestadium langer en wordt de hoorn van het volwassen mannetje uiteindelijk kleiner. [FIGUUR: Een foto van een neushoornkever met een hoorn op zijn kop.] 1p 32 Een neushoornkever-mannetje met een korte hoorn vlucht meteen als een ander mannetje zijn langere hoorn laat zien. Tot welk gedrag behoort dit laten zien van de hoorn aan de tegenstander? A baltsgedrag B territoriumgedrag C verzorgingsgedrag 1p 33 Noteer een biotische factor uit de informatie die invloed heeft op de snelheid waarmee een larve zich ontwikkelt tot een volwassen neushoornkever. 2p 34 In de hoop plantenafval wordt warmte geproduceerd door verbranding. → Welke twee stoffen ontstaan bij de verbranding? GT-0191-a-25-1-0 14 / 19 lees verder ▶ ▶ ▶ ### Pagina 15 Energiedrank Op de school van Roy en Melissa is het drinken van energiedrank verboden. Ze vinden de volgende informatie op internet: "Energiedrank is een koolzuurhoudende drank met veel suiker en een hoger gehalte aan cafeïne dan andere frisdranken met cafeïne. Cafeïne veroorzaakt een hogere hartslag, een hogere bloeddruk, een versnelde ademhaling en zorgt ervoor dat de reactiesnelheid hoger is. Bij een te hoge inname van cafeïne kunnen er gezondheidsproblemen ontstaan." 1p 35 Cafeïne uit de energiedrank heeft invloed op orgaanstelsels. → Noteer de namen van twee orgaanstelsels waarop cafeïne volgens de informatie invloed heeft. 1p 36 Energiedrank bevat zuren. Hierdoor is het drinken van energiedrank slecht voor je gebit. → Noteer welk deel van een tand als eerste wordt aangetast. 1p 37 Er zitten suikers in energiedrank. → Onder welke groep energierijke voedingsstoffen vallen suikers? 2p 38 De suiker in energiedrank kan door het lichaam worden verbruikt bij de verbranding. Als er meer brandstof is dan het lichaam nodig heeft, kan dit worden opgeslagen als glycogeen of als vet. → Noteer in welke delen van het lichaam glycogeen en vet kan worden opgeslagen. Schrijf je antwoord zo op: glycogeen: ...................................................................................................... vet: .................................................................................................................... GT-0191-a-25-1-o 15 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 16 Roy en Melissa vinden op internet een onderzoek over het gebruik van energiedrank in relatie tot opleiding en geslacht. In de tabel zie je de resultaten van dit onderzoek. Percentage leerlingen dat wekelijks energiedrank drinkt per opleidingsniveau [FIGUUR: Tabel met opleidingsniveaus (vmbo-kb, vmbo-gt, havo) en percentages jongens en meisjes per klas 2 en klas 4.] 1p 39 Melissa en Roy bekijken de tabel uit het onderzoek en doen daar uitspraken over. - Melissa zegt dat uit elke klas meer jongens energiedrank drinken dan meisjes. - Roy zegt dat meer leerlingen uit klas 2 energiedrank drinken dan leerlingen uit klas 4. Wie heeft gelijk? A geen van beiden B alleen Melissa C alleen Roy D zowel Melissa als Roy 2p 40 Maak op de uitwerkbijlage een staafdiagram van het percentage leerlingen op vmbo-gt-niveau dat wekelijks energiedrank drinkt. Geef de vier groepen leerlingen weer in vier staven. Problemen met resus [FIGUUR: Tekstblok met informatie over Chantal en Ronald, hun verwachtingen en de bloedgroepen.] Chantal en Ronald verwachten een tweeling en bezoeken daarom de verloskundige. Chantal is resusnegatief en door het genotype van Ronald zijn al hun kinderen resuspositief. Omdat het verschil in bloedgroep problemen kan geven, krijgt haar bevalling extra aandacht. 1p 41 De verloskundige doet een prenataal onderzoek bij Chantal. Met behulp van geluidsgolven bekijkt ze de foetussen. → Noteer de naam van deze manier van prenataal onderzoek. 1p 42 Op de monitor is te zien dat er vloeistof om de foetussen zit. → Noteer de naam van deze vloeistof. GT-0191-a-25-1-o 16 / 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 17 1p 43 Bij elk bezoek controleert de verloskundige de bloeddruk van Chantal. Een afwijkende bloeddruk is ongunstig voor de foetussen. Een afwijkende bloeddruk kan ontstaan als stoffen uit de placenta de slagaders laten vernauwen. → Gaat de bloeddruk omlaag of omhoog als de slagaders in Chantals lichaam vernauwen? Leg je antwoord uit. 1p 44 Je ziet de foetussen van Chantal in de afbeelding. Hierin zijn delen aangegeven met de letters P tot en met S. [FIGUUR: Dwarsdoorsnede van de baarmoeder met twee foetussen, met de navelstrengen en placenta aangeduid met letters P, Q, R en S.] Welke letter geeft het deel aan waar voedingsstoffen uitgewisseld worden tussen Chantal en de foetussen? A letter P B letter Q C letter R D letter S 1p 45 Doordat Chantal resusnegatief is kan een afweerreactie op gang komen als zij in contact komt met resuspositieve bloedcellen. Om dit te voorkomen heeft ze bij de bevalling van haar eerste kind een injectie gekregen met anti-R. Zonder deze injectie zou haar lichaam geleerd hebben om zelf anti-R te maken. Het anti-R komt dan tijdens de zwangerschap in het bloed van de tweeling. Dit zou schadelijk zijn voor de ontwikkeling van de foetussen. → Wat gebeurt er als anti-R uit het bloed van Chantal in de bloedsomloop van de resuspositieve tweeling terechtkomt? GT-0191-a-25-1-o 17 / 19 lees verder ►►► ### Pagina 18 Myxomatose Myxomatose is een virusziekte bij konijnen. Konijnen krijgen het virus door contact met besmette soortgenoten of doordat ze gebeten worden door insecten die het virus bij zich dragen. Na de besmetting krijgt het konijn koorts, zwellingen en kan het blind worden. 1p 46 Een virus kan na inademing via een longblaasje opgenomen worden in het bloed en gaat daarna via de kortste weg naar de kop van het konijn. In welke volgorde gaat het virus door de bloedvaten? A longader $\to$ aorta $\to$ halsader B longader $\to$ aorta $\to$ halsslagader C longslagader $\to$ aorta $\to$ halsader D longslagader $\to$ aorta $\to$ halsslagader 2p 47 Door de besmetting met het virus raakt het oog van het konijn ontstoken. Daardoor zwelt het ooglid op en raakt deel P in de afbeelding geïrriteerd. [FIGUUR: Schematische tekening van een konijnenoog.] $\to$ Noteer de naam en de functie van deel P. Schrijf je antwoord zo op: naam: ................................................ functie: ................................................ 1p 48 Leg uit waardoor blindheid de overlevingskans van een konijn in het wild kleiner maakt. 1p 49 Als een konijn myxomatose had, gaf de dierenarts in het verleden uit voorzorg antibiotica om besmetting met andere ziekteverwekkers tegen te gaan. Tegen welke ziekteverwekkers werken antibiotica? A tegen bacteriën B tegen schimmels C tegen andere virussen GT-0191-a-25-1-0 18 / 19 lees verder $\triangleright\triangleright\triangleright$ ### Pagina 19 Vingerdier Het vingerdier leeft in de bossen van Madagaskar. Vingerdieren gaan in het donker op zoek naar insectenlarven. Ze kloppen op bomen en luisteren naar het geluid van de bewegende larven onder de boomschors. Als een vingerdier een larve hoort, dan peutert hij met zijn lange vingers de larve uit de boom. [FIGUUR: Een close-up van een dier met grote ogen en vacht, dat de camera aankijkt.] 1p 50 Is het vingerdier een consument, een producent of een reducent? A een consument B een producent C een reducent 1p 51 Noteer de inwendige prikkel voor het vingerdier om op bomen te kloppen. 2p 52 De delen van het oor van een vingerdier hebben dezelfde namen en functies als bij de mens. Het vingerdier hoort een larve onder de boomschors. In het schema hieronder zie je de weg die het geluid aflegt, van de oorschelp tot het slakkenhuis. oorschelp → ... 1... → ... 2... → gehoorbeentjes → slakkenhuis → Welk deel hoort op plaats 1 en welk deel hoort op plaats 2 te staan? Schrijf je antwoord zo op: op plaats 1: ........................................................................................... op plaats 2: ........................................................................................... Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift. GT-0191-a-25-1-0 19 / 19 einde ■