# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2024 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2024/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2024
tijd vak 2
donderdag 20 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 52 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0191-a-24-2-0
1 / 20
lees verder ►►►

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Er is sprake van normale situaties en gezonde organismen, tenzij anders vermeld.

Voortplanting bij de reuzenpanda

De reuzenpanda is een zoogdier dat alleen bamboe eet. Panda's kunnen bamboe moeilijk verteren omdat ze in hun darmen geen enzymen hebben die celwanden afbreken.
[FIGUUR: Een reuzenpanda die bamboe eet.]

1p 1 In de afbeelding zie je een cel van een bamboeplant.
[FIGUUR: Tekening van een plantencel met de onderdelen P, Q, R en S aangegeven.]
→ Met welke letter is het deel van de cel aangegeven dat slecht verteerbaar is voor de panda?

GT-0191-a-24-2-0 2 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

De voortplanting bij de reuzenpanda gaat langzaam.
Het vrouwtje heeft maar één keer per jaar een ovulatie. De hoeveelheid
geslachtshormoon bij mannetjes is vaak het hoogst op het moment dat
het vrouwtje niet vruchtbaar is. Wanneer het voortplantingsseizoen voor
een vrouwtje begint, daalt de hoeveelheid geslachtshormonen bij het
mannetje alweer.
In fokcentra wordt het gedrag van reuzenpanda's bestudeerd om de kans
op voortplanting te vergroten. In een onderzoek werden meerdere
vrouwtjes- en mannetjespanda's geobserveerd. De onderzoekers maakten
deze twee tabellen:

tabel 1 schema van het gedrag van vrouwtjes naar mannetjes

| gedrag     | afkorting | omschrijving gedrag van vrouwtje naar
mannetje |
|------------|-----------|-----------------------------------------|
| agressief  | ag        | maakt grommende geluiden                |
| neutraal   | ne        | geen waarneembare reactie               |
| toenadering| to        | maakt piepende geluiden en ruikt        |
| seksueel   | se        | laat geslachtdelen zien                  |

tabel 2 observaties van het gedrag van drie vrouwtjes

| naam panda | aantal keer bepaald
gedrag per dag |
|------------|-----------|-----------|-----------|-----------|
|            | ag        | ne        | to        | se        |
| Bao-Di     | 4         | 10        | 2         | 0         |
| Xing-Hao   | 0         | 2         | 3         | 8         |
| An-Tuan    | 2         | 6         | 3         | 8         |

1p 2 Het maken van piepende geluiden van het vrouwtje is een type
voortplantingsgedrag, dat voorafgaat aan de paring.
→ Hoe noem je dit type voortplantingsgedrag?

2p 3 Bij welk vrouwtje uit tabel 2 is de kans op een paring het grootst? Leg je
antwoord uit.

GT-0191-a-24-2-0 3 / 20 lees verder ►►►


### Pagina 4

Bij de panda duurt het ongeveer 5 jaar voordat het lichaam volgroeid is.
In tabel 3 zie je kenmerken die bij de eerste 6 levensfasen horen.

tabel 3 de levenscyclus van de panda

levensfase /
leeftijd
kenmerken

fase 1
pasgeboren
Is kaal, blind en doof.
Heeft geen zichtbare geslachtskenmerken.
Kan niet uit zichzelf poepen en plassen.
Wordt gevoed met moedermelk.
Kan de lichaamstemperatuur niet constant houden.
[FIGUUR: panda]

fase 2
3 - 5
maanden
Begint met kruipen.
Kan zelfstandig poepen en plassen.
Wordt gevoed met moedermelk.
[FIGUUR: panda]

fase 3
5 - 6
maanden
Begint met lopen.
Leert bamboe eten.
Verlaat af en toe het hol.
Drinkt soms moedermelk.
Geslachtskenmerken zijn zichtbaar.
[FIGUUR: panda]

fase 4
0,5 - 1,5 jaar
Klimt in bomen.
Eet bamboe.
Drinkt geen moedermelk meer.
[FIGUUR: panda]

fase 5
1,5 - 5 jaar
Is zelfstandig.
Groeit snel.
Wordt geslachtsmrijp.
[FIGUUR: panda]

fase 6
vanaf 5 jaar
Is volgroeid.
[FIGUUR: panda]

2p 4 Noteer twee kenmerken uit tabel 3 die horen bij het levenskenmerk
stofwisseling.

1p 5 Met welke levensfasen van de mens zijn de fases 2 en 5 van de panda te
vergelijken?
Schrijf je antwoord zo op:
fase 2: .......................................................................................
fase 5: .......................................................................................

GT-0191-a-24-2-0 4 / 20 lees verder

### Pagina 5

Postduiven
Een duivenmelker kweekt en traint postduiven om mee te doen aan
wedstrijden.
Bij een wedstrijd worden duiven naar een verre plek van huis gebracht en
daar losgelaten. De duif die het snelst weer in het eigen hok terug is,
heeft gewonnen. Om de weg terug te vinden, maken duiven gebruik van
herkenningspunten in de omgeving, van geuren en van de stand van de
zon.
Als een jonge duif uit het ei is
gekomen, richt hij zijn kopje
omhoog en doet de bek wijd open
als de ouderdruif eraan komt. De
ouderduif reageert door de jonge
duif te voeden.
Na ruim drie weken kunnen de
jonge duiven vliegen en kunnen ze
zonder de zorg van de ouders.
De eerste dagen dat de jonge
duiven vliegen, blijven ze in de buurt van het hok. In die periode kunnen
ze handtam gemaakt worden. De jonge duiven zien andere duiven
bedelen om voer bij de duivenmelker en gaan dit ook doen. De
duivenmelker geeft ze dan voer. Daarna kunnen duiven getraind worden
door ze iedere week een stukje verder weg te brengen en ze voer te
geven als ze terugkomen.
[FIGUUR: Een duivenouder voert een jonge duif die de bek wijd open heeft.]
2p 6 Op de uitwerkbijlage staat een tabel met gedrag van de duiven.
→ Kruis bij elk gedrag aan of dit aangeboren of geleerd gedrag is.
1p 7 Wanneer de jongen hun bek wijd openhouden, gaan de ouders altijd
voeden.
→ Hoe noem je een prikkel die altijd hetzelfde gedrag veroorzaakt?
2p 8 Noem de naam van de vorm van leren die een duivenmelker gebruikt bij
het trainen van de duiven. Leg je antwoord uit.
GT-0191-a-24-2-o
5 / 20
lees verder ►►►

### Pagina 6

Braken

Naomi is na een barbecue misselijk geworden. Daardoor moet ze braken.
Net voor en tijdens het braken gebeurt er van alles in haar lichaam.

1p 9 Tidens het eten is het voedsel door aanspannen en ontspannen van de
kringsPieren en lengtespieren van de slokdarm in de maag gekomen.
Hoe heet deze beweging?

1p 10 Bij het braken drukt het middenrif tegen de maag. Hierdoor wordt de
maaginhoud uit de maag geperst.
Wat is de positie van de maag ten opzichte van het middenrif?
En moet de middenrifspier zich ontspannen of samentrekken om de maag
samen te drukken?

| positie van de maag | de middenrifspier |
|---|---|
| A boven het middenrif | ontspant zich |
| B boven het middenrif | trekt zich samen |
| C onder het middenrif | ontspant zich |
| D onder het middenrif | trekt zich samen |

1p 11 Tijdens het braken is ademhalen onmogelijk, omdat de luchtpijp is
afgesloten. Het lichaam zorgt er zo voor dat er geen braaksel in de longen
terecht kan komen.
Welk deel van het ademhalingsstelsel zorgt hiervoor?

1p 12 Behalve maagzuur bevat maapsap ook enzymen.
Wat is de functie van enzymen?
A Enzymen activeren hormoonklieren.
B Enzymen doden bacteriën.
C Enzymen lossen vetten op.
D Enzymenverteren voedingsstoffen.

GT-0191-a-24-2-0 6/20 lees verder ►►►

### Pagina 7

Immuunsysteem en mazelen

Mazelen is een zeer besmettelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een virus. Het virus veroorzaakt koorts en ontstekingen aan ogen, oren, longen en hersenen. Sinds 1974 is er een vaccin beschikbaar tegen mazelen.

1p 13 Mensen die niet gevaccineerd zijn tegen mazelen, zullen bij besmetting met het mazelenvirus meestal ziek worden. Hun lichaam maakt dan antistoffen aan. Als ze genezen zijn, zijn ze immuun voor een volgende besmetting met het mazelenvirus. Op welke manier zijn deze mensen dan immuun geworden voor het mazelenvirus?
A door kunstmatige, actieve immunisatie
B door kunstmatige, passieve immunisatie
C door natuurlijke, actieve immunisatie
D door natuurlijke, passieve immunisatie

1p 14 Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken over vaccineren.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.

1p 15 Het mazelenvirus tast soms ook de witte bloedcellen aan. Als dat gebeurt, zal het lichaam bij een volgende infectie veel minder antistoffen maken.
→ Noem een risico van de afname van het totale aantal antistoffen.

1p 16 Bij patiënten die besmet zijn met het mazelenvirus wordt het rode beenmerg onderzocht. Het rode beenmerg heeft een functie waarmee het invloed heeft op het immuunsysteem.
→ Noem deze functie van het rode beenmerg.

GT-0191-a-24-2-o 7 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Dolfijn onder water
Dolfijnen zijn zoogdieren die jagen op vissen zoals haring. Tijdens de jacht kunnen dolfijnen heel lang onder water blijven. Dat is mogelijk doordat dolfijnenbloed per liter meer rode bloedcellen bevat dan mensenbloed. Ook kunnen de rode bloedcellen van dolfijnen meer zuurstof binden.
Tijdens het duiken gaat de hartslag omlaag en het bloed stroomt vooral naar het hart, de hersenen en de spieren. De slagaders naar andere organen vernauwen, zodat daar nauwelijks bloed naartoe stroomt.
[FIGUUR: Een dolfijn zwemt onder water.]

2p 17 De ademhaling van een zoogdier zoals een dolfijn verloopt anders dan die van een vis zoals een haring.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met vragen over de ademhaling bij een dolfijn en bij een haring.
→ Schrijf in de tabel de antwoorden op de vragen.

1p 18 Je ziet hier onder de microscoop de verschillende bloeddeeltjes van een dolfijn.
[FIGUUR: Schematische tekening van bloedcellen onder een microscoop met labels P, Q en R.]
→ Welke letter wijst het bloeddeeltje aan dat zorgt voor bloedstolling?

1p 19 Noem de naam van de stof in het bloed die ervoor zorgt dat zuurstof wordt gebonden.

GT-0191-a-24-2-o 8 / 20 lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 9

20 (1p) Je ziet een tabel met het percentage zuurstof en het percentage koolstofdioxide in de uitgeademde lucht van dolfijnen die aan het wateroppervlak rustig ademen.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "percentage zuurstof" en "percentage koolstofdioxide". Onder "percentage zuurstof" staat "16%". Onder "percentage koolstofdioxide" staat "4%".]

Een dolfijn is 45 minuten onder water geweest, komt dan boven water en ademt uit. De concentratie zuurstof en koolstofdioxide in de uitgeademde lucht is nu anders dan bij rustig ademen aan het wateroppervlak.

Hoeveel procent zuurstof en koolstofdioxide bevat de uitgeademde lucht nadat de dolfijn boven water komt?

[FIGUUR: Tabel met vier rijen (A, B, C, D) en twee kolommen: "percentage zuurstof" en "percentage koolstofdioxide".
Rij A: "meer dan 16%", "meer dan 4%"
Rij B: "meer dan 16%", "minder dan 4%"
Rij C: "minder dan 16%", "meer dan 4%"
Rij D: "minder dan 16%", "minder dan 4%"]

GT-0191-a-24-2-o 9 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Een bevalling

Mandy is zwanger. De verloskundige onderzoekt hoe de foetus in de baarmoeder ligt. Zij zegt dat de foetus in de meest voorkomende houding ligt voor een natuurlijke bevalling.

1p 21 Wat is de meest voorkomende houding van een foetus vlak voor een natuurlijke bevalling?
[FIGUUR: Drie afbeeldingen van een foetus in de baarmoeder, gelabeld A, B en C.]

1p 22 Voor de ontsluiting krijgt Mandy weeën. Deze weeën zijn samentrekkingen van bepaalde spieren. Deze samentrekkingen zijn onbewuste bewegingen.
Van welke spieren zijn dit de samentrekkingen?
A van de baarmoederspieren
B van de buikspieren
C van de middenrifspieren
D van de vaginaspieren

1p 23 Hormonen geven bepaalde prikkels waardoor weeën ontstaan.
Wat is de naam van deze prikkels?
A adequate prikkels
B inwendige prikkels
C supranormale prikkels
D uitwendige prikkels

1p 24 De foetus is omhuld door vruchtvliezen. Om de geboorte mogelijk te maken, zullen deze vruchtvliezen breken.
Op welk moment zullen de vruchtvliezen meestal breken?
A tijdens de bevruchting
B tijdens de indaling
C tijdens de ontsluiting

GT-0191-a-24-2-o 10 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

1p 25 Direct na de geboorte van de baby krijgt Mandy weeën om de nageboorte
op gang te brengen.
→ Leg uit wat er bij de nageboorte gebeurt.

1p 26 De baby krijgt de naam Luna. Joris, de partner van Mandy, heeft ontslag
genomen en blijft thuis om Luna op te voeden en te verzorgen. Joris vindt
dat heel normaal. Maar de ouders van Joris vinden dat Mandy vooral voor
Luna moet zorgen. 25 jaar geleden, toen Joris nog een baby was, werd hij
vooral verzorgd door zijn moeder.
Wat is er nu anders?
A de rangorde tussen ouders
B de rolpatronen van ouders
C het imposeergedrag van ouders
D het territoriumgedrag van ouders

Cellen determineren

Maartje maakt een determineertabel om te bepalen of een cel afkomstig is
van organismen uit de groep van bacteriën, dieren, planten of schimmels.
In de tabel zijn deze groepen met de letters P, Q, R en S aangegeven.

determineertabel
1 a de cellen hebben een celkern .......................................................... ga verder bij 2
b de cellen hebben geen celkern ............................................................. P

2 a de cellen hebben een celwand ............................................................. ga verder bij 3
b de cellen hebben geen celwand ................................................................ Q

3 a er zijn cellen met bladgroenkorrels ............................................................. R
b er zijn geen cellen met bladgroenkorrels ............................................................ S

2p 27 Schrijf de letters P, Q, R en S op je antwoordblad. Schrijf de juiste groep
van organismen erachter.
Schrijf je antwoord zo op:
P: .........................................................
Q: .........................................................
R: .........................................................
S: .........................................................

GT-0191-a-24-2-0 11 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 12

Pijn

Als het lichaam ergens beschadigd wordt, bijvoorbeeld door een val of
een ontsteking, ontstaat pijn.
Voor het bestrijden van pijn kunnen verschillende middelen worden
voorgeschreven door een arts.
In de afbeelding zie je waar pijnbestrijdende middelen werken.

[FIGUUR: Schematische weergave van het menselijk lichaam met de hoofdlijnen van het zenuwstelsel en aanduidingen van pijnprikkels en pijnstillende middelen.]

1p 28 Bij een val worden de pijnprikkels vanuit de zenuwuiteinden van de
'pijnzintuigen' in de huid doorgegeven naar het centraal zenuwstelsel.
Waar in de huid liggen deze zenuwuiteinden?
A in de hoornlaag
B in de kiemlaag
C in de lederhuid
D in het onderhuids bindweefsel

1p 29 Sterke pijnstillers stoppen de impulsoverdracht van de zenuwcellen in het
centraal zenuwstelsel. De impulsoverdracht wordt gestopt bij deel P.
→ Welk deel van het centraal zenuwstelsel is aangegeven met
de letter P?

GT-0191-a-24-2-o 12/20 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Bij een ontsteking worden zwakke pijnstillers zoals paracetamol gebruikt als medicijn. Deze pijnstillers werken plaatselijk in het weefsel. Ze remmen de ontstekingsreactie, waardoor de zwelling en de pijn afnemen. In de afbeelding zie je een type bloedvat.
[FIGUUR: Links een afbeelding van een bloedvat tijdens een ontsteking met veel witte bloedcellen die de bloedvatwand passeren. Rechts een afbeelding van een bloedvat na inname van een pijnstiller, met minder witte bloedcellen.]
2p 30 Welk type bloedvat zie je in de afbeelding? Geef een kenmerk waaraan je dit kunt zien.
1p 31 De cellen van de wand van het bloedvat vormen samen een weefsel.
→ Noteer de twee kenmerken waaruit dit blijkt.

Vogellijm

[FIGUUR: Afbeelding van de plant vogellijm met bessen en bladeren aan een boomtak.]
Vogellijm is een plant die hoog in een boom op de takken leeft. De plant heeft het hele jaar groene bladeren. Het is een parasiet: hij haalt water en voedingsstoffen uit de vaten van de boom waar hij in groeit. In het voorjaar bloeit vogellijm met gele bloemen. Vogellijm heeft óf alleen mannelijke bloemen óf alleen vrouwelijke bloemen. Uit de vruchtbeginsels ontstaan witte bessen.
1p 32 Als het zaad op een geschikte boom terechtkomt, kan het zaad gaan kiemen. Het worteltje groeit dan de boom in, op zoek naar bepaalde voedingsstoffen.
→ Hoe komt een kiemend zaad aan voedingsstoffen om een worteltje te ontwikkelen?
1p 33 Ontstaan de bessen van vogellijm uit vrouwelijke bloemen of uit mannelijke bloemen? Leg je antwoord uit.
1p 34 Noem de manier waarop zaden van planten met bessen meestal verspreid worden.

GT-0191-a-24-2-0 13 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 14

Soepschildpad heeft het te warm

Soepschildpadden leven in gebieden rond de evenaar. Ze zijn van hun
twintigste tot dertigste levensjaar geslachtrijp. De paring van
soepschildpadden vindt plaats in de zee. Na de paring gaan de vrouwtjes
terug naar het strand waar ze zelf uit het ei zijn gekomen. Ze leggen daar
meerdere keren per jaar ongeveer 75 eieren en bedekken die met zand.
Nadat de jongen uit het ei zijn gekomen, rennen ze naar zee.

Bij soepschildpadden wordt het geslacht bepaald door de temperatuur van
de eieren tijdens de ontwikkeling van het embryo. Bij hogere
temperaturen komen er vaker vrouwtjes uit de eieren, bij lagere
temperaturen komen er vaker mannetjes uit de eieren.

[FIGUUR: Luchtfoto van Sint Eustatius] Sint Eustatius
[FIGUUR: Zeeschildpad zwemt in de oceaan] soepschildpad

Natuurbeschermers op het eiland Sint Eustatius doen onderzoek naar de
gevolgen van het opwarmen van de aarde. Ze bepalen de gemiddelde
temperatuur van het zand in de nesten. Dat deden ze aan de koele en
aan de warme kant van het eiland, tijdens de koude periode en de warme
periode van het jaar. Ze bepaalden het percentage mannetjes en
vrouwtjes uit verschillende nesten. In tabel 1 staan de resultaten.

tabel 1

| periode | plaats | gemiddelde
zandtemperatuur | percentage
man | percentage
vrouw |
| winter | koele kant | 27 °C | 90 | 10 |
| winter | warme kant | 29 °C | 40 | 60 |
| zomer | koele kant | 30 °C | 15 | 85 |
| zomer | warme kant | 32 °C | 3 | 97 |

GT-0191-a-24-2-o 14 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 15

De natuurbeschermers verwachten dat over 25 jaar de zandtemperatuur
gemiddeld 5 graden hoger is dan nu. Veel dieren en planten zijn in staat
om zich door natuurlijke selectie aan te passen aan de opwarming. De
natuurbeschermers denken dat soepschildpadden zich niet kunnen
aanpassen aan de opwarming van de aarde.

1p 35 Wordt het geslacht van soepschildpadden volgens de informatie uit het
onderzoek bepaald door een abiotische factor, door een biotische factor
of door beide?
A abiotisch
B biotisch
C beide

2p 36 Op de uitwerkbijlage staat een diagram.
→ Maak het diagram compleet en teken een lijndiagram van het
percentage vrouwtjes dat uit het ei komt bij verschillende temperaturen
van het zand.

1p 37 Een vrouwtjesschildpad die in de winter aan de koele kant van het eiland
uit het ei is gekomen, gaat 25 jaar later terug naar dezelfde plek om daar
haar eieren te leggen. De gemiddelde zandtemperatuur is dan 5 °C
gestegen.
→ Hoeveel procent van haar nakomelingen zal naar verwachting een
vrouwtje zijn? Gebruik tabel 1.

1p 38 De natuurbeschermers denken dat soepschildpadden zich niet kunnen
aanpassen aan de opwarming van de aarde.
→ Geef een argument uit de informatie dat deze gedachte ondersteunt.

GT-0191-a-24-2-o 15/20 lees verder ►►►

### Pagina 16

De onderzoekers hebben onderzocht of het mogelijk is om de
zandtemperatuur rondom het nest met eieren te verlagen. Ze deden dit in
de zomer aan de warme kant van het eiland, waar het zand zwart is.
Tussen dag 1 en dag 5 werd de zandtemperatuur gemeten. Je ziet de drie
verschillende manieren en de resultaten in tabel 2.

tabel 2

afdekken van het nest
met een wit katoenen
laken

afdekken van het nest
met wit zand

afdekken van het nest
met palmbladeren

[FIGUUR: Drie foto's boven drie grafieken. De linker foto toont een wit laken op het zand. De middelste foto toont een rechthoekig gebied van wit zand. De rechter foto toont een hoop palmbladeren op het zand. De drie grafieken tonen de temperatuur van het zand in graden Celsius op de y-as en de dagen (1 tot 5) op de x-as. Elke grafiek heeft een volle lijn en een gestippelde lijn, met legendes die aanduiden welke lijn overeenkomt met het afdekken (met laken, zand of bladeren) en welke lijn de controlegroep voorstelt.]

1p 39 Noem de manier van afdekken die volgens de resultaten van dit
onderzoek het meest effectief is.

GT-0191-a-24-2-o 16 / 20 lees verder ► ► ►


### Pagina 17

Catharinaparkiet
[FIGUUR: Een familiediagram toont de overerving van bont en effen kleur bij parkieten.]
Legenda:
O bont
[FIGUUR: Een vierkant is grijs gekleurd, een cirkel is grijs gekleurd.]
eenkleurig

2p 40 Wordt het eenkleurige fenotype veroorzaakt door een dominant gen of door een recessief gen? Leg je antwoord uit.
3p 41 Een veelvoorkomende kleur van de parkiet is groen. Deze kleur komt voor in drie varianten: lichtgroen, donkergroen en olijfgroen. Deze kleuren zijn afhankelijk van het genotype van de parkiet.

| genotype | fenotype |
|---|---|
| G^L G^L | lichtgroen |
| G^L G^O | donkergroen |
| G^O G^O | olijfgroen |

Een vogelkweker kruist olijfgroene parkieten met donkergroene parkieten.
Op de uitwerkbijlage staan een kruisingsschema en een tabel.
→ Vul het kruisingsschema in en geef in de tabel aan in welke verhouding de kleuren voorkomen bij de nakomelingen.
2p 42 Behalve de kleur groen bij deze parkieten komen er ook andere kleuren voor, zoals de kleuren blauw of geel. De kleuren blauw of geel worden door mutaties veroorzaakt.
→ Leg uit dat door natuurlijke selectie in de oorspronkelijke leefomgeving de kleur groen meer voorkomt dan blauw of geel.

GT-0191-a-24-2-0 17 / 20 lees verder 

### Pagina 18

Alcoholconsumptie

De meeste mensen die te veel alcohol drinken, voelen zich de volgende
dag minder fit en hebben vaak last van hoofdpijn.
Alcohol zorgt voor vochtverlies, waardoor ook de hersenvliezen uitdrogen.
Dit veroorzaakt de hoofdpijn.
Alcohol remt de aanmaak van ADH, een hormoon dat wordt uitgescheiden
door de hypofyse. Normaal stuurt dit hormoon de nieren aan, zodat er niet
te veel water via de urine het lichaam verlaat.

1p 43 Mensen die alcohol hebben gedronken, hebben een verminderde
coördinatie van hun bewegingen.
In welk deel van het centrale zenuwstelsel vindt de coördinatie van
bewegingen plaats?
A in de grote hersenen
B in de kleine hersenen
C in de hersenstam
D in het ruggenmerg

1p 44 Alcohol is een giftstof die door een orgaan wordt afgebroken.
→ Hoe heet dit orgaan?

1p 45 Alcohol wordt in het lichaam afgebroken, maar kan ook door gaswisseling
het lichaam verlaten.
Waar vindt de gaswisseling plaats?
A in de bronchiën
B in de longblaasjes
C in de luchtpijp
D in de mondholte

1p 46 Via welke route komt het hormoon ADH bij de nieren?
A via de dunne darmwand
B via de urinebuis
C via een lymfevat
D via een slagader

GT-0191-a-24-2-0 18 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 19

1p 47 Je ziet hier een afbeelding van het hormoonstelsel.
[FIGUUR: Silhouet van een menselijk lichaam met daarin de hersenen, de schildklier, de nieren, de bijnieren en de vrouwelijke voortplantingsorganen. Verschillende delen zijn gelabeld met de letters P, Q, R en S.]
Welke letter wijst de hypofyse aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S

1p 48 Pubers zijn nog niet helemaal volgroeid, waardoor alcohol drinken voor
hen schadelijker is dan voor volwassenen.
Hoe komt dat?
A Bij pubers is het evenwichtsorgaan nog niet volledig ontwikkeld.
B Bij pubers is het immuunsysteem nog niet volledig ontwikkeld.
C Bij pubers is het orgaan dat alcohol afbreekt nog niet volledig
ontwikkeld.
D Bij pubers zijn de hersenen nog niet volledig ontwikkeld.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0191-a-24-2-o 19/20 lees verder

### Pagina 20

Intersekse

Soms worden er meisjes geboren met het mannelijke genotype of jongens met het vrouwelijke genotype. Dit wordt intersekse genoemd. Ongeveer 1 op de 2000 mensen wordt geboren als een intersekse-persoon.

Elsa is geboren met alle primaire vrouwelijke geslachtskenmerken. In de puberteit krijgt zij secundaire mannelijke geslachtskenmerken. Uit onderzoek blijkt dat zij mannelijke geslachts-chromosomen heeft en dat haar vrouwelijke geslachtsklieren niet actief zijn.

1p 49 Welke geslachts-chromosomen heeft Elsa in de lichaamscellen volgens de informatie?
A XX
B XY
C YY

1p 50 Leg uit waarom intersekse-onderzoek vaak pas in de puberteit wordt gedaan.

2p 51 Op de uitwerkbijlage staat een tabel met geslachtskenmerken.
→ Kruis bij elk geslachtskenmerk aan of het na de puberteit aanwezig is bij Elsa.

1p 52 In Nederland worden gemiddeld per jaar 180.000 kinderen geboren.
→ Hoeveel van die kinderen worden geboren met een intersekse-lichaam? Leg je antwoord uit met een berekening.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.

GT-0191-a-24-2-0

20 / 20
einde