# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2024 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2024/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2024
tijdvak 1
woensdag 15 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 53 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

GT-0191-a-24-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Er is sprake van normale situaties en gezonde organismen, tenzij anders vermeld.

Clickertraining
[FIGUUR: Close-up van een hond die een clicker in zijn bek vasthoudt.]
Een clicker is een doosje met een metalen plaatje dat een click-geluid maakt. Hondentrainers gebruiken deze clicker bij het trainen van honden. Eerst leert de hond dat er na de click altijd een beloning volgt. Daarna leert hij bijvoorbeeld om te gaan zitten. Zodra de hond gaat zitten hoort hij een click en weet hij dat er een beloning volgt.

1p 1 Door de training leert de hond.
Hoe heet het type leergedrag dat de hond vertoont tijdens de training met een clicker?
A conditionering
B gewenning
C inprenten
D trial-and-error

1p 2 In welk deel van het centraal zenuwstelsel vindt de bewustwording plaats bij het horen van de click?
A grote hersenen
B kleine hersenen
C hersenstam
D ruggenmerg

GT-0191-a-24-1-o 2 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

1p 3 De hondentrainer geeft de hond die gaat zitten een beloning.
$\rightarrow$ Wat is de uitwendige prikkel voor de hondentrainer om de beloning aan de hond te geven?

Girafkevers

Girafkevers zijn insecten met een
zeer lange nek. De mannetjes
hebben een langere en krachtigere
nek dan de vrouwtjes. In de paartijd
tonen de mannetjes hun krachtige
nek om andere mannetjes te
verjagen. Een vrouwtje dat in de
buurt is, houdt de mannetjes in de
gaten. Zij zal met het sterkste
mannetje paren.
[FIGUUR: Een close-up foto van een girafkever.]

Na het paren rolt het vrouwtje een blad, door in de bladerf te bijten.
Daarna rolt zij het blad op en legt ze een ei in het opgerolde blad. Het
mannetje blijft in de buurt om andere insecten te verjagen. Als het ei is
ingepakt, bijt het vrouwtje de bladsteel door. Hierdoor valt het blad met
het ei erin op de bodem. Wanneer de larve uit het ei komt, voedt deze
zich met het blad.

2p 4 Op de uitwerkbijlage staat een tabel met beschrijvingen van sociaal
gedrag van girafkevers.
$\rightarrow$ Schrijf in de tabel bij elke beschrijving welk type sociaal gedrag erbij
hoort.

1p 5 De lange nek van de girafkever is waarschijnlijk ontstaan door een
langdurig proces van mutatie, natuurlijke selectie en seksuele selectie.
$\rightarrow$ Wat is de naam van dit proces?

1p 6 Een girafkever-vrouwtje bijt in de bladnerf waarna het blad opgerold kan
worden. De nerf geeft stevigheid aan het blad. In de nerf zitten de
houtvaten en bastvaten.
$\rightarrow$ Welke stoffen worden in deze twee typen vaten getransporteerd?
Schrijf je antwoord zo op:
houtvaten transporteren water met: ..........................................
bastvaten transporteren water met: ..........................................

1p 7 Het opgerolde blad beschermt het ei.
$\rightarrow$ Leg uit waarom het opgerolde blad het ei beschermt.

GT-0191-a-24-1-o 3 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

2p 8 De larven van de girafkever voeden zich eerst met het blad. Daarna voeden ze zich met de wortels van dezelfde plant. De larven zijn een prooi voor vogels die de larven uit de grond pikken.
→ Maak een voedselketen aan de hand van deze beschrijving.

Koffie
[FIGUUR: Een illustratie van een koffietak met bladeren, bloemen en bessen.]
Koffie wordt gemaakt van heet water en gemalen koffiebonen. Koffiebonen zijn zaden van de koffieplant die zijn gedroogd en gebrand. Koffie bevat cafeïne. De cafeïne heeft een opwekkend effect.
De bloemen van een koffieplant hebben opvallende, witgekleurde kroonbladeren. Diep in de bloem zitten nectarklieren. Elke bloem bevat mannelijke en vrouwelijke voortplantingsorganen. Na de bevruchting ontstaan er vruchten met elk twee zaden die na acht maanden rijp zijn. In die acht maanden verkleuren de vruchten van groen naar rood.

1p 9 In de tekst staan een aantal kenmerken van de koffieplant. Twee van deze kenmerken wijzen erop dat de koffieplant wordt bestoven door insecten.
→ Schrijf deze twee kenmerken op.

1p 10 Het stuifmeel van een insectenbestuiver is verschillend van het stuifmeel van een windbestuiver.
→ Benoem een eigenschap van het stuifmeel van een windbestuiver.

1p 11 In welk deel van de bloem ontstaan de stuifmeelkorrels?
A in de helmkrop
B in de stempel
C in het vruchtbeginsel
D in het zaadbeginsel

1p 12 Hoe heet het deel van de plantencel dat zorgt voor de rode kleur van de vruchten?

GT-0191-a-24-1-o 4 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

1p 13 Koffieplanten worden vermeerderd door van één moederplant meerdere takken te knippen en te stekken. Deze takken krijgen dan wortels en groeien uit tot nieuwe koffieplanten. Na een aantal jaren kunnen van die nieuwe planten weer koffiezaden geoogst worden. Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken over deze manier van vermeerdering.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

2p 14 Koffie bevat het stimulerende middel cafeïne. Wie regelmatig te veel cafeïne binnenkrijgt, kan last krijgen van rusteloosheid waardoor het moeilijk is om in slaap te vallen. In de tabel staat het gehalte cafeïne van een aantal dranken weergegeven.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "product" en "mg cafeïne per kopje / glas". De rijen tonen "filterkoffie" (85), "espressokoffie" (65), "instantkoffie" (60), "thee" (30) en "cola" (18).]

Bert zal slaapproblemen krijgen als hij op een dag meer dan 300 mg cafeïne binnenkrijgt. Hij drinkt 's ochtends drie kopjes espresso, 's middags twee kopjes thee en 's avonds een glas cola.
→ Zal Bert volgens de informatie slaapproblemen krijgen? Leg je antwoord uit met een berekening.

2p 15 Er wordt een onderzoek gedaan naar het effect van drank met cafeïne op de hoogte van de bloeddruk.
→ Schrijf een werkplan voor dit onderzoek.

GT-0191-a-24-1-o 5 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 6

Naar de tandarts

Tandbederf begint met gaatjes in tanden en kiezen. Kleine gaatjes
kunnen na uitboren van het tandbeen
worden gerepareerd met een vulling.
Bij een dieper gat in een kies of een
tand kan een ontsteking in de holte
van het tandbeen ontstaan. Zo'n
ontsteking moet eerst door de
tandarts worden gestopt. De tandarts
boort dan door het tandbeen en maakt de tandholte leeg. De tandholte
wordt dan ontsmet en daarna opgevuld met een grotere vulling.

[FIGUUR: Een tandarts behandelt een kind in de tandartsstoel. De tandarts gebruikt instrumenten in de mond van het kind.]

1p 16 De tandholte wordt ontsmet en daardoor stopt de ontsteking.
-> Waardoor wordt de ontsteking veroorzaakt?

1p 17 Bij diepe gaatjes boort de tandarts door het tandbeen en maakt de
tandholte leeg. Bij de behandeling worden zenuwen geraakt.
Waar bevinden zich de zenuwen?
A alleen in het tandbeen
B alleen in de tandholte
C in beide
D in geen van beide

1p 18 De tandarts behandelt een beginnend gaatje met fluoride. Fluoride
verstevigt de buitenste laag van de tand.
-> Hoe heet de buitenste laag van de tand?

GT-0191-a-24-1-o 6 / 20 lees verder

### Pagina 7

In de baarmoeder

In de afbeelding zie je veranderingen van het baarmoederslijmvlies in een periode van 6 weken (42 dagen).
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "dikte van het baarmoederslijmvlies" en op de x-as de tijd met de markeringen P, Q, R en S, eindigend met "dagen". De grafiek toont een lijn die eerst stijgt en daarna daalt.]

1p 19 Tidens de menstruatie wordt het baarmoederslijmvlies afgebroken.
→ Wat is de functie van het baarmoederslijmvlies?

1p 20 Kun je uit de afbeelding opmaken of er bevruchting heeft plaatsgevonden? Leg je antwoord uit.

1p 21 Op de uitwerkbijlage staan drie afbeeldingen van gebeurtenissen in het voortplantingsstelsel van de vrouw.
→ Omcirkel de juiste letter uit de informatie bij elke afbeelding.

1p 22 Met welke letter is in de afbeelding het deel aangegeven waar tijdens de menstruatie het baarmoederslijmvlies het lichaam verlaat?
[FIGUUR: Schematische tekening van het vrouwelijk bekken met onder andere de baarmoeder, eileiders, eierstokken, vagina en blaas. De structuren zijn aangeduid met de letters X, Y en Z.]

A met letter X
B met letter Y
C met letter Z

GT-0191-a-24-1-o 7 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

De fruitvlieg als proefdier

[FIGUUR: Een close-up van een fruitvlieg.]

Thomas is laborant. Hij werkt met fruitvliegjes die hij gebruikt voor
onderzoek naar allerlei erfelijke eigenschappen.
Het is een geschikt proefdier, omdat Thomas in korte tijd veel generaties
fruitvliegjes kan kweken.
Een fruitvlieg heeft acht chromosomen in elke lichaamscel.

1p 23 Thomas bestraalt enkele fruitvliegjes met röntgenstraling. Daardoor
verandert het DNA in de geslachtscellen van deze fruitvliegjes.
Hoe wordt deze verandering van DNA genoemd?
A evolutie
B mutatie
C reductie
D selectie

1p 24 Hoe wordt het stukje DNA genoemd dat de informatie voor één erfelijke
eigenschap bevat?

1p 25 Een fruitvlieg heeft XX- of XY-geslachtschromosomen, die op dezelfde
manier het geslacht beïnvloeden als bij de mens. De eigenschap
'oogkleur' ligt op het X-chromosoom.
Op het Y-chromosoom is de eigenschap 'oogkleur' niet aanwezig.
Een mannetje heeft rode ogen.
Zit het stukje DNA voor rode ogen in zijn spermacellen?
A Ja, in alle spermacellen.
B Ja, in 50% van de spermacellen.
C Nee, in geen van de spermacellen.

GT-0191-a-24-1-o 8/20 lees verder ‣‣‣

### Pagina 9

1p 26 In de afbeelding zie je hoe een fruitvlieg zich ontwikkelt van een
bevrucht ei tot een volwassen fruitvlieg.

[FIGUUR: Een reeks van vier afbeeldingen die de levenscyclus van een fruitvlieg illustreren, beginnend met een ei, gevolgd door drie larvale stadia, een popstadium, en eindigend met een volwassen fruitvlieg. De afbeeldingen zijn gelabeld met "ei", "larve", "pop" en "volwassen".]

Het fenotype en het genotype van het bevruchte ei wordt vergeleken met
dat van de volwassen fruitvlieg.
Is tijdens de ontwikkeling van ei tot volwassen vlieg het fenotype
veranderd of gelijk gebleven? En het genotype?

het fenotype is
het genotype is
A gelijk gebleven
gelijk gebleven
B gelijk gebleven
veranderd
C veranderd
gelijk gebleven
D veranderd
veranderd

GT-0191-a-24-1-0 9 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 10

Hormoonklieren werken samen

Twee hormoonklieren zijn de hypofyse en de schildklier. De hypofyse maakt het hormoon TSH. TSH beïnvloedt de schildklier. De schildklier maakt schildklierhormoon, dat de verbranding in de cellen van het lichaam stimuleert.

In de afbeelding zie je de omtrek van het lichaam waarin vijf plekken zijn aangegeven met een letter.

[FIGUUR: Een anatomische tekening van een staande mens, met vijf cirkels op verschillende locaties, gelabeld met de letters P, Q, R, S en T.]

2p 27 Welke letter geeft de plek aan waar de hypofyse zich bevindt? En welke letter geeft de plek aan waar de schildklier zich bevindt? Schrijf je antwoord zo op: hypofyse: letter ...... schildklier: letter ......

GT-0191-a-24-1-o 10 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

1p 28 Hormonen worden naar alle delen van het lichaam vervoerd.
→ Hoe heet het orgaanstelsel dat hiervoor zorgt?
2p 29 Het schildklierhormoon beïnvloedt de verbranding in de cellen van het lichaam.
Dit proces is weergegeven in het volgende schema.
glucose + ...(1)... → energie + koolstofdioxide + ...(2)...
→ Wat moet er op de plaatsen (1) en (2) worden ingevuld?
Schrijf je antwoord zo op:
plaats (1): ...........................
plaats (2): ...........................
2p 30 In het schema zie je hoe het hormoon TSH de werking van de schildklier
beïnvloedt.
[FIGUUR: Schema met de hypofyse die TSH maakt, en TSH die de schildklier stimuleert.]
hypofyse
↓
maakt
TSH
↓
+ stimuleert
schildklier
↓
schildklierhormoon
Als de hypofyse meer TSH aanmaakt, ontstaat er meer koolstofdioxide in
de cellen van het lichaam.
→ Leg dat uit.
GT-0191-a-24-1-0 11 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Stemcellen
Stemcellen in het beenmerg delen zich de hele tijd, waardoor nieuwe bloeddeeltjes ontstaan. In de afbeelding zijn de bloeddeeltjes die uit stamcellen ontstaan met een letter aangegeven. Nieuwe witte bloedcellen komen via de bloedsomloop bij lymfeklieren terecht waar ze zich verder ontwikkelen.

[FIGUUR: Een afbeelding van een dijbeen met de tekst 'beenmerg' erbij. Vanuit het beenmerg wijzen pijlen naar afbeeldingen van verschillende bloedcellen, aangeduid met de letters P, Q en R.]

2p 31 Op de uitwerkbijlage staat een tabel met functies van de drie bloeddeeltjes.
→ Noteer bij elke functie de letter van het bloeddeeltje in de afbeelding dat erbij hoort.

1p 32 Een witte bloedcel die bij de dijbeender in het bloed is gekomen, stroomt naar het hart.
→ Hoe heet het bloedvat waardoor deze witte bloedcel het hart binnenkomt?

GT-0191-a-24-1-o 12 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 13

1p 33 Witte bloedcellen kunnen vanuit haarvaten in het weefselvloeistof terechtkomen. Dat stroomt via de lymfevaten weer richting het hart. Deze lymfevloeistof kan maar in één richting stromen. Hierover wordt door Julia en Finn een uitspraak gedaan.
Julia zegt dat kleppen in de lymfevaten ervoor zorgen dat de lymfevloeistof in de goede richting stroomt.
Finn zegt dat het pompen van het hart ervoor zorgt dat de lymfevloeistof in de goede richting stroomt.
Wie heeft gelijk?
A Geen van beiden heeft gelijk.
B Alleen Julia heeft gelijk.
C Alleen Finn heeft gelijk.
D Julia heeft gelijk en Finn heeft gelijk.

1p 34 Welke bloeddeeltjes zijn in de lymfevloeistof aanwezig?
A alleen de witte bloedcellen
B alleen de witte bloedcellen en de rode bloedcellen
C de witte bloedcellen, de rode bloedcellen en de bloedplaatjes

1p 35 Witte bloedcellen kunnen bepaalde delen van lichaamsvreemde stoffen herkennen.
→ Hoe heten deze herkenbare delen van lichaamsvreemde stoffen?

GT-0191-a-24-1-o 13 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 14

Kweekvlees

Een wetenschapper heeft ontdekt hoe je vlees kunt kweken, zonder dat daarbij dieren gedood hoeven te worden. Hij legt uit hoe dat gaat: "We hebben een paar cellen uit spierweefsel van een koe genomen. In het laboratorium laten we deze cellen vermenigvuldigen met behulp van voedingsstoffen en zuurstof. Als deze losse cellen dicht bij elkaar onder de juiste omstandigheden delen, vormen ze spierweefsel. Wat anders gebeurt in de koe, doen wij nu in het laboratorium."

[FIGUUR: Een hand met een petrischaal met cellen.]

1p 36 Liam en Sophie praten over de cellen die kweekvlees maken.
Liam zegt dat de chromosomen van deze cellen los in het cytoplasma liggen.
Sophie zegt dat deze cellen een celwand hebben.
Wie heeft gelijk?
A Geen van beiden heeft gelijk.
B Liam heeft gelijk.
C Sophie heeft gelijk.
D Liam heeft gelijk en Sophie heeft gelijk.

GT-0191-a-24-1-o 14/20 lees verder ►►►

### Pagina 15

Liam en Sophie vergelijken de voedingswaarde van een hamburger van
kweekvlees met die van een vegetarische hamburger.
In de tabel hieronder zie je de voedingswaarden van de twee hamburgers,
per 100 gram.
[FIGUUR: Tabel met voedingswaarden van hamburgers. Kolommen: voedingsstof, hamburger kweekvlees, hamburger vegetarisch. Rijen: eiwitten (g), koolhydraten (g), vetten (g), vezels (g), water (g).]

1p 37 Liam zegt dat de vegetarische hamburger gezonder is dan de hamburger
uit kweekvlees.
→ Geef een argument dat zijn bewering ondersteunt op basis van de
informatie.

1p 38 Welke van de volgende voedingsstoffen uit de voedingswaarden-tabel wordt door
maagsap verteerd?
A eiwitten
B koolhydraten
C vetten
D vezels

GT-0191-a-24-1-0 15/20 lees verder ►►►

### Pagina 16

De mannenpoli

Hans en zijn partner Karlijn gaan naar de mannenpoli in het ziekenhuis, omdat hij onder andere klachten ondervindt tijdens het vrijen. Als Hans een erectie krijgt, trekt zijn penis krom. Tijdens het onderzoek zegt de arts dat hij littekenweefsel in de penis voelt. Littekenweefsel is dikker dan normaal weefsel. Hij besluit een echo te maken om vast te stellen waar het littekenweefsel zich precies bevindt. Gedurende het bezoek aan de mannenpoli stellen Hans en Karlijn ook vragen over anticonceptiemethoden.

[FIGUUR: Anatomische tekening van het mannelijk voortplantingsstelsel met de volgende labels: P (blaas), Q (zaadblaasjes), R (zaadleider), S (bijbal), T (bal).]

2p 39 Op de uitwerkbijlage staan twee functies van organen omschreven die horen bij het mannelijk voortplantingsstelsel.
→ Geef bij elke functie de letter en de naam van het bijbehorende orgaan.

1p 40 Hans vertelt de arts dat hij ook moeite heeft met plassen. De arts stelt vast dat het littekenweefsel zich in de buurt van de urinebuis bevindt.
→ Verklaar waardoor het littekenweefsel ervoor zorgt dat Hans moeilijker kan plassen.

GT-0191-a-24-1-o 16 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 17

1p 41 Hans en Karlijn willen geen kinderen meer. Op de poli stellen ze vragen
over sterilisatie. Na het gesprek over de sterilisatie bespreken Hans en
Karlijn wat er verandert aan de zaadlozing.
Hans zegt dat er na de operatie geen zaadcellen meer gemaakt worden
waardoor hij onvruchtbaar is.
Karlijn zegt dat er na de operatie geen testosteron meer gemaakt wordt
waardoor Hans onvruchtbaar is.
Wie heeft gelijk?
A Geen van beiden heeft gelijk.
B Alleen Hans heeft gelijk.
C Alleen Karlijn heeft gelijk.
D Hans heeft gelijk en Karlijn heeft gelijk.

Nierfalen

Als nieren minder goed functioneren, worden afvalstoffen niet goed uit het
bloed gefilterd. Dit wordt nierfalen genoemd. Diabetes of een hoge
bloeddruk kunnen een oorzaak zijn van nierfalen.

1p 42 In welke delen van een nier wordt het bloed gefilterd?
A in het nierbekken en het niermerg
B in het nierbekken en de nierschors
C in de nierschors en het niermerg

1p 43 Hoe heet het orgaanstelsel waar de nieren bij horen?

1p 44 Bij patiënten met ernstig nierfalen is nierdialyse nodig. Nierdialyse wordt
gedaan met een machine: de kunstnier.
Het bloed wordt door de kunstnier gepompt en daar gefilterd.
Tijdens een nierdialyse wordt ureum verwijderd.
In welk orgaan ontstaat ureum?
A darm
B lever
C maag
D nier

GT-0191-a-24-1-o 17 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 18

2p 45 In een huisartsenpraktijk zijn 369 ouderen met diabetes en hoge
bloeddruk onderzocht en bij een aantal is nierfalen vastgesteld.
Van de ouderen met nierfalen is bepaald in welke mate hun nieren nog
goed kunnen filteren. Deze gegevens staan in de grafiek.
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as het aantal ouderen met nierfalen (van 0 tot 35) en op de x-as de leeftijdscategorieën 65-69, 70-74, 75-79 en >80. Per leeftijdscategorie zijn drie staven weergegeven: een donkergrijze staaf voor klasse 1 (goed gefilterd), een grijze staaf voor klasse 2 (onvoldoende gefilterd) en een lichtgrijze staaf voor klasse 3 (slecht gefilterd).]
Legenda:
■ klasse 1, bloed wordt matig gefilterd
■ klasse 2, bloed wordt onvoldoende gefilterd
■ klasse 3, bloed wordt slecht gefilterd

→ Hoeveel procent van alle onderzochte ouderen in deze
huisartsenpraktijk heeft nierfalen klasse 3? Leg je antwoord uit met
een berekening.

Bij mensen met nierfalen worden water en ureum niet goed uit het bloed
gehaald.

1p 46 Noem nog een andere stof die uit het bloed gefilterd moet worden door de
nieren.

1p 47 Mensen met ernstig nierfalen mogen niet te veel vloeistof drinken,
meestal maar 750 mL per dag. Wanneer deze mensen meer vloeistof
drinken stijgt de bloeddruk.
→ Leg uit hoe de bloeddruk stijgt bij deze mensen.

GT-0191-a-24-1-o 18 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 19

Waterpokken

[FIGUUR: Close-up van de schouder en nek van een kind met waterpokken, die een knuffelbeer vasthoudt.]
Waterpokken is een kinderziekte die door een virus wordt veroorzaakt. Het virus verspreidt zich via de lucht. De kinderen krijgen koorts en rode bultjes, vaak over het hele lichaam. De bultjes kunnen jeukende blaasjes worden, waarvan het vocht besmettelijk is. Sam gaat naar de crèche. Het blijkt dat een ander kind waterpokken heeft. Twee weken later heeft Sam ook de eerste verschijnselen van waterpokken.

1p 48 Kun je Sam antibiotica geven om de waterpokken te bestrijden? Leg je antwoord uit.

1p 49 Sam's moeder zegt dat je niet aan de blaasjes moet krabben. Door te krabben wordt de jeuk alleen maar erger. Het krabben zorgt ook voor kleine wondjes.
-> Noem nog een andere reden waarom het beter is om niet te krabben aan de blaasjes.

1p 50 Nadat Sam is genezen van de waterpokken, is Sam immuun voor deze ziekte.
-> Is er bij Sam sprake van actieve immunisatie of passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0191-a-24-1-o 19 / 20 lees verder ►►►


### Pagina 20

Luipaardgekko

De luipaardgekko is een reptiel dat in Azië voorkomt, en in Nederland worden ze als huisdier gehouden. Het dier heeft een brede kop met grote ogen. Het lichaam is plat en heeft een lengte van ongeveer 20 centimeter inclusief staart.
Een luipaardgekko jaagt ’s nachts op kleine dieren.
De ogen zijn grijsgroen van kleur en hebben een spleetachtige, verticale pupil. Jonge luipaardgekko’s hebben een gele lichaamskleur met donkergrijze tot zwarte banden op de rug, die veranderen naarmate ze ouder worden in bruingeel met vlekken. Dit is de kleur die in het wild voorkomt en wordt wildkleur genoemd. Wildkleur wordt veroorzaakt door een dominant gen.
In gevangenschap worden soms luipaardgekko’s geboren met een wit-grijze kleur. Deze kleur wordt blizzard genoemd.
Een luipaardgekko heeft 38 chromosomen in de lichaamscellen.

[FIGUUR: Drie luipaardgekko's afgebeeld, met onderschriften "jong", "volwassen" en "blizzard"]

1p 51 Als een luipaardgekko gaat jagen verandert de pupil-opening.
-> Wordt de pupil-opening groter of kleiner? Leg je antwoord uit.

2p 52 Twee wildkleur-luipaardgekko’s worden gekruist. Uit deze kruising blijkt dat een deel van de nakomelingen de kleur blizzard heeft.
Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema.
-> Vul het kruisingsschema in.
-> Bepaal de kans op een nakomeling met de kleur blizzard.

1p 53 Hoeveel chromosomen bevat een zaadcel van een luipaardgekko?

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.
GT-0191-a-24-1-o 20 / 20 einde