# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2023/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2023
tijd vak 2
tijdsduur: 2 uur
biologie CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Achter dit examen is een erratum opgenomen.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift
opgenomen.

Dit examen bestaat uit 52 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0191-a-23-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord
op.
Er is sprake van normale situaties en gezonde organismen, tenzij anders
vermeld.

Chocolade
In chocolade zit de stof theobromine. Als honden chocolade eten, kunnen
ze door de theobromine allerlei klachten krijgen, zoals misselijkheid,
koorts en soms zelfs een hartstilstand. Hieronder zie je in een tabel
informatie over de ernst van de klachten die optreden als honden
chocolade eten.
De organen van honden hebben dezelfde namen als die van mensen.

[FIGUUR: Tabel met de ernst van klachten van honden bij het eten van chocolade, onderverdeeld naar type chocolade, gewicht van de hond en hoeveelheid chocolade.]

Legenda:
geen klachten
milde klachten
ernstige klachten
levensbedreigend

1p 1 Asha, de hond van Michel, heeft chocolade-eitjes opgegeten. Michel
brengt Asha meteen naar de dierenarts. De dierenarts heeft een middel
om de peristaltische bewegingen in een deel van Asha's verteringskanaal
om te keren.
→ Leg uit hoe een omkering van de richting van de peristaltische
bewegingen kan vóórkomen dat Asha ziek wordt.

GT-0191-a-23-2-0
2 / 20
lees verder

### Pagina 3

2p 2 De chocolade zit al in de dunne darm van Asha. Daar wordt theobromine
opgenomen in het bloed. Vervolgens stroomt dat bloed via de kortste weg
naar het hart. Op de uitwerkbijlage staan drie organen in een tabel.
→ Kruis voor elk orgaan aan of theobromine door dit orgaan komt via de
kortste weg van de dunne darm naar het hart.
1p 3 Hond Asha weegt 25 kilo. Ze heeft 15 eitjes van pure chocolade
opgegeten. Elk chocolade-eitje weegt 8 g.
→ Welk type klachten gaat Asha krijgen volgens de informatie in de
tabel?
DNA-onderzoek
Steeds vaker wordt DNA gebruikt bij de opsporing van een onbekende
dader van een misdrijf. Daarbij is de bepaling van verwantschap tussen
mensen van belang. Bij mannen wordt daarvoor het DNA van het
Y-chromosoom onderzocht.
De onderzoeker neemt met een wattenstaafje cellen uit het wangsplijmvlies
van een man weg. Uit deze cellen haalt hij de Y-chromosomen. Met het
DNA van de Y-chromosomen maakt hij een DNA-profiel van deze man.
1p 4 Hoeveel Y-chromosomen bevat de celkern van een cel uit het
wangsplijmvlies van een man?
In de afbeelding hieronder zie je een stamboom. Vier mannen uit deze
familie hebben deelgenomen aan een DNA-onderzoek (nummers 1 t/m 4).
[FIGUUR: Stamboom met vier mannen die aan DNA-onderzoek hebben deelgenomen.]
1p 5 Op de uitwerkbijlage staat een tabel met twee uitspraken over deze
stamboom.
→ Kruis voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
GT-0191-a-23-2-o
3 / 20

### Pagina 4

In de achtbaan
Demi gaat naar een pretpark. Eerst wil ze in de achtbaan de meerdere loopings maakt. Terwijl ze in de rij staat, hoort ze muziek en het gegil van de mensen in de achtbaan. Ze ziet felgekleurde lichtjes en ze ruikt de poffertjes van een poffertjeskraam dichtbij.
[FIGUUR: Een afbeelding van een achtbaan met meerdere loopings.]

2p 6 Terwijl Demi wacht, zetten haar zintuigen prikkels om in impulsen. Op de uitwerkbijlage staan twee delen van zintuigen in een tabel.
→ Noteer voor elk deel de adequate prikkel.

1p 7 Als Demi in de achtbaan ondersteboven hangt, geeft een zenuw informatie door aan haar hersenen over de veranderde houding van haar lichaam.
In de afbeelding hieronder zie je een schematische tekening van het oor. Vier delen zijn met een letter aangegeven.
[FIGUUR: Een schematische tekening van het menselijk oor, met de delen P, Q, R en S aangegeven met lijnen.]
P Q R S

Welk deel maakt impulsen als de houding van Demi verandert?
A deel P
B deel Q
C deel R
D deel S

GT-0191-a-23-2-o 4 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 5

1p 8 Een deel van de achtbaan gaat door een hal die bijna donker is. In de hal
ziet Demi alleen nog vaag de omtrek van de mensen in het wagentje voor
haar.
In het netvlies zitten verschillende typen zintuigcellen. De activiteiten van
deze zintuigcellen worden met elkaar vergeleken.
Welke beschrijving geldt in een donkere ruimte?
A De kegeltjes maken de meeste impulsen.
B De staafjes maken de meeste impulsen.
C De kegeltjes en de staafjes maken evenveel impulsen.
1p 9 Demi is misselijk geworden door de achtbaan. Het braakcentrum in haar
hersenstam stuurt impulsen naar de spieren van haar maag. De
maagspieren knijpen zich daarna samen.
Door welke typen zenuwcellen worden deze impulsen van de hersenstam
naar de maag geleid?
A door schakelcellen
B door bewegingszenuwcellen
C door gevoelszenuwcellen
D door schakelcellen en bewegingszenuwcellen
E door schakelcellen en gevoelszenuwcellen
F door gevoelszenuwcellen en bewegingszenuwcellen
GT-0191-a-23-2-o 5 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 6

Tweelingen

Karin is zwanger van een tweeling. Ze brengt een bezoek aan de verloskundige. Ze vraagt zich af of het een eeneiige of een twee-eiige tweeling is. De verloskundige zegt dat op de echo te zien is dat de embryo's géén gezamenlijke vruchtvliezen hebben.
In deze tabel staat informatie over tweelingen.

|             | groep 1                                   | groep 2                                      | groep 3                                   | groep 4                                     |
| :---------- | :---------------------------------------- | :------------------------------------------- | :---------------------------------------- | :------------------------------------------ |
| frequentie  | 30% van de eeneiige tweelingen          | 67% van de eeneiige tweelingen             | 3% van de eeneiige tweelingen           | 100% van alle twee-eiige tweelingen       |
| situatie in de baarmoeder | [FIGUUR: Twee foetussen met elk een eigen vruchtzak, geen gezamenlijk vruchtvlies] geen gezamenlijke vruchtvliezen | [FIGUUR: Twee foetussen in één vruchtzak, met een scheidingswand. Geen gezamenlijk vruchtvlies.] één gezamenlijk vruchtvlies | [FIGUUR: Twee foetussen in één vruchtzak, met een scheidingswand. Geen gezamenlijk vruchtvlies.] twee gezamenlijke vruchtvliezen | [FIGUUR: Twee foetussen in één vruchtzak, met een scheidingswand. Geen gezamenlijk vruchtvlies.] geen gezamenlijke vruchtvliezen |
| bevruchte eicel splitste zich | 1-3 dagen na bevruchting                 | 3-5 dagen na bevruchting                   | 8-12 dagen na bevruchting                 | niet                                        |

1p 10 Is de informatie van de verloskundige voldoende om te bepalen of de tweeling van Karin eeneiig of twee-eiig is? Leg je antwoord uit.

1p 11 Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Noteer in de tabel hoeveel zaadcellen nodig zijn voor een bevruchting die tot een eeneiige tweeling leidt, en hoeveel zaadcellen nodig zijn voor een bevruchting die tot een twee-eiige tweeling leidt.

GT-0191-a-23-2-o 6 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 7

1p 12 In de afbeelding zie je een schematische tekening van de vrouwelijke voortplantingsorganen. Drie plaatsen zijn aangegegeven met een letter.
[FIGUUR: Schematische tekening van de vrouwelijke voortplantingsorganen met de letters P, Q en R aangegeven.]
Als een bevruchte eicel zich na de deling splitst, ontstaat er een eeneiige tweeling.
Welke letter in de afbeelding geeft de plaats aan waar de eicel is bevrucht?
A letter P
B letter Q
C letter R
1p 13 Karin bevalt van twee meisjes. Ze praat met haar man Ronald over de baby's. Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken van Karin en Ronald.
→ Kruis voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
GT-0191-a-23-2-o
7 / 20
lees verder ►►►

### Pagina 8

Onderzoek bij bastaardschorpioenen

Bastaardschorpioenen zijn spinachtige dieren
die niet groter worden dan 4 mm. Bij de paring
zet het mannetje een spermapakketje op de
grond, terwijl hij een vrouwtje vasthoudt. Daarna
neemt het vrouwtje het pakketje op met haar
geslachtsorgaan. Maar soms neemt ze het
pakketje niet op en loopt ze weg.

Biologen willen weten of de vrouwtjes een
voorkeur hebben om steeds met hetzelfde mannetje te blijven paren of dat
ze liever een ander mannetje kiezen.
Ze doen een onderzoek.

[FIGUUR: Een afbeelding van een bastaardschorpioen.]

Experiment A
Een mannetje paart met 52 vrouwtjes-bastaardschorpioenen. Alle
vrouwtjes nemen een spermapakketje van het mannetje aan.
Na de paring wordt het mannetje apart gezet. De vrouwtjes worden in
twee groepen van 26 vrouwtjes verdeeld.
Na een wachttijd van 1,5 uur wordt hetzelfde mannetje bij de vrouwtjes
van groep 1 gezet. Bij de 26 vrouwtjes van groep 2 wordt een ander
mannetje gezet. Er wordt in beide groepen geteld hoeveel vrouwtjes een
spermapakketje aannemen.

Experiment B
Dit experiment wordt op bijna dezelfde manier gedaan als experiment A,
alleen wachten de biologen nu 48 uur tot ze de tweede paring toestaan.

De resultaten van beide experimenten zie je in onderstaande tabel.

|                                                | van hetzelfde mannetje | van het andere mannetje |
| :--------------------------------------------- | :--------------------- | :---------------------- |
|                                                | groep 1                | groep 2                 |
| experiment A na 1,5 uur                         | aantal vrouwtjes dat een spermapakketje aanneemt | 4                      | 14                     |
| experiment B na 48 uur                          | aantal vrouwtjes dat een spermapakketje aanneemt | 18                     | 18                     |

GT-0191-a-23-2-0

8 / 20

lees verder



### Pagina 9

2p 14 Trek uit elke proef een conclusie.
Schrijf je antwoord zo op:
Conclusie uit experiment A:
Conclusie uit experiment B:
2p 15 Maak op de uitwerkbijlage een staafdiagram van de gegevens uit de tabel.
Suiker tegen de pijn?
De meeste kinderen tot en met 4 jaar worden een aantal keer gevaccineerd. Ze zijn dan immuun voor twaalf ernstige infectieziekten. Veel kinderen huilen na de prik omdat ze schrikken of omdat ze de prik als pijnlijk ervaren.
1p 16 Een van de ziekten waartegen kinderen worden gevaccineerd, is de bof.
→ Leg uit hoe de vaccinatie ervoor zorgt dat kinderen immuun worden voor de bof.
1p 17 Veel kinderen huilen omdat de prik pijn doet.
In welk onderdeel van het centraal zenuwstelsel vindt de bewustwording van de pijn plaats?
A in de grote hersenen
B in de hersenstam
C in de kleine hersenen
D in het ruggenmerg
1p 18 Artsen willen onderzoeken of de waarneming van pijn beïnvloed kan worden door het drinken van water met suiker. Ze verdelen kinderen die voor een vaccinatie komen, in twee groepen. De artsen geven een groep kinderen vlak voor de vaccinatie water met suiker te drinken. Wat geven de artsen aan de kinderen van de andere groep?
A vruchtensap
B water
C water met suiker
D water met zout
1p 19 Glucose uit het suikerwater wordt opgenomen in het bloed. Het glucoserijke bloed stroomt via een ader naar de rechterboezem van het hart. In welke volgorde stroomt het glucoserijke bloed vervolgens door het hart en de longen?
A rechterboezem⇒linkerboezem⇒longen⇒linkerkamer⇒rechterkamer
B rechterboezem⇒linkerboezem⇒longen⇒rechterkamer⇒linkerkamer
C rechterboezem⇒rechterkamer⇒longen⇒linkerboezem⇒linkerkamer
D rechterboezem⇒rechterkamer⇒longen⇒linkerkamer⇒rechterboezem
GT-0191-a-23-2-o
9 / 20
lees verder

### Pagina 10

Brandnetels en vlinders

De brandnetel is een veel voorkomende
vaste plant. De brandnetel heeft mannelijke
en vrouwelijke planten. De vrouwelijke
bloeiwijze bestaat uit vele kleine groene
bloemetjes. De mannelijke planten hebben
pluimen met kleine onopvallende bloemen.
Als je zo'n pluim een tikje geeft, valt er veel
stuifmeel uit.

[FIGUUR: Een plant met stekelige bladeren en bloeiwijzen, met de wortels zichtbaar.]

In de herfst sterven de stengels en
bladeren af en overwintert de plant
met alleen de ondergrondse
worteldelen. Uit deze worteldelen
groeien in de lente meerdere nieuwe
planten met stengels, bladeren en
bloemen.

1p 20 Op welke manier plant de brandnetel zich voort?
A alleen geslachtelijk
B alleen ongeslachtelijk
C zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk

2p 21 Behoort de brandnetel tot insectenbestuivers of windbestuivers? Leg je
antwoord uit.

De brandnetel is een belangrijke plant voor een
aantal vlindersoorten zoals de kleine vos. Deze
vlinders leggen hun eitjes op de onderkant van de
bladeren van brandnetels. De groenbruine rupsen
die uit de eitjes zijn gekomen eten de bladeren van
de brandnetel. De rupsen worden veel gevangen
door vogels zoals koolmezen die de rupsen aan hun jongen voeren.
Rupsen die niet gevangen worden gaan zich verpoppen. Na de
verpopping voeden de vlinders zich met nectar van de bloemen van de
vlinderstruik.

[FIGUUR: Een vlinder op gras.]

1p 22 In bovenstaande tekst worden voedselketens in een aantal
voedselrelaties beschreven.
→ Noteer zo'n voedselketen die uit drie schakels bestaat.

GT-0191-a-23-2-0 10 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 11

1p 23 Het leggen van de eitjes aan de onderkant van het blad verhoogt de
overlevingskans voor de eitjes.
→ Leg uit dat de overlevingskans hierdoor wordt verhoogd.

1p 24 De gevangen rupsen worden gevoerd aan de jongen van de koolmees.
Rupsen bevatten vooral bouwstoffen die nodig zijn voor de groei en
ontwikkeling van de jonge koolmees.
Welke stoffen zijn dat?
A eiwitten
B koolhydraten
C mineralen
D vetten

1p 25 De vlinders voeden zich met nectar uit bloemen van de vlinderstruik.
→ Welk voordeel heeft de vlinderstruik van dit bezoek van de vlinders?

1p 26 Het fenotype van de kleine vos verandert gedurende zijn leven.

[FIGUUR: Vier afbeeldingen naast elkaar van de levenscyclus van een vlinder, gelabeld "ei", "rups", "pop", "vlinder".]

Verandert dan ook het genotype?
A Ja, het genotype verandert als uit het ei een rups ontstaat.
B Ja, het genotype verandert als uit de rups een pop ontstaat.
C Ja, het genotype verandert als uit de pop een vlinder ontstaat.
D Nee, het genotype van het ei, de rups, de pop en de vlinder blijft gelijk.

2p 27 Nitraat is een minerale voedingsstof die opgenomen wordt door planten.
Bij een gebrek aan deze stof kleuren de bladeren van de brandnetel geel.
→ Leg uit welke invloed gele bladeren hebben op de groei van de
brandnetel.

GT-0191-a-23-2-0 11 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 12

Stamcel-transplantatie
Stamcellen zijn cellen die kunnen uitgroeien tot allerlei typen cellen.
Bloedcellen ontstaan ook uit stamcellen, die zich delen door middel van
mitose. Sommige mensen kunnen zelf geen gezonde bloedcellen meer
maken. Zij kunnen worden behandeld door transplantatie van stamcellen
van een gezonde donor.
Om stamcellen te kunnen transplanteren krijgt een donor een behandeling
waardoor er veel meer stamcellen ontstaan. Deze stamcellen komen in de
bloedbaan van de donor terecht en worden uit het bloed gefilterd.
De ontvanger krijgt een behandeling waardoor de eigen stamcellen
gedood worden om ruimte te maken voor de donorstamcellen. Daarna
krijgt de ontvanger de donorstamcellen toegediend. De donorstamcellen
vervangen de gedode stamcellen. De ontvanger krijgt voortdurend
medicijnen om afstoting van de stamcellen en infecties tegen te gaan.

1p 28 De bloeddeeltjes worden gevormd door stamcellen. Waar zitten de
stamcellen die de bloeddeeltjes vormen?
A in de botten
B in de klieren
C in de lymfe
D in de spieren

2p 29 Op de uitwerkbijlage staat een tabel met verschillende bloeddeeltjes.
→ Kruis voor elk bloeddeeltje de juiste functie aan.

1p 30 Witte bloedcellen hebben 46 chromosomen.
Hoeveel chromosomen bevat de stamcel waaruit bloedcellen ontstaan?
A 23
B 46
C 92

1p 31 Welk soort medicijn bestrijdt bacteriële infecties?

2p 32 Door de stamcel-transplantatie wordt de bloedgroep van de ontvanger
gelijk aan de bloedgroep van de donor.
→ Leg met behulp van de informatie uit hoe dit komt.

GT-0191-a-23-2-0
12 / 20
lees verder

### Pagina 13

1p 33 Soms worden bloeddeeltjes die zijn gemaakt door donorstamcellen afgebroken door antistoffen uit het ABO bloedgroepsysteem die nog aanwezig zijn bij de ontvanger.
Welke bloeddeeltjes worden dan afgebroken door antistoffen van de ontvanger?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen
GT-0191-a-23-2-o 13 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Medicijnresten in het oppervlaktewater

Medicijnen helpen je om een ziekte te bestrijden. Medicijnen worden na inname ver-
bruikt en afgebroken, maar een deel van elk medicijn komt via
urine of ontlasting in het riool terecht. Rioolwater wordt gezuiverd maar
medicijnresten kunnen niet goed worden verwijderd. Deze medicijnresten
komen daarom met het gezuiverde water in het oppervlaktewater terecht.
Medicijnresten hebben effect op de organismen die in het water leven.

Je ziet een tabel waar het effect van verschillende soorten medicijnresten
op vissen is beschreven.

| medicijn wordt | effect op vissen bij te hoge concentratie |
| -------------- | --------------------------------------- |
| gebruikt voor | medicijn in het oppervlaktewater        |
| depressie      | verminderde activiteit en eetlust       |
| pijn           | weefselschade aan kieuwen               |
| hoge bloeddruk | verandering in voortplantingsgedrag    |
| kalmering      | verminderde activiteit                  |

Vanaf een bepaalde concentratie zijn medicijnresten in het
oppervlaktewater een risico voor vissen.
Onderzoekers hebben voor verschillende medicijnresten die risicogrens
vastgesteld.
Bij een waarde hoger dan 1 is de gemeten concentratie medicijn hoger
dan de risicogrens.

Je kunt informatie hierover terugzien in de grafiek hieronder.

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as de naam van medicijnen (Diclofenac, Azitromycine, Oxazepam, Dipyridamol, Metoprolol, Paracetamol) en op de x-as een index (risicogrens = 1) van 0 tot 4,0. De staven laten de concentratie zien in verhouding tot de risicogrens voor elk medicijn.]

Risico van medicijnresten in oppervlaktewater, 2009-2018

Naam medicijn  werking
Diclofenac      pijnstiller
Azitromycine    antibiotica
Oxazepam        kalmerend
Dipyridamol     trombose
Metoprolol      bloeddruk
Paracetamol     pijnstiller

Index (risicogrens = 1)

Risicogrens

2p 34 Het menselijk lichaam ziet medicijnen als gieſstoffen die afgebroken
moeten worden.
→ Welk orgaan zorgt voor afbraak van medicijnen? En welk orgaan
verwijdert medicijnresten uit het bloed?
Schrijf je antwoord zo op:
afbraak van medicijnen: ..........................................................
medicijnresten verwijderen: .......................................................

GT-0191-a-23-2-o                                         14 / 20             lees verder ►►►


### Pagina 15

1p 35 Resten van pijnstillers in het water veroorzaken ‘weefselschade aan
kieuwen bij vissen’.
→ Leg uit wat een weefsel is.

1p 36 Bij welk orgaanstelsel horen de kieuwen?

1p 37 Als er resten van een middel tegen hoge bloeddruk in het
oppervlaktewater terechtkomen, kan dat bij vissen afwijkend
paringsgedrag veroorzaken. Paringsgedrag is een voorbeeld van
voortplantingsgedrag.
→ Geef nog een voorbeeld van voortplantingsgedrag.

2p 38 Een regenboogforel is een vis die voornamelijk garnalen eet. Garnalen
leven vooral van plantaardig plankton. In het oppervlaktewater komen ook
resten voor van de anticonceptiepil. De stoffen uit de anticonceptiepil
veroorzaken een afname van de populatiegrootte regenboogforellen. Door
deze afname zal na een periode ook de populatiegrootte van garnalen en
plankton veranderen.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as populatiegrootte (klein tot groot) en op de x-as tijd (nu tot later). Drie lijnen zijn getekend: een stippellijn (P) die stijgt, een gestippelde lijn (Q) die daalt, en een doorlopende lijn die eerst daalt en daarna weer licht stijgt.]
In de grafiek zie je de verandering in populatiegrootte van de
regenboogforel, de garnalen en het plankton.
De grafieklijn van de regenboogforel is aangegeven.
→ Met welke letter is de grafieklijn van het plankton
aangegeven? Leg je
antwoord uit.

1p 39 Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken.
→ Kruis aan of deze uitspraken juist of onjuist zijn.

1p 40 Medicijnresten hebben ook invloed op eencellige organismen zoals
bacteriën en groene algen. Een onderzoeker bekijkt eencellige algen en
bacteriën onder de microscoop. De algen hebben behalve de groene kleur
nog een onderscheidend kenmerk.
Welk kenmerk heeft een eencellige alg wel, maar een bacterie niet?
A celkern
B celmembraan
C celwand
D cytoplasma

GT-0191-a-23-2-0 15 / 20 lees verder ➢➢➢

### Pagina 16

Albinisme bij mensen

Mensen met albinisme hebben geen of weinig pigment. Hun huid en haar
is licht van kleur. De huid van een persoon met albinisme is zeer gevoelig
voor zonlicht en verbrandt snel. Albinisme is erfelijk en wordt bepaald
door één gen.

Je ziet de stamboom van twee ouders en hun twee kinderen. Van dit
gezin heeft alleen Jorrit albinisme.

vader moeder
[FIGUUR: Stamboom met twee ouders en twee kinderen. De vader en moeder zijn witte vierkant en cirkel, de zoon Jorrit is een gekleurde vierkant en de andere zoon Rik is een witte vierkant.]
Jorrit Rik

2p 41 Op de uitwerkbijlage staat een zin over het genotype van Jorrit.
→ Omcirkel de juist e mogelijkheden.

2p 42 Rik, de broer van Jorrit, is heterozygoot voor de eigenschap albinisme.
Jessica is zwanger van Rik. In haar familie komt het gen voor albinisme
niet voor.
Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema.
→ Vul het schema in en noteer de kans dat het kind van Rik en Jessica
ook heterozygoot is voor de eigenschap albinisme.

GT-0191-a-23-2-o 16 / 20 lees verder

### Pagina 17

1p 43 In de afbeelding zie je een doorsnede van de huid.
[FIGUUR: Een doorsnede van de huid met verschillende lagen en haarzakjes. Labels P, Q, R, S wijzen naar specifieke delen van de huid.]
Met welke letter is de laag van de huid aangegeven waar de cellen die pigment maken?
A in laag P
B in laag Q
C in laag R
D in laag S

1p 44 Bij een kleine groep van mensen met albinisme lijken de ogen rood-grijs van kleur. Het vaatvlies weerkaatst rood licht, bij mensen met albinisme wordt dit weerkaatste rode licht doorgelaten omdat deel Q geen pigment bevat.
[FIGUUR: Een doorsnede van een oog met het vaatvlies en pupil gemarkeerd met de letter Q.]
→ Geef de naam van deel Q.

GT-0191-a-23-2-o 17 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 18

Melkvee houden

Teun is melkveehouder. Hij heeft geen stieren en bestelt daarom sperma
om zijn koeien mee te bevruchten. Dat sperma brengt hij in het
geslachtsorgaan van de koe met behulp van een rietje. Dit wordt
kunstmatige inseminatie genoemd.

Teun let goed op het gedrag van zijn koeien om te bepalen in welke fase
van de voortplantingscyclus zij zich bevinden. Het beste moment voor de
kunstmatige inseminatie is de fase waarin een koe blijft stilstaan als ze
wordt besprongen door een andere koe. Dit wordt de sta-reflex genoemd.
De eisprong vindt plaats tijdens fase 3.

In tabel 1 zie je de gedragselementen waar Teun op let. Ook wordt
aangegeven welk gedrag in welke fase voorkomt.
In tabel 2 zie je een weergave van een observatie van 10 minuten.
Tijdens deze observatie is elke 20 seconden het waargenomen gedrag
van Lily21 weergegeven.

tabel 1 Gedragselementen

| | afkorting | fase 1 | fase 2 | fase 3 |
|---|---|---|---|---|
| ruikt/likt aan andere koeien | RL | ja | ja | nee |
| bespringt andere koeien | KB | ja | nee | nee |
| blijft staan als ze door een andere koe wordt besprongen | ST | nee | ja | nee |
| loopt weg als ze door een andere koe wordt besprongen | WL | ja | nee | ja |
| eet gras | ET | ja | nee | ja |
| ligt op het gras | LG | ja | ja | ja |

tabel 2 Waargenomen gedrag (elke 20 seconde, 10 minuten lang)

| | minuut | 1e | 2e | 3e | 4e | 5e | 6e | 7e | 8e | 9e | 10e |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| | 0-20 sec | LG | LG | ET | ET | ET | RL | ET | ET | RL | LG |
| | 20-40 sec | LG | RL | ET | ET | ET | KB | WL | ET | LG | LG |
| | 40-60 sec | LG | RL | ET | ET | RL | KB | WL | RL | LG | LG |

2p 45 In tabel 1 staan een aantal gedragselementen beschreven.
→ Noteer de afkortingen van de gedragselementen die NIET horen bij
sociaal gedrag?

GT-0191-a-23-2-0 18 / 20 lees verder ► ► ►


### Pagina 19

1p 46 Hoe wordt tabel 2 bij een gedragsonderzoek genoemd?
A ethogram
B protocol
C practicum
2p 47 Hoeveel procent van de tijd besteedt Lily21 aan liggen op stro? Leg je antwoord uit met een berekening.
1p 48 Zal Lily21 bevruchten raken als Teun bij Lily21 direct na de observatie kunstmatige inseminatie toepast? Leg je antwoord uit met behulp van de informatie.
1p 49 Bij de keuze voor sperma let Teun ook op de vachtkleur van de stier. De koeien van Teun zijn roodbont, maar hij wil roodbont en zwartbonte kalfjes krijgen. Roodbont is recessief en zwartbont is dominant. Is het mogelijk dat de koeien van Teun zwartbonte en roodbont kalfjes krijgen, en zo ja, welk sperma met welk genotype voor vachtkleur kan daarvoor zorgen?
A Ja, dat is mogelijk met het sperma van een heterozygotie stier.
B Ja, dat is mogelijk met sperma van een homozygoot dominante stier.
C Ja, dat is mogelijk met sperma van een homozygoot recessieve stier.
D Nee, dat is onmogelijk.
1p 50 Tijdens de kunstmatige inseminatie voelt Teun met zijn hand in de endeldarm van de koe of het rietje op de juiste plek terechtkomt (zie de afbeelding). De namen en functies van de voortplantingsorganen van koeien zijn hetzelfde als bij mensen.

[FIGUUR: Schematische weergave van kunstmatige inseminatie bij een koe, waarbij een hand een instrument in de reproductieve organen leidt.]

→ Geef de naam van het deel waar het rietje in uitkomt.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
GT-0191-a-23-2-o
19/20
lees verder ►►►

### Pagina 20

1p 51 Na negen maanden begint de geboorte van het kalfje.
[FIGUUR: Een tekening van een koe die een kalf baart.]
Welke fase van de geboorte zie je in de afbeelding hierboven?
A indaling
B ontsluiting
C uitdrijving
D nageboorte

1p 52 Het is belangrijk dat een pasgeboren kalfje moedermelk drinkt.
Moedermelk bevat antistoffen die het kalfje immuun maakt voor bepaalde
ziekten.
Welke immunisatie vindt plaats doordat het kalfje moedermelk drinkt?
A actieve immunisatie
B auto-immunisatie
C kunstmatige immunisatie
D passieve immunisatie

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
GT-0191-a-23-2-0
20 / 20
einde

### Pagina 21

erratumblad
biologie GL en TL 2023-2
Centraal examen vmbo
Tijdvak 2
Opgaven
Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor vmbo,
Bij het centraal examen biologie GL en TL op donderdag 29 juni, aanvang 13.30 uur,
moeten de kandidaten de volgende mededeling ontvangen. Deze mededeling moet bij
het begin van de zitting worden voorgelezen én aan de kandidaten worden uitgereikt.
Op pagina 19, bij vraag 47, moet
Hoeveel procent van de tijd besteedt Lily21 aan liggen op stro?
vervangen worden door:
Hoeveel procent van de tijd besteedt Lily21 aan liggen op gras?
Namens het College voor Toetsen en Examens,
drs. J.H. van der Vegt,
voorzitter
GT-0191-a-23-2-o-E