# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2023/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2023
tijdvak 1
woensdag 24 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Dit examen bestaat uit 52 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

GT-0191-a-23-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Er is sprake van normale situaties en gezonde organismen, tenzij anders vermeld.

Een bloementaart

Karel leest in een kookboek dat je sommige bloemen kunt eten. Hij kiest een recept voor een bloementaart uit. Enkele van de benodigde ingrediënten staan hieronder.

- 100 g roomboter
- 150 mL melk
- 300 g tarwemeel
- 400 g bloemkool
- 150 g pompoenpitten
- gele kroonbladeren van zonnebloemen
- paarse kroonbladeren van viooltjes
- 1 citroen

[FIGUUR: Taart versierd met plakjes citroen en stukjes noot/bloem]

1p 1 De meeste ingrediënten bevatten vezels.
→ Noteer een ingrediënt uit dit recept dat geen vezels bevat.

1p 2 Zitten in dit recept de kroonbladeren van insectenbloemen of van windbloemen? Leg je antwoord uit.

2p 3 Drie plantaardige ingrediënten van deze bloementaart zijn ontstaan na bevruchting van de plant.
→ Noteer de drie ingrediënten uit dit recept die na bevruchting ontstaan zijn.

GT-0191-a-23-1-o 2 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 3

Dwerggroei bij katten
Als een kat zich niet goed ontwikkelt en delen
van het lichaam te klein blijven, wordt dat
dwerggroei genoemd. Een voorbeeld hiervan is
het kattenras Munchkin, waarbij de katten zeer
korte poten hebben in verhouding tot hun
lichaam (zie de afbeelding).
Dwerggroei kan verschillende oorzaken
hebben.

[FIGUUR: Zwart-witfoto van een Munchkin kat.]

1p 4 Dwerggroei kan ontstaan doordat de hypofyse en de schildklier minder
goed werken.
→ Geef de naam van het orgaanstelsel waar de hypofyse en de
schildklier bij horen.

1p 5 Als het voedsel van een jonge kat te weinig kalkzouten bevat, kan dit ook
tot dwerggroei leiden.
→ Leg uit hoe een tekort aan kalkzouten dwerggroei kan veroorzaken.

2p 6 Soms is dwerggroei erfelijk bepaald. Dwerggroei wordt dan bepaald door
een dominant gen (A). Kittenembryo's die homozygoot dominant zijn voor
dit gen, sterven voordat ze geboren worden.
Twee katten met erfelijk bepaalde dwerggroei krijgen samen
nakomelingen.
De katten krijgen veel jongen:
– doodgeboren jongen;
– jongen met dwerggroei;
– jongen met een normale groei.

Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema.
→ Vul het kruisingsschema in.
→ Bepaal de kans op vroegtijdige sterfte van de kittenembryo's.

GT-0191-a-23-1-o
3 / 23
lees verder ►►►


### Pagina 4

Te vroeg geboren

Een zwangerschap duurt gemiddeld 39 weken. Soms worden baby's te vroeg of extreem vroeg geboren. Deze baby's kunnen verschillende gezondheidsproblemen krijgen.

1p 7 In deze tabel zie je hoeveel baby's er in 2016 in Nederland werden geboren en hoelang de zwangerschap duurde.

|  | 2016 | duur van de zwangerschap | aantal geboren baby's |
|---|---|---|---|
|  | over tijd geboren | langer dan 42 weken | 3.155 |
|  | op tijd geboren | van 37 t/m 42 weken | 154.358 |
|  | te vroeg geboren | van 33 t/m 36 weken | 8.754 |
|  | extreem vroeg geboren | van 23 t/m 32 weken | 2.828 |
|  | totaal aantal geboren baby's |  | 169.095 |

→ Hoeveel procent van deze baby's is extreem vroeg geboren?

1p 8 Een extreem vroege geboorte kan gebeuren als een foetus niet goed groeit.
In de afbeelding zie je een foetus in de buik van de moeder.

[FIGUUR: Anatomische dwarsdoorsnede van de vrouwelijke pelvis met een foetus in de baarmoeder. De placenta is aangeduid met de letter 'P'.]

→ Leg uit welke rol deel P heeft bij de groei van de foetus.

GT-0191-a-23-1-o 4 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 5

1p 9 Een te vroeg geboren baby moet soms beademd worden. De dokter plaatst dan een slangetje om lucht in de longen te blazen. Het slangetje moet in de juiste buis in de keel geplaatst worden. Hieronder zie je twee schematische tekeningen. In één tekening is het slangetje op de juiste wijze geplaatst.

[FIGUUR: Schematische tekening van de keelholte met een slangetje. Linker tekening genaamd "tekening P", rechter tekening genaamd "tekening Q".]

→ In welke tekening is het slangetje op de juiste wijze geplaatst voor een succesvolle beademing? Leg je antwoord uit.

1p 10 Het hart van een te vroeg of extreem vroeg geboren baby is soms onvoldoende ontwikkeld. In de afbeelding hieronder is links een normaal ontwikkeld hart getekend en rechts een onvoldoende ontwikkeld hart.

[FIGUUR: Twee afbeeldingen van een hart. Linker afbeelding is gelabeld als "normaal ontwikkeld", rechter afbeelding is gelabeld als "onvoldoende ontwikkeld".]

→ Geef de naam van een deel van het hart dat volgens de tekening onvoldoende ontwikkeld is.

GT-0191-a-23-1-o 5 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 6

Gedrag bij wulpen

Biologen bestuderen het gedrag van wulpen in een weiland. Wulpen zijn vogels met gebogen, lange snavels waarmee zij wormen en larven uit de grond halen.

De biologen beschrijven enkele gedragingen in een tabel en voegen een tekening toe (zie de tabel hieronder).

| afkorting | beschrijving                   | tekening                       |
| :-------- | :----------------------------- | :----------------------------- |
| LO        | loopt op twee poten            | [FIGUUR: Silhouet van een vogel op twee poten met één poot licht gebogen.] |
| PO        | poetst zijn veren met de snavel | [FIGUUR: Silhouet van een vogel met zijn kop gebogen richting zijn veren.] |
| SE        | staat stil op één poot         | [FIGUUR: Silhouet van een vogel staand op één poot, de andere poot opgetrokken.] |
| ST        | staat stil op twee poten       | [FIGUUR: Silhouet van een vogel staand op twee poten.] |
| RV        | rust met snavel tussen de veren | [FIGUUR: Silhouet van een vogel met zijn kop gebogen naar zijn lichaam, alsof hij zijn veren poetst.] |

1p 11 Wat is de naam van zo'n tabel met beschrijvingen van gedragingen?
A ethogram
B practicum
C protocol
D veldwaarneming

GT-0191-a-23-1-0 6 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Een bioloog observeert één wulp. Met een stopwatch houdt ze gedurende één minuut bij, welk gedrag ze ziet. De resultaten zie je in de afbeelding.
[FIGUUR: Een stopwatch met een wijzer die op ongeveer 38 seconden staat. Naast de stopwatch staat een legenda met gedragingen: ST (lichtgrijs), RV (gestreept), PO (donkergrijs), SE (licht gestreept), LO (zwart).]

1p 12 Welke gedragingen vertoont de wulp achter elkaar gedurende de eerste twaalf seconden van de observatie?
A [FIGUUR: Twee silhouette van een wulp. De eerste wulp staat met de kop naar beneden gebogen, alsof hij foerageert. De tweede wulp staat rechtop met de kop omhoog.]
B [FIGUUR: Twee silhouette van een wulp. De eerste wulp staat rechtop. De tweede wulp staat met de kop omhoog, maar iets voorover gebogen.]
C [FIGUUR: Twee silhouette van een wulp. De eerste wulp staat met de kop naar beneden gebogen, alsof hij foerageert. De tweede wulp staat rechtop.]
D [FIGUUR: Twee silhouette van een wulp. De eerste wulp staat met de kop naar beneden gebogen, alsof hij foerageert. De tweede wulp staat rechtop en lijkt te lopen.]
E [FIGUUR: Twee silhouette van een wulp. De eerste wulp staat met de kop naar beneden gebogen, alsof hij foerageert. De tweede wulp staat rechtop, met de kop licht gebogen.]
F [FIGUUR: Twee silhouette van een wulp. De eerste wulp staat met de kop naar beneden gebogen, alsof hij foerageert. De tweede wulp staat rechtop met de kop omhoog.]

1p 13 Hoeveel seconden besteedt de wulp aan lopen gedurende deze minuut?
GT-0191-a-23-1-o 7 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 8

De penis

In de puberteit krijgt een jongen voor het eerst een zaadlozing. Bij seksuele opwinding wordt zijn penis stijf. Bij de zaadlozing wordt een bepaalde verbinding afgesloten, zodat er geen sperma in de blaas terechtkomt.

1p 14 Als de penis stijf wordt, vult een deel van de penis zich met bloed.
→ Geef de naam van dit deel.

1p 15 In de afbeelding zie je de organen van het mannelijke voortplantingsstelsel. Vier plaatsen zijn met letters aangegeven.

[FIGUUR: Schematische tekening van het mannelijk voortplantingsstelsel met de urineblaas, prostaat, penis en zaadbal. Vier onderdelen zijn met de letters P, Q, R en S aangeduid.]

Met welke letter is de plaats aangegeven waar tijdens de zaadlozing de verbinding afgesloten wordt?
A met letter P
B met letter Q
C met letter R
D met letter S

2p 16 Als de penis stijf wordt, stroomt er meer bloed doorheen.
Door welk bloedvat stroomt het bloed de penis in? En hoort dit bloedvat bij de grote of bij de kleine bloedsomloop?
Op de uitwerkbijlage staat een zin over de stijfwordende penis.
→ Omcirkel de juiste woorden in deze zin.

GT-0191-a-23-1-o 8 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Een voedselweb

Faizal maakt dit voedselweb met tien groepen organismen.
[FIGUUR: Een voedselweb met pijlen die de voedselrelaties aangeven. Bovenin staan roofvogels, daaronder jonge patrijzen. Daaronder zijn kevers en grote spinnen. Kevers eten koolrupsen. Jonge patrijzen eten kevers en koolrupsen. Grote spinnen eten bladluizen. Bladluizen eten boerenkoolplanten. Koolrupsen eten boerenkoolplanten. Vliegen eten aardappelplanten. Jonge patrijzen eten ook koolrupsen.]

1p 17 Uit het voedselweb leidt Faizal een voedselketen af die uit vier schakels bestaat en waarin roofvogels voorkomen.
→ Schrijf deze voedselketen op.

2p 18 De biologiedocent doet drie beweringen over dit voedselweb. Op de uitwerkbijlage staan deze drie beweringen in een tabel.
→ Kruis voor elke bewering aan of die juist of onjuist is.

1p 19 De biologiedocent bespreekt met Faizal hoe zijn voedselweb eruit zou zien als er geen boerenkoolplanten waren.
Uit hoeveel groepen organismen bestaat het voedselweb van Faizal als hij de boerenkoolplanten weglaat?
A uit 6 groepen organismen
B uit 7 groepen organismen
C uit 8 groepen organismen
D uit 9 groepen organismen

GT-0191-a-23-1-o 9 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 10

Wespenallergie

Door een steek van een wesp krijg je
een gifstof in je lichaam. Er ontstaat
daardoor een pijnlijk gezwel. Bij
sommige mensen veroorzaakt een
wespensteek een allergische reactie.
Bij een allergische reactie kunnen er
vele rode bultjes op de huid ontstaan.
Ook kan een allergische reactie leiden
tot een astma-aanval of een
opgezwollen keel.

Bij een allergische reactie reageren witte bloedcellen op het gif van de
wesp door antistoffen te maken. Hierbij komt de stof histamine vrij.
Histamine zorgt ervoor dat de bloedvaten wijder worden. Door histamine
laten de wanden van de haarvaten ook meer vocht door naar het weefsel,
waardoor de rode bultjes en zwellingen ontstaan.

Je ziet een afbeelding waarin de drie stappen van de allergische reactie
schematisch zijn getekend met antigenen, antistoffen en witte bloedcellen.

[FIGUUR: Drie schematische tekeningen van een allergische reactie. Stap 1 toont een cel met een kern. Stap 2 toont de cel met veel antistoffen die naar de cel toe bewegen. Stap 3 toont de cel met antigenen aan de buitenkant, waar de antistoffen aan gebonden zijn.]

stap 1

stap 2

stap 3

1p 20 Op de uitwerkbijlage zie je een tabel met de symbolen die gebruikt zijn
voor dit schema.
→ Kruis in de tabel bij elk symbool de juiste naam aan.

1p 21 Gaat de bloeddruk omlaag of omhoog als er veel histamine in het bloed
komt? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-23-1-0
10 / 23
lees verder ►►►


### Pagina 11

Er zijn twee mogelijkheden om zo'n allergische reactie na een wespensteek te voorkomen:
1 Noodpen: Met een noodpen kan na een wespensteek adrenaline worden geïnjecteerd. Adrenaline vernauwt de bloedvaten en zorgt dat de luchtwegen wijder worden.
2 Immuuntherapie: Door steeds een beetje meer wespengif toe te dienen, wordt het afweersysteem minder gevoelig gemaakt. Het lichaam went er langzaam aan en het immuunsysteem zal minder heftig gaan reageren wanneer iemand gestoken wordt door een wesp. De immuuntherapie duurt 3 tot 5 jaar.

1p 22 Adrenaline wordt ook in het lichaam gemaakt.
Door welke hormoonklier wordt adrenaline gemaakt?
A door de alvleesklier
B door de bijnieren
C door de hypofyse
D door de schildklier

2p 23 Adrenaline beïnvloedt het bloedvatenstelsel en het ademhalingsstelsel.
→ Geef de naam van nog een orgaanstelsel dat door adrenaline beïnvloed wordt en noteer welke invloed adrenaline op dat
orgaanstelsel heeft.
Schrijf je antwoord zo op:
orgaanstelsel: ..........................................................................
invloed adrenaline: .....................................................................

1p 24 Is de productie van antistoffen tegen het wespengif toegenomen of afgenomen na de immuuntherapie? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-23-1-o 11 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 12

Koningsvissen

Koningsvissen zijn grote vissen die diep in zee
kunnen leven. Koningsvissen hebben een
constante lichaamstemperatuur, in tegenstelling
tot de meeste vissoorten.

[FIGUUR: Een man die een grote, platte vis vasthoudt]

1p 25 In de spieren van de koningsvissen ontstaat warmte.
$\rightarrow$ Geef de naam van het stofwisselingsproces in de spieren waardoor
warmte ontstaat.

1p 26 Door een hogere lichaamstemperatuur kunnen koningsvissen sneller
bewegen dan vissen van gelijke grootte met een lagere
lichaamstemperatuur.
$\rightarrow$ Wat is hiervan een voordeel?

Onderzoekers hebben de lichaamstemperatuur van een koningsvis
gemeten terwijl hij in zee zwom. Hieronder staat een deel van deze
meting in een diagram uitgezet.

temperatuur
(°C)
18
16
14
12
10
8
6
4
2
19:00
19:40
20:20
21:00
21:40
22:20
Legenda:
$\quad \cdots \cdots \cdots \cdots \cdots$ lichaamstemperatuur koningsvis
$\quad-\quad-\quad-\quad-\quad-\quad-\quad-$ temperatuur zeewater
$\quad\text{-------}$ zwemdiepte

0
diepte
(m)
$\downarrow$
20
40
60
80
100
$\rightarrow$ tijd van de dag

GT-0191-a-23-1-o 12 / 23 lees verder

### Pagina 13

1p 27 Over dit diagram worden twee uitspraken gedaan.
1 Hoe dieper de koningsvis zwemt, hoe meer zijn lichaamstemperatuur
daalt.
2 De koningsvis is tijdens de meting op meer dan 80 meter diepte
geweest.
Wat is juist?
A alleen uitspraak 1
B alleen uitspraak 2
C beide uitspraken
D geen van beide uitspraken

[FIGUUR: Diagram van het bloedsomloopsysteem van een vis, met de pijlen die de stroomrichting van het bloed aangeven. Gemarkeerde delen zijn de kieuwen, het hart met één boezem en één kamer, en bloedvaten gelabeld met P, Q en R.]

Koningsvissen hebben een enkelvoudige bloedsomloop. Het hart heeft
één boezem en één kamer (zie de afbeelding hieronder). Enkele
bloedvaten zijn met een letter aangegeven. De pijlen geven de
stroomrichting van het bloed aan.

1p 28 Welke letter geeft een bloedvat aan waar zuurstofrijk bloed doorheen
stroomt?
A letter P
B letter Q
C letter R

GT-0191-a-23-1-o 13 / 23 lees verder ▶►►

### Pagina 14

Luizen bij duiven

Tussen de veren van duiven
leven luizen die zich voeden
met eiwitten en vetten uit die
veren. Veel luizen hebben
dezelfde kleur als de veren
van de duiven waar ze op
leven. Alle luizen behoren tot
dezelfde soort.
De duiven proberen de luizen
bij elkaar of bij zichzelf te
verwijderen door met hun
snavel door de veren te strijken en de luizen eraf te vegen. Dit wordt
'preening' genoemd.

[FIGUUR: Twee duiven dicht bij elkaar, waarvan één duif de andere aanraakt met zijn snavel.]

Biologen onderzoeken dit preening-gedrag bij de duiven. De biologen
hebben daarvoor een snavelkapje ontwikkeld. Duiven die zo’n kapje over
hun snavel krijgen, kunnen de luizen niet meer verwijderen, maar kunnen
zich nog wel voeden.

1p 29 Tot welk type gedrag hoort preening?
A tot broedzorg
B tot imponeergedrag
C tot verzorgingsgedrag
D tot voedingsgedrag

De biologen willen weten of natuurlijke selectie een rol speelt in de
aanpassing van de luizen aan de veerkleur van de duif. Ze doen een
nieuwe proef die een aantal jaren duurt.

De biologen hebben vier groepen duiven samengesteld:
– witte duiven met snavelkapjes
– witte duiven zonder snavelkapjes
– zwarte duiven met snavelkapjes
– zwarte duiven zonder snavelkapjes

Alle duiven worden besmet met grijze luizen. Een luis leeft ongeveer
50 dagen en kan in die tijd tot wel 300 nakomelingen krijgen.
Na vier jaar bekijken de onderzoekers de kleuren van de luizen op de
duiven.

GT-0191-a-23-1-o 14 / 23 lees verder

### Pagina 15

Hieronder zie je de resultaten in een tabel.
[FIGUUR: Tabel met in de eerste kolom "kleur duiven", in de tweede kolom "kleur van de luizen aan het begin" en "op alle duiven", in de derde kolom "kleuren van de luizen na vier jaar" en "op de duiven met snavelkapje" en "op de duiven zonder snavelkapje". De tabel bevat afbeeldingen van duiven en luizen in verschillende kleuren.]

2p 30 Op de uitwerkbijlage staan drie beweringen over dit onderzoek.
→ Kruis voor elke bewering aan of die juist of onjuist is.

Darmbacteriën
In het verteringskanaal leven nuttige bacteriën en schadelijke bacteriën. Nuttige bacteriën bevorderen een goede werking van de darmen. Schadelijke bacteriën kunnen ontstekingen veroorzaken, waardoor verschillende ziekten kunnen ontstaan.

1p 31 Om schadelijke bacteriën in de darmen te bestrijden, kunnen antibiotica gebruikt worden.
→ Leg uit waardoor het gebruik van antibiotica ook nadelig kan zijn voor het goed functioneren van de darmen.

2p 32 In voedingsmiddelen met veel vezels komen bepaalde koolhydraten voor die samen als FOS aangeduid worden. Biologen vermoeden dat door FOS het aantal nuttige bacteriën in de darmen van muizen toeneemt. Ze doen een onderzoek om dit aan te tonen.
→ Schrijf een werkplan op voor dit onderzoek.

GT-0191-a-23-1-o 15 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 16

CRISPR-Cas-systeem

Wetenschappers kunnen bij muizen een fout stukje DNA uit een chromosoom wegknippen, zodat er een gezond muizen-embryo kan ontstaan. Ze gebruiken daarvoor het CRISPR-Cas-systeem.
In de tekeningen wordt schematisch uitgelegd hoe wetenschappers dat doen.

[FIGUUR: Vier stappen van het CRISPR-Cas-systeem. Stap 1 toont een zaadcel die met een injectienaald in een eicel wordt gebracht. Stap 2 toont een eicel met een zaadcel en Cas-eiwit. Stap 3 toont het Cas-eiwit dat een stuk DNA uit een chromosoom knipt. Stap 4 toont een bevruchte eicel die deelt en vier embryo's vormt zonder fout DNA.]

Een zaadcel van een muis wordt met een injectienaald in een eicel van een muis gebracht.
Daarna wordt het Cas-eiwit in de eicel gebracht.
Het Cas-eiwit knipt het foute stukje DNA uit een chromosoom van de zaadcel. Hierdoor ontstaat er tijdelijk een gat in dat chromosoom. De eicel repareert het gat met DNA zonder fout.
Vervolgens gaat de bevruchte eicel delen. Er ontstaat een embryo zonder fout DNA.

1p 33 Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Kruis in de tabel aan door welk type celdeling de cellen van stap 1 zijn ontstaan.
→ Kruis ook aan door welk type celdeling de cellen van stap 4 zijn ontstaan.

1p 34 Het foute stukje DNA is ontstaan door een mutatie. Finn en Ilse praten over mutaties.
– Finn zegt dat een mutatie kan ontstaan door radio-actieve straling.
– Ilse zegt dat mutaties alleen ontstaan in geslachtscellen.
Wie heeft gelijk?
A Alleen Finn heeft gelijk.
B Alleen Ilse heeft gelijk.
C Finn heeft gelijk en Ilse heeft gelijk.
D Geen van beiden heeft gelijk.

1p 35 Wordt de mutatie volgens de informatie vóór of ná de bevruchting weggeknipt? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-23-1-0 16 / 23 lees verder

### Pagina 17

Spruitjes

Spruitjes zijn de okselknoppen van de spruitkoolplant (zie de afbeelding).
Spruitjes maken deel uit van gezonde voeding, omdat ze veel vitamine C en voedingsvezels bevatten.
Spruitjes stonden bekend om hun bittere smaak. Door kruising en selectie zijn er nu rassen die zoeter en minder bitter zijn.
Dit proces heet veredeling en wordt uitgevoerd op plantenveredelingsbedrijven.
[FIGUUR: Een gedetailleerde illustratie van een spruitjesplant met de spruitjes duidelijk zichtbaar.]

1p 36 Kun je het veredelen en daardoor het ontstaan van spruitkoolrassen met een zoetere smaak een voorbeeld van evolutie noemen? Leg je antwoord uit.

Hieronder staat informatie over de voedingswaarde van 100 gram gekookte spruitjes.

|                     |                   |
| :------------------ | :---------------- |
| energie             | 189 kJ            |
| koolhydraten        | 5,2 g             |
| vitamine C          | 132 mg            |
| voedingsvezels      | 4,5 g             |

1p 37 Pubers hebben gemiddeld per dag 90 mg vitamine C nodig.
→ Hoeveel gram gekookte spruitjes moet je minimaal eten om 90 mg vitamine C binnen te krijgen?
Leg je antwoord uit met een berekening.

GT-0191-a-23-1-o 17 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 18

Transgender personen

Mensen worden een transgender persoon genoemd als ze mannelijke geslachtsorganen hebben maar zich vrouw voelen, of als ze vrouwelijke geslachtsorganen hebben maar zich man voelen.
Transgender personen die als man geboren zijn, kunnen zich met vrouwelijke geslachtshormonen laten behandelen. Daardoor krijgen ze geleidelijk aan vrouwelijke geslachtskenmerken. Met medicijnen remmen ze de productie van mannelijke geslachtshormonen af. Hieronder zie je welke effecten de behandeling heeft en na hoeveel tijd het maximale effect bereikt is.

[FIGUUR: Tabel met vier rijen en twee kolommen. De eerste kolom bevat de tekst "De spiermassa neemt af.", "De borsten groeien.", "De heupen worden breder.", "De aanmaak van zaadcellen wordt minder.". De tweede kolom bevat de tekst "maximaal effect bereikt na", "1 tot 2 jaar", "2 tot 3 jaar", "2 tot 3 jaar", "meer dan 3 jaar".]

1p 38 Heeft een behandeling met vrouwelijke geslachtshormonen invloed op de primaire of op de secundaire geslachtskenmerken?
A alleen op de primaire geslachtskenmerken
B alleen op de secundaire geslachtskenmerken
C op de primaire en op de secundaire geslachtskenmerken

Soms laat een transgender persoon zich aan de geslachtsorganen opereren. De mannelijke geslachtsdelen worden dan zo veranderd dat ze lijken op vrouwelijke geslachtdelen. De operatie gaat als volgt:
1 Er wordt een holte gemaakt tussen de endeldarm en de urinebuis.
2 De teelballen en delen van de penis worden verwijderd.
3 Van de penis wordt een vagina gemaakt.
4 Van de balzak worden schaamlippen gemaakt.
5 Van de eikel wordt een ander deel gemaakt.

1p 39 Bij de operatie wordt van de eikel een vrouwelijk deel gemaakt dat dezelfde functie heeft als de eikel.
→ Geef de naam van het deel dat bij een vrouw dezelfde functie heeft als de eikel.

1p 40 Na zo'n operatie is het niet meer nodig om medicijnen te gebruiken die de productie van mannelijke geslachtshormonen afremmen.
→ Leg uit waardoor dit niet meer nodig is.

1p 41 Verandert het genotype van een transgender persoon na zo'n operatie? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-23-1-o 18 / 23 lees verder

### Pagina 19

Uv-straling

Als je gaat zonnen, kan je huid verbranden door de uv-straling van de
zon. Pigmentcellen houden een deel van de uv-straling tegen.

[FIGUUR: Een doorsnede van de huid met stralen die erop vallen en worden weerkaatst. De huidlagen zijn gelabeld als opperhuid, lederhuid en onderhuids bindweefsel.]

1p 42 Hoe heet het gedeelte van huid waarin de pigmentcellen worden
gemaakt?
A hoornlaag
B kiemlaag
C lederhuid
D onderhuids bindweefsel

1p 43 Uv-straling beschadigt het DNA in de cellen van de huid.
$\rightarrow$ In welk deel van de cel bevindt zich dit DNA?

1p 44 Als je lang in de zon zit, krijg je het warm.
$\rightarrow$ Leg uit op welke manier je huid ervoor zorgt dat je lichaam weer
afkoelt.

GT-0191-a-23-1-o 19 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 20

Bescherming bij het lassen

Theo is lasser. Met een lasapparaat kan hij twee stukken metaal met elkaar verbinden. Tijdens het lassen ontstaan hoge temperaturen, giftige gassen en fel licht.
Speciale kleding beschermt Theo tegen brandwonden. Een afzuigkap voorkomt dat hij schadelijke gassen inademt. Een laskap voorkomt dat het felle licht zijn netvlies beschadigt.

[FIGUUR: Een afbeelding van een lasser die werkt met een afzuigkap en een laskap.]

1p 45 In de afbeelding zie je een doorsnede van het oog.

[FIGUUR: Een doorsnede van het menselijk oog met de letters P, Q, R, S en T die verschillende delen aanduiden.]

Welke letter geeft het deel aan dat Theo met zijn laskap beschermt?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T

2p 46 Als de huid tijdens het lassen onvoldoende beschermd wordt, kunnen brandwonden ontstaan. Bij een
    tweedegraads-brandwond is de huid
    verbrand tot en met de lederhuid. Daardoor raken onder andere zintuigen in de huid beschadigd.
    → Noem twee zintuigen in de huid.

GT-0191-a-23-1-o 20 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 21

1p 47 Een enkele keer ademt Theo een giftig gas in. Het giftige gas stroomt dan
door verschillende delen van het ademhalingsstelsel en wordt opgenomen
in het bloed.
Delen van het ademhalingsstelsel zijn: de bronchiën, de longblaasjes en
de luchtpijp.
In welke volgorde stroomt het giftige gas bij inademing door deze delen?
A bronchiën → longblaasjes → luchtpijp
B bronchiën → luchtpijp → longblaasjes
C longblaasjes → bronchiën → luchtpijp
D longblaasjes → luchtpijp → bronchiën
E luchtpijp → bronchiën → longblaasjes
F luchtpijp → longblaasjes → bronchiën

1p 48 Als Theo vaker giftige gassen zou inademen, kan hij bronchitis krijgen. In
de bronchiën zit dan veel slijm als gevolg van een ontstekingsreactie. De
haarvaten om de longblaasjes kunnen daardoor minder zuurstof
opnemen.
→ Leg uit dat de haarvaten minder zuurstof kunnen opnemen bij
bronchitis.

### Pagina 22

Tandenpoetsen bij honden

Als honden veel tandplak hebben, kunnen ze een tandvleesontsteking krijgen. De dierentandarts adviseert de eigenaar dan om de tanden van de hond te poetsen.
[FIGUUR: Een close-up van een hond die wordt geborsteld door een persoon.]

1p 49 In de afbeelding hieronder zie je een doorsnede van een tand van een hond. De delen hebben dezelfde namen en functies als bij de mens.
[FIGUUR: Een doorsnede van een tand met verschillende delen gemarkeerd met letters P, Q, R, S en T.]

Welke letter geeft het tandbeen aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T

1p 50 De hond van Mikaela heeft een tandvleesontsteking. De dierentandarts kijkt door de microscoop en ziet in het slijm uit de bek van de hond cellen van bacteriën en schimmels.
Op de uitwerkbijlage staan twee kenmerken van bacteriën en schimmels.
$\rightarrow$ Kruis in de tabel voor elk kenmerk aan of dit hoort bij bacteriën of bij schimmels.

GT-0191-a-23-1-o 22 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 23

1p 51 Door het tandenpoetsen wordt de speekselproductie verhoogd. De dierentandarts legt uit dat daardoor de kans op een tandvleesontsteking wordt verlaagd.
→ Leg uit hoe speeksel beschermt tegen tandvleesontsteking.

1p 52 Mikaela wil haar hond door middel van conditionering leren stil te zitten als zij bij hem de tanden poetst.
→ Leg uit wat Mikaela moet doen om haar hond te conditioneren.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.

GT-0191-a-23-1-o
23 / 23
einde ■