# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2022 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2022/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

### Vraag 54 – Opgave 54

### Vraag 55 – Opgave 55

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2022
tijdvak 1
donderdag 12 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift
opgenomen.

Dit examen bestaat uit 55 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0191-a-22-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Oorproblemen bij katten

Marek heeft op internet de volgende informatie gevonden over oorproblemen bij katten:

Oormijten zijn kleine spinachtige beestjes die in de gehoorgang van de kat kunnen leven. Ze voeden zich daar met oorsmeer, huidschilfers en weefselvocht. De aanwezigheid van de mijten zorgt voor irritatie van de gehoorgang.

Katten kunnen een oorontsteking krijgen nadat bacteriën vanuit de luchtwegen het middenoor van de kat zijn binnengedrongen. Zo’n ontsteking wordt meestal pas opgemerkt als de zenuwen in het middenoor aangetast zijn. Dan kan de kat een hangend oor krijgen.

Op latere leeftijd kunnen katten doof worden, doordat delen van het oor niet meer goed werken.

1p 1 In de afbeelding hieronder zie je een schematische tekening van een kattenoor. De namen en de functies van de delen zijn hetzelfde als bij mensen.

[FIGUUR: Schematische tekening van een kattenoor met de volgende onderdelen gelabeld: oor schelp, trommelvlies (gelabeld P), en de structuren Q, R, S, T en U in het binnenste deel van het oor.]

→ Met welke letter is in de afbeelding een plaats aangegeven waar oormijten leven?

GT-0191-a-22-1-o 2 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

1p 2 Leg uit hoe bacteriën vanuit de luchtwegen het middenoor kunnen bereiken.
2p 3 Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Noteer in die tabel de letters uit de afbeelding en de bijbehorende namen van twee delen die doofheid bij katten kunnen veroorzaken, als deze delen niet goed meer werken.

Pleuravocht
[FIGUUR: Anatomische illustratie van de menselijke borstkas met de longen en de luchtwegen, met de linkerlong gemarkeerd en de pleuraholte zichtbaar.]

1p 4 Pleuravocht ontstaat door waterverlies uit de bloedvaten. Dit water wordt weer aangevuld, doordat in een bepaald orgaan water in het bloed opgenomen wordt.
Welk orgaan heeft als taak water in het bloed op te nemen?
A de darm
B de lever
C de maag
D de nier
1p 5 Het pleuravocht heeft gevolgen voor de gaswisseling in het lichaam van Nathan.
De gehaltes aan zuurstof en koolstofdioxide in zijn rechter- en zijn linkerlongader worden met elkaar vergeleken.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Kruis in de tabel aan of het zuurstofgehalte in de linkerlongader hoger of lager is dan in de rechterlongader.
→ Kruis dit ook aan voor het koolstofdioxidegehalte.

GT-0191-a-22-1-o 3 / 23 lees verder

### Pagina 4

Seks in de huwelijksnacht

Esmeralda en Ronald trouwen op 25 mei. In de
huwelijksnacht hebben ze geslachtsgemeenschap.
Twee weken later merkt Esmeralda dat ze niet
ongesteld wordt. Normaal heeft ze een regelmatige
cyclus van 28 dagen.

[FIGUUR: Foto van een bruid en bruidegom die weglopen, van achteren gezien.]

1p 6 Op welke dag begon de laatste ongesteldheid van Esmeralda?
A op 13 april
B op 27 april
C op 11 mei
D op 25 mei

1p 7 Een functie van geslachtsgemeenschap is voortplanting.
→ Geef nog een functie van geslachtsgemeenschap.

1p 8 Esmeralda vermoedt dat ze zwanger is geworden. Ze koopt een
zwangerschapstest. De test meet of het hormoon hCG in de urine van
Esmeralda zit. Dit hormoon wordt door de placenta gemaakt.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel met twee uitspraken over de
placenta.
→ Kruis voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

GT-0191-a-22-1-o 4 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 5

1p 9 Ook andere delen van het vrouwelijke voortplantingsstelsel maken hormonen. Hieronder zie je een schematische afbeelding van het vrouwelijke voortplantingsstelsel.
[FIGUUR: Schematische tekening van het vrouwelijke voortplantingsstelsel met labels P, Q, R, S, T]
→ Welke letter geeft een deel aan dat hormonen maakt?
1p 10 Esmeralda en Ronald zijn blij met de zwangerschap. Ze vragen zich af of hun kind een meisje of een jongen zal zijn. Op welk moment staat het geslacht van hun kind vast?
A op het moment dat geslachtscellen ontstaan
B op het moment van geslachtsgemeenschap
C op het moment van bevruchting
D op het moment van innesteling
1p 11 Noteer een prenataal onderzoek waarmee het geslacht van het ongeboren kind met zekerheid kan worden vastgesteld.
GT-0191-a-22-1-o 5 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 6

Proefje met honig

Paul en Ria willen onderzoeken of in honig enzymen voorkomen die zetmeel kunnen afbreken. Ze doen een proefje. Ze vullen drie reageerbuizen met water, zetmeel en honig zoals in de afbeelding aangegeven. Ze mengen de vloeistoffen goed en doen in elke buis drie druppels van een bepaalde indicator.

[FIGUUR: Drie reageerbuizen met druppels die erin vallen. Reageerbuis 1 bevat 1 mL water en 5 mL honig. Reageerbuis 2 bevat 1 mL zetmeel en 5 mL honig. Reageerbuis 3 bevat 1 mL zetmeel en 5 mL water. Onder de buizen staan de nummers "buis 1", "buis 2" en "buis 3".]

Direct nadat de indicator toegevoegd is, noteren Paul en Ria de kleur van de inhoud van de reageerbuis. Na 15 minuten noteren ze de kleur weer. De resultaten staan in de tabel.

|             | kleur direct na toevoegen van de indicator | kleur na 15 minuten |
| :---------- | :----------------------------------------- | :------------------ |
| reageerbuis 1 | geelbruin                                  | geelbruin           |
| reageerbuis 2 | blauwzwart                                 | bruin               |
| reageerbuis 3 | blauwzwart                                 | blauwzwart          |

1p 12 Geef de naam van de indicator die Paul en Ria gebruikt hebben.

2p 13 In reageerbuis 1 en in reageerbuis 3 is de kleur na 15 minuten onveranderd gebleven.
$\rightarrow$ Verklaar voor beide reageerbuizen hoe dit komt.
Schrijf je antwoord zo op:
reageerbuis 1: ..................................................................................................
reageerbuis 3: ..................................................................................................

GT-0191-a-22-1-o 6/23 lees verder

### Pagina 7

Yoghurt

Joni wil zelf yoghurt maken door melkzuurbacteriën toe te voegen aan melk. Melkzuurbacteriën breken glucose in de melk af om energie vrij te maken. Hierbij ontstaat melkzuur. Dit proces heet melkzuurgisting en gaat als volgt:
glucose $\rightarrow$ melkzuur + energie

1p 14 Ook menselijke cellen breken glucose af om energie vrij te maken. Menselijke cellen kunnen meer energie uit glucose halen dan melkzuurbacteriën. Daarvoor hebben menselijke cellen echter nog een gas nodig.
$\rightarrow$ Geef de naam van dit gas.

1p 15 Joni maakt een lijst van materialen die ze nodig heeft om yoghurt te maken:
- 200 mL volle gesteriliseerde melk
- 20 mL melkzuurbacteriën
- 1 maatcilinder van 100 mL
- 2 bekerglazen van 100 mL
- huishoudfolie
- een broedstoof ingesteld op 40 °C
- een thermometer
- een trechter
- een bekerglas
Uit de materialenlijst kun je afleiden dat een bepaalde abiotische factor belangrijk is voor de melkzuurbacteriën.
$\rightarrow$ Welke factor is dat?

1p 16 In yoghurt bevinden zich levende bacteriën. Als je yoghurt hebt gegeten, bereiken veel van deze bacteriën de twaalfvingerige darm niet levend.
$\rightarrow$ Leg uit hoe dat komt.

GT-0191-a-22-1-o 7 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 8

1p 17 In de afbeelding hieronder zie je het verteringsstelsel.
[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk verteringsstelsel met de mond, slokdarm, lever, maag, dunne darm, dikke darm en anus, met de letters P, Q, R, S aangeduid.]
De voedingsstoffen in yoghurt worden afgebroken door verteringsenzymen.
Welke twee letters in de afbeelding geven organen aan die verteringsenzymen maken?
A de letters P en Q
B de letters P en R
C de letters P en S
D de letters Q en R
E de letters Q en S
F de letters R en S
In de tabel hieronder staan gegevens over de voedingswaarde van yoghurt.
[FIGUUR: Tabel met de voedingswaarde van verschillende soorten yoghurt per 100 ml. Kolommen: energie (kJ/100 mL), eiwit (g/100 mL), koolhydraten (g/100 mL), vet (g/100 mL), water (g/100 mL). Rijen: magere yoghurt, halfvolle yoghurt, volle yoghurt.]
1p 18 Hoeveel gram eiwit bevat 250 mL halfvolle yoghurt? Rond je antwoord af op één decimaal.
GT-0191-a-22-1-o
8 / 23
lees verder ► ► ►

### Pagina 9

2p 19 Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
→ Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van de hoeveelheden
energie die de drie typen yoghurt leveren.

Vaccin tegen ebola

Ebola is een virusziekte die dodelijk is voor mensen. Wetenschappers
proberen een vaccin tegen deze ziekte te maken. Ze gebruiken daarvoor
het virus VSV dat runderen ziek maakt, maar mensen niet. In het erfelijk
materiaal van VSV bouwen ze een stukje erfelijk materiaal van het
ebolavirus in.
Daarna worden vrijwilligers gevaccineerd met dit aangepaste virus. Na
enige tijd zoeken de wetenschappers in het bloed van de vrijwilligers naar
stoffen die aantonen dat er immunisatie is opgetreden.

1p 20 Leg uit waarom de wetenschappers niet het volledige ebolavirus
gebruiken voor de ontwikkeling van een vaccin tegen ebola.

1p 21 Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Kruis in de tabel aan welke functie het aangepaste ebolavirus heeft
voor de immunisatie.
→ Kruis ook aan welke functie de stoffen in het bloed hebben waarnaar
de wetenschappers zoeken.

1p 22 Gabriël en Petra bespreken de testen met het nieuwe vaccin.
Gabriël zegt dat de vrijwilligers een kunstmatige immunisatie hebben
gekregen.
Petra zegt dat de vrijwilligers een passieve immunisatie hebben gekregen.
Wie heeft gelijk?
A Geen van beiden heeft gelijk.
B Alleen Gabriël heeft gelijk.
C Alleen Petra heeft gelijk.
D Gabriël heeft gelijk en Petra heeft gelijk.

GT-0191-a-22-1-o 9 / 23 lees verder

### Pagina 10

Bloed van de koning?

Op 21 januari 1793 werd koning Lodewijk de zestiende in Parijs onthoofd. Volgens een legende heeft een toeschouwer destijds zijn zakdoek in het bloed van de koning gedoopt en de zakdoek bewaard in een holle kalebas. Een kalebas is de vrucht van een pompoenplant. De kalebas met de zakdoek is sinds die tijd bewaard gebleven. Wetenschappers hebben de inhoud van de kalebas onderzocht om te achterhalen of het bloed echt van koning Lodewijk de zestiende zou kunnen zijn.

1p 23 De wetenschappers hebben in de kalebas cellen van de vrucht zelf gevonden, bloeddeeltjes en bacteriën. Daaronder bevonden zich cellen zonder celkern.
Kunnen de cellen zonder celkern bacteriën zijn?
En kunnen de cellen zonder celkern van de kalebas zijn?
A geen van beide
B alleen bacteriën
C alleen cellen van de kalebas
D bacteriën en cellen van de kalebas

1p 24 In het gedroogde bloed op de zakdoek hebben de wetenschappers DNA gevonden dat afkomstig is van chromosomen van bloeddeeltjes. Welke bloeddeeltjes bevatten chromosomen?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen

2p 25 Lodewijk de zestiende had blauwe ogen, zijn ouders hadden bruine ogen. Het gen voor bruine ogen is dominant (A). De wetenschappers vonden in het onderzochte bloed resten van een gen voor bruine ogen. Op de uitwerkbijlage staan een kruisingsschema en een antwoordschema.
→ Vul het kruisingsschema in voor de oogkleur van de ouders van Lodewijk de zestiende.
→ Leg in het antwoordschema met behulp van het kruisingsschema uit of het bloed dat de wetenschappers gevonden hebben van Lodewijk de zestiende geweest kan zijn.

GT-0191-a-22-1-o 10 / 23
lees verder

### Pagina 11

Dekhengst

Een dekhengst is een mannelijk paard dat paardenfokkers gebruiken om hun vrouwelijke paarden (merries) zwanger te maken. Dit kan op natuurlijke wijze gebeuren door een paring van de dekhengst met een merrie, of door een kunstmatige bevruchting. Bij een kunstmatige bevruchting brengt een dierenarts het sperma van de dekhengst in de geslachtsopeining van de merrie.

1p 26 In de afbeelding hieronder zie je een tekening van enkele organen van een dekhengst. De organen hebben dezelfde namen en functies als bij mensen.
[FIGUUR: Tekening van de mannelijke voortplantingsorganen van een paard met labels 'nier', 'P', 'Q', 'R', 'zaadleider', 'S'.]

→ Noteer de naam en functie van orgaan R.
Schrijf je antwoord zo op:
naam:
functie:

1p 27 Hormonen uit de hypofyse van een dekhengst stimuleren bepaalde organen om zaadcellen te produceren.
→ Met welke letter is zo'n orgaan in de tekening aangegeven?

1p 28 Het sperma vocht van een dekhengst bevat veel fructose. Fructose is een koolhydraat met een vergelijkbare functie als glucose.
→ Leg uit dat veel fructose in sperma vocht de kans vergroot dat de zaadcellen de eicel bereiken.

GT-0191-a-22-1-o 11 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 12

1p 29 Paardenfokker Smit laat een dekhengst met zwarte vacht twee jaar achter
elkaar paren met dezelfde merrie. De merrie heeft een rode vacht en is
homozygoot voor de vachtkleur. Ze krijgt in beide jaren een veulen.
In het schema hieronder zie je dit in een stamboom.
[FIGUUR: Stamboom met twee generaties. De eerste generatie toont een gevulde zwart vierkant (vader) en een grijs rondje (moeder). De tweede generatie toont een gevuld zwart rondje (dochter) en een grijs vierkant (zoon). De legenda beschrijft de symbolen: zwart vierkant = hengst met zwarte vacht, grijs vierkant = hengst met rode vacht, grijs rondje = merrie met rode vacht, zwart rondje = merrie met zwarte vacht.]
Legenda
hengst met zwarte vacht
hengst met rode vacht
merrie met rode vacht
merrie met zwarte vacht
Is het gen voor rode vacht volgens de informatie hierboven recessief of
dominant? Of is dat uit deze informatie niet met zekerheid af te leiden?
A Het gen voor rode vacht is dominant.
B Het gen voor rode vacht is recessief.
C Dat is uit de informatie niet met zekerheid af te leiden.

Gedrag van varkens
Op een biologische boerderij houdt een boerin varkens in groepen. Een
groep varkens bestaat meestal uit twee tot vijf moederdieren en hun
nakomelingen. In zo'n groep heerst een rangorde.
Varkens gebruiken lichaamstaal om te communiceren. Als een varken
bang is, legt het zijn oren in de nek. Als een varken met een lage rang
een varken tegenkomt dat hoger in rang is, draait het varken met de
lagere rang zijn kop weg en laat het zijn staart hangen. Dit gedrag wordt
wijken genoemd.

Bart observeert op de boerderij het gedrag van moederdier Betty. Betty
vormt samen met vier andere moederdieren één groep.
Hij beschrijft het gedrag van Betty in de volgende tabel:
kl ze krabt of likt zichzelf
lp ze loopt rond
pp ze poept of plast
rs ze ligt en rust uit
sn ze snuffelt aan andere varkens
vd ze eet en drinkt
wk ze wijkt

1p 30 Hoe noem je zo'n tabel met beschrijvingen van het gedrag?

GT-0191-a-22-1-o
12 / 23
lees verder ►►►

### Pagina 13

2p 31 Gedurende 30 minuten houdt Bart bij wat Betty doet. Van de resultaten maakt hij onderstaand staafdiagram.
[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as de gedragingen kl, lp, pp, rs, sn, vd, wk en op de y-as de tijd in minuten, oplopend van 0 tot 16. De staven tonen de volgende waarden: kl (ongeveer 1), lp (ongeveer 7.5), pp (ongeveer 2.5), rs (ongeveer 4.5), sn (ongeveer 2), vd (ongeveer 15.5), wk (ongeveer 1.5).]
Hoeveel procent van de tijd besteedt Betty aan sociaal gedrag? Leg je antwoord uit met een berekening.
2p 32 Bart wil weten welke rangorde de vijf moederdieren hebben. Hij observeert alle dieren en noteert in een tabel hoe vaak ze voor elkaar wijken.
Varken dat wijkt:
Varken waar een ander voor wijkt:
Aly
Betty
Corry
Dolly
Nelly
Aly
-
9
0
5
8
Betty
0
-
0
8
6
Corry
7
4
-
8
6
Dolly
0
0
0
-
0
Nelly
0
0
0
10
-
Noteer de namen van de vijf varkens in de juiste rangorde. Begin met het meest dominante varken.
GT-0191-a-22-1-o
13 / 23
lees verder ► ► ►

### Pagina 14

1p 33 Wanneer varkens niet op een manier gehouden worden die bij hun
behoeftes past, kunnen ze agressief gedrag vertonen. De boerin biedt
haar varkens het volgende:
- vrije uitloop
- modderpoel
- stro in de lighokken
- speelgoed
-> Heeft de boerin met deze maatregelen gezorgd voor meer uitwendige
prikkels of voor meer inwendige prikkels bij de varkens? Leg je
antwoord uit.

De ingewandsslager

De ingewandsslagader is een korte slagader in de buikholte. Deze
slagader vertakt zich in andere slagaders die naar verschillende organen
in de buikholte gaan (zie de afbeelding hieronder).

[FIGUUR: Anatomische tekening van de lever, maag, alvleesklier en bloedvaten in de buikholte, met de ingewandsslagader (P) en een andere bloedvat (Q) gemarkeerd.]

1p 34 De ingewandsslagader is een aftakking van bloedvat Q.
-> Geef de naam van bloedvat Q.

1p 35 De ingewandsslagader vertakt zich verder en vervoert zuurstof naar onder
andere orgaan P.
-> Wat is de functie van orgaan P?

2p 36 In de afbeelding zijn organen van het bloedvatenstelsel te zien.
-> Noem nog twee orgaanstelsels waarvan in de afbeelding organen
weergegeven zijn.

GT-0191-a-22-1-o 14 / 23 lees verder

### Pagina 15

Indraaien van een aquarium

Inge heeft een aquarium gekocht en richt het in met planten en vissen.
Binnen een week zijn alle vissen dood.

Bij de dierenwinkel testen ze het water van haar aquarium. Het water blijkt
te veel ammoniak en nitriet te bevatten, wat schadelijk is voor de vissen.
Ammoniak en nitriet ontstaan uit afgestorven planten, uitwerpselen van
vissen of rottend visvoer.

Inge krijgt het advies om het aquarium eerst te laten indraaien voordat ze
vissen erin doet. Daarvoor moet ze eerst wat ammoniak in het water
doen. Dan wacht ze tot alle ammoniak en nitriet zijn omgezet in nitraat,
dat onschadelijk is voor de vissen. Dan pas mag ze vissen in het water
doen.

1p 37 In de afbeelding zie je hoe organisch afval omgezet wordt in nitraat.
Nitraat wordt door waterplanten opgenomen.

[FIGUUR: Een schematische weergave van de aquariumcyclus. Vanuit "organisch afval" gaan pijlen naar "ammoniak", van "ammoniak" naar "nitriet", van "nitriet" naar "nitraat". Van "nitraat" gaat een pijl naar "waterplanten". Van "waterplanten" gaat een pijl terug naar een algemene cyclus. Er is ook een cirkel met "vissen" waaruit een pijl naar "organisch afval" gaat en een afbeelding van visvoer waaruit een pijl naar "organisch afval" gaat. De cirkels zijn verbonden met pijlen in een cyclische beweging.]

Welke groep organismen zet ammoniak om in nitriet en nitraat?
A bacteriën
B dieren
C planten
D schimmels

GT-0191-a-22-1-o 15 / 23 lees verder ►►►


### Pagina 16

Inge laat haar aquarium nu indraaien. Elke dag test ze de concentratie
ammoniak, nitriet en nitraat. Ze zet de gegevens in een grafiek.

[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de concentratie (mg/L) van 0 tot 5, en op de x-as de tijd (dagen) van 0 tot 41. Er zijn drie lijnen: een stippellijn voor ammoniak, een gestippelde lijn voor nitriet en een doorgetrokken lijn voor nitraat.]

Legenda:
------- ammoniak
------- nitriet
....... nitraat

1p 38 Vanaf welke dag kan Inge vissen in haar aquarium doen zonder gevaar
voor de vissen?
A vanaf dag 13
B vanaf dag 26
C vanaf dag 33

1p 39 Inge voegt nieuwe waterplanten toe aan haar aquarium.
→ Welke invloed heeft dit op de hoeveelheid nitraat in het water? Leg je
antwoord uit.

GT-0191-a-22-1-o 16 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 17

Leven in rottend hout

In de afbeelding zie je een harlekijnboktor met daarop een
bastaardschorpioen (uitvergroot). Beide soorten voeden zich met rottend
hout. Harlekijnboktorren voeden zich ook nog met schimmels.

[FIGUUR: Afbeelding van een harlekijnboktor met een ingekaderd beeld van een bastaardschorpioen, met schaalindicaties.]
harlekijnboktor
1 centimeter
bastaardschorpioen
1 millimeter

Een harlekijnboktor legt haar eitjes in een omgevallen boom en vliegt
daarna weg. Na enige maanden kruipen de nakomelingen uit het rottende
hout. Ze paren en daarna vliegen de vrouwtjes naar een andere
omgevallen boom om eitjes te leggen.

Voordat een harlekijnboktor naar een andere boom vliegt, kruipen
bastaardschorpioenen onder haar vleugels. Bastaardschorpioenen zijn
maar vier millimeter groot. Ze gebruiken de harlekijnboktor om mee te
liften. Op een harlekijnboktor kruipen één mannelijke bastaardschorpioen
en meerdere vrouwelijke. Tijdens de vlucht van de harlekijnboktor paren
de bastaardschorpioenen.

1p 40 Twee levenskenmerken van de harlekijnboktor zijn voeden en zich
voortplanten.
→ Noem een ander levenskenmerk van de harlekijnboktor uit de
informatie.

1p 41 Nakomelingen van de harlekijnboktor kruipen uit het rottende hout.
→ Is dit gedrag erfelijk of is het aangeleerd? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-22-1-o 17 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 18

1p 42 Een mannelijke bastaardschorpioen verjaagt andere mannetjes als die ook op zijn harlekijn boktor willen kruipen.
→ Hoe heet dit type gedrag?

Korhoenders

Korhoenders zijn vogels die in Nederland niet veel meer voorkomen.
Bij korhoenders komen de geslachtschromosomen Z en W voor. Een
vrouwtje heeft de chromosomen ZW en een mannetje heeft ZZ.

1p 43 Uit een bevruchte eicel van een korhoen ontstaat een vrouwtje.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Kruis in de tabel aan welke chromosomen in de geslachtscellen
aanwezig waren, waaruit dit vrouwtje is ontstaan.

1p 44 Bij korhoenders komt een bepaalde mutatie voor die deze vogels ziek
maakt.
→ Wat is een mutatie?

Leven met diabetes

Jarno heeft de ziekte diabetes type 1. Zijn eilandjes van Langerhans
maken geen insuline. Jarno houdt bij hoeveel koolhydraten hij eet en
berekent dan hoeveel insuline hij moet inspuiten. Voor elke 8 gram
koolhydraten die hij eet, moet Jarno 1 eenheid insuline inspuiten.

2p 45 Jarno neemt als tussendoortje een plak ontbijtkoek van 70 gram. In de
tabel zie je de voedingswaarden van ontbijtkoek per 100 gram.
[FIGUUR: Tabel met voedingswaarden van ontbijtkoek: energie (1251 kJ), vetten (1,0 gram), koolhydraten (67,4 gram), vezels (2,8 gram), eiwitten (2,7 gram), zout (0,28 gram)]

→ Hoeveel eenheden insuline moet Jarno inspuiten na het eten van zijn
tussendoortje? Leg je antwoord uit met een berekening.

GT-0191-a-22-1-0
18 / 23
lees verder

### Pagina 19

1p 46 Na vertering van de ontbijtkoek worden de koolhydraten in het bloed opgenomen.
In welk deel van het verteringsstelsel worden de meeste koolhydraten opgenomen?
A in de maag
B in de dunne darm
C in de dikke darm
D in de endeldarm

1p 47 Jarno meet regelmatig de hoeveelheid glucose in zijn bloed en noteert de waarden in mmol/L in zijn dagboek. Hieronder zie je een dag uit zijn dagboek.
[FIGUUR: Tabel met Datum en Tijd kolommen. Datum: 29-10. Tijd: uren met metingen. De tijden zijn 8, 12, 13, 17, 19, 22. De metingen voor de Tijden zijn 6.2, 8.3, 2.9, 8.3, 5.2, 10.1, 17.6. Legenda: N.O. : na het ontbijt, V.L. : voor de lunch, N.L. : na de lunch, V.A. : voor het avondeten, N.A. : na het avondeten, V.S. : voor het slapengaan.]
Vlak voor het slapen heeft Jarno een hoog glucosegehalte in zijn bloed. Een mogelijke verklaring is dat Jarno vergeten is om na het eten insuline in te spuiten.
→ Geef nog een andere verklaring voor het hoge glucosegehalte.

GT-0191-a-22-1-o 19 / 23 lees verder ▶▶▶

### Pagina 20

1p 48 Als er te veel glucose in het bloed aanwezig is, komt een deel van de
glucose in de urine terecht. Dat gebeurt in deel P van de nier (zie de
afbeelding).
[FIGUUR: Een schematische tekening van een nier, met de onderdelen P, Q, R en S aangeduid.]
→ Geef de naam van deel P.
1p 49 Mensen met suikerziekte kunnen worden geholpen door een
alvleeskliertransplantatie. Na een transplantatie bestaat echter het risico
dat het donororgaan wordt afgestoten. Bij zo'n afstotingsreactie zijn
antigenen en antistoffen betrokken.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Kruis in de tabel aan van wie de antigenen en van wie de antistoffen
zijn.

GT-0191-a-22-1-o 20 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 21

Oogwormen

Er zijn vliegen die zich voeden met traanvocht van zoogdieren. Terwijl ze traanvocht opnemen, kunnen ze de zoogdieren besmetten met jonge oogwormen, die het oog binnendringen en daar jarenlang blijven leven. In de afbeelding hieronder zie je een oogworm in een oog.
Het oog van zoogdieren heeft dezelfde namen en functies als bij mensen.

[FIGUUR: Doorsnede van een oog met een oogworm die erin zit.]

1p 50 Hoe heet het deel van het oog waarin de worm zich bevindt?

1p 51 Oogwormen kunnen ook in andere delen van het lichaam voorkomen. Ze
kunnen heel lang onder de huid verblijven. Soms kruipt zo'n worm door de
huid heen naar buiten.
In welke volgorde komt de worm door de lagen van de huid naar buiten?
A hoornlaag – kiemlaag – lederhuid
B hoornlaag – lederhuid – kiemlaag
C kiemlaag – hoornlaag – lederhuid
D kiemlaag – lederhuid – hoornlaag
E lederhuid – hoornlaag – kiemlaag
F lederhuid – kiemlaag – hoornlaag

GT-0191-a-22-1-o
21 / 23
lees verder

### Pagina 22

1p 52 Oogwormen worden in het dierenrijk ingedeeld bij de groep van de ronde wormen.
In de stamboom hieronder zie je de afstamming van verschillende dier-groepen volgens de evolutietheorie.
[FIGUUR: Een cladogram met op de horizontale as tijd (miljoen jaar geleden) en op de verticale as verschillende dier-groepen. De dier-groepen zijn: voorouder, sponzen, neteldieren, platwormen, weekdieren, ringwormen, ronde wormen, geleedpotigen, stekelhuidigen, chordadieren.]
Naar aanleiding van de stamboom worden twee uitspraken gedaan. Deze uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Kruis in de tabel bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
GT-0191-a-22-1-o
22 / 23
lees verder ► ► ►

### Pagina 23

Zeearenden

Zeearenden zijn grote roofvogels die in Nederland voorkomen in gebieden
met veel water. In het schema hieronder staat waarmee zeearenden zich
voeden.
algen $\rightarrow$ mosselen $\rightarrow$ eidereenden $\rightarrow$ zeearenden

1p 53 Geef de naam van zo'n schema.

1p 54 Algen leggen energie vast in glucose.
$\rightarrow$ Wat is de energiebron die algen hiervoor gebruiken?

2p 55 Het schema hierboven kan ook in een piramide worden weergegeven. In
de piramide zijn de organismen uit het schema met nummers
aangegeven. Zo'n piramide staat hieronder.

[FIGUUR: Een energiespiramide met vier niveaus, genummerd van 1 tot 4, van boven naar beneden.]

Op de uitwerkbijlage staat een tabel met drie uitspraken over deze
piramide.
$\rightarrow$ Kruis voor elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0191-a-22-1-o
23 / 23
einde