# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2021 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2021/tijdvak-3

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

### Vraag 54 – Opgave 54

### Vraag 55 – Opgave 55

### Vraag 56 – Opgave 56

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2021
tijdvak 3
woensdag 7 juli
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 56 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 61 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
GT-0191-a-21-3-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Een blaasontsteking

Als bacteriën via de urinebuis in de urineblaas terechtkomen, kan dit een blaasontsteking veroorzaken. Meestal zijn bacteriën uit de ontlasting de oorzaak van zo'n ontsteking.

1p 1 Een blaasontsteking komt bij vrouwen vaker voor dan bij mannen. In de afbeelding zie je enkele organen in de onderbuik van een man en van een vrouw.

[FIGUUR: Tekening van de mannelijke en vrouwelijke bekkenorganen, met labels Q, R, S en T.]

→ Leg met behulp van de afbeelding uit dat vrouwen een grotere kans hebben om blaasontsteking te krijgen dan mannen.

1p 2 Bij veel mannen wordt de prostaat groter als ze ouder worden. De prostaat drukt dan tegen de urineblaas. Dit kan tot gevolg hebben dat de plas niet goed leeg raakt bij het plassen. Dit vergroot de kans op een blaasontsteking. In de afbeelding hierboven geven letters enkele organen van de man aan. Welke letter geeft de prostaat aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

GT-0191-a-o
2 / 24
lees verder

### Pagina 3

1p 3 Als je veel drinkt, moet je veel plassen. De kans om een blaasontsteking
te krijgen is daardoor kleiner dan wanneer je weinig drinkt.
→ Leg uit dat veel plassen de kans op een blaasontsteking verkleint.

1p 4 Bacteriën die een blaasontsteking veroorzaken, kunnen zich via een
urineleider verspreiden.
→ Hoe heet het orgaan waarin bacteriën als eerste terechtkomen als ze
zich vanuit de urineblaas verder verspreiden via een urineleider?

Algen en salamanders

Gevlekte molsalamanders leven in het oosten van Noord-Amerika. Het
lichaam van de volwassen salamander is zwart en heeft gele vlekken.
In de afbeelding zie je drie fasen in de ontwikkeling van eitje tot
volwassen salamander.

[FIGUUR: Een cluster van eitjes met daarin kleine embryo's, een larve met kieuwen, en een volwassen gevlekte molsalamander.]

eities
larve
volwassen salamander

1p 5 In de eitjes van gevlekte molsalamanders leven eencellige algen. Deze
plantjes gebruiken afvalstoffen van de larven die in de eitjes groeien. De
larven maken op hun beurt gebruik van de energierijke stof die de algen
door fotosynthese maken.
→ Hoe heet deze energierijke stof?

1p 6 De algen komen ook voor in cellen van larven. De twee stoffen die nodig
zijn voor de fotosynthese, nemen de algen op uit cellen van de larven.
Welke twee stoffen zijn dit?
A koolstofdioxide en water
B koolstofdioxide en zuurstof
C water en zuurstof

2p 7 De larven van de molsalamanders hebben voordeel van de stoffen die de
algen produceren bij de fotosynthese.
De volwassen molsalamanders bevinden zich overdag vooral onder
stenen en in vochtige bodem.
→ Leg uit dat de salamanders daar geen voordeel meer kunnen hebben
van algen in hun cellen.

GT-0191-a-o
3 / 24
lees verder ►►►


### Pagina 4

Een gordeldier

Het negenbandig gordeldier is een
zoogdier dat in Noord-Amerika
leeft en in de zomer paart.
De innesteling van de embryo's
gebeurt pas in november. Dit
wordt een uitgestelde innesteling
genoemd. De jongen worden in
het voorjaar geboren.
[FIGUUR: Een negenbandig gordeldier dat over de grond loopt.]

1p 8 Leg uit wat voor het gordeldier een voordeel is van een uitgestelde
innesteling.

1p 9 Een geslachtscel van het negenbandig gordeldier bevat 32 chromosomen.
→ Hoeveel chromosomen bevat een levercel van een embryo van dit
dier?

1p 10 Het negenbandig gordeldier krijgt meestal vier jongen per keer. Deze vier
jongen vormen samen altijd een eeneiige vierling en hebben hetzelfde
genotype.
→ Leg uit dat de vier jongen van een eeneiige vierling hetzelfde
genotype hebben.

Een strenge winter

1p 11 Tijdens een strenge winter stierven in een natuurgebied in Nederland een
aantal herten door gebrek aan voedsel. Volgens de boswachter konden
de dieren hun lichaamstemperatuur niet meer goed op peil houden en
raakten ze onderkoeld.
→ Leg uit dat de lichaamstemperatuur kan dalen door gebrek aan
voedsel.

GT-0191-a-o 4 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

De ziekte van Dercum
1p 12 De ziekte van Dercum is een zeldzame aandoening waarbij gezwellen ontstaan in het vetweefsel onder de huid. Zulke gezwellen worden lipomen genoemd en kunnen zeer pijnlijk zijn.
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van de huid met zenuwuiteinden en vetweefsel, gelabeld met Q, R, S en T.]
Welke letter in de afbeelding geeft de laag aan waarin lipomen ontstaan bij de ziekte van Dercum?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

Bij patiënten met deze ziekte kan kleding op de huid hevige pijn veroorzaken. De druk op de huid door de kleding veroorzaakt impulsen die via uitlopers van zenuwcellen naar het centraal zenuwstelsel gaan.
1p 13 Waar in het centraal zenuwstelsel worden deze impulsen verwerkt tot bewuste waarneming van de pijn?
A in de grote hersenen
B in de kleine hersenen
C in de hersenstam
D in het ruggenmerg
1p 14 Hoe heten de zenuwcellen die de impulsen vanuit de huid naar het centraal zenuwstelsel geleiden?
GT-0191-a-o 5 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 6

Zwartvoetkatten
Uit onderzoek is gebleken dat grote katachtigen, zoals leeuwen en tijgers, in gevangenschap door bepaalde geuren aangezet kunnen worden tot meer actief gedrag. Onderzoekers doen een experiment om na te gaan of dit ook geldt voor zwartvoetkatten. Ze gebruiken hiervoor doeken met de geur van kattenkruid. Eerst maken ze een lijst met verschillende gedragingen van 6 zwartvoetkatten in een dierentuin (zie de tabel).

[FIGUUR: Een zwartvoetkat, een kleine katachtige met kenmerkende strepen en grote ogen, kijkt onderzoekend naar de kijker.]

| gedraging | afkorting | omschrijving |
|---|---|---|
| niet-actief: |  |  |
| - rusten | ru | op de buik of op de zij liggen |
| - staan | st | op dezelfde plaats blijven, steunend op vier poten |
| - zitten | zi | gehurkt blijven op de achterpoten |
| actief: |  |  |
| - voortbewegen | vb | lopen of rennen |
| - zich verzorgen | zv | het eigen lichaam likken |
| - de kooi onderzoeken | ko | de omgeving in de kooi besnuffelen |
| - de doek onderzoeken | do | de doek besnuffelen |

Tijdens het experiment worden de 6 zwartvoetkatten gedurende twee weken elk alleen in een kooi geplaatst. In de eerste week wordt bij elke kat op de dagen 1, 3 en 5 een doek zonder geur in de kooi gelegd. Op deze drie dagen wordt 48 keer per dag het gedrag van elk dier genoteerd. In de tweede week wordt dit herhaald met doeken met de geur van kattenkruid.

GT-0191-a-0 6 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 7

2p 15 In de diagrammen is aangegeven hoeveel keer elk gedrag werd
genoteerd.
[FIGUUR: Twee cirkeldiagrammen, 'eerste week geen geur' en 'tweede week geur van kattenkruid'. Beide diagrammen zijn verdeeld in segmenten met percentages en legenda 'ru', 'st', 'zi', 'vb', 'zv', 'ko', 'do'.]

→ Voor hoeveel procent bestaat het genoteerde gedrag in de eerste
week uit actief gedrag? Leg je antwoord uit met een berekening.

1p 16 Wat zou het experiment betrouwbaarder maken?
→ Schrijf een aanvulling of een verbetering van het experiment op.

Hemochromatose

1p 17 Door de ziekte hemochromatose worden er te veel ijzerzouten uit het
voedsel in het bloed opgenomen. Het teveel aan ijzer komt onder andere
terecht in de alvleesklier. Hierdoor raken de groepjes cellen beschadigd
die insuline produceren.
→ Hoe worden die groepjes cellen genoemd?

1p 18 Hemochromatose is een erfelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een
recessief gen.
Susan heeft hemochromatose. Tom is heterozygoot voor het gen dat
hemochromatose veroorzaakt.
Hoe groot is de kans dat een kind van Susan en Tom hemochromatose
heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

GT-0191-a-0 7 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 8

Leverschade

De lever kan beschadigd raken door het drinken van veel alcohol of het
gebruik van bepaalde medicijnen. Ook infecties kunnen leiden tot
leverschade.
Leverschade kan nadelige gevolgen voor de functies van de lever
hebben.

1p 19 Enkele functies die organen in het lichaam kunnen hebben, zijn:
1 het afbreken van gifstoffen
2 het maken van adrenaline
3 het maken van enzymen voor de spijsvertering
4 het opslaan van reservestof
Welke twee cijfers geven functies van de lever aan?
A 1 en 2
B 1 en 3
C 1 en 4
D 2 en 3
E 2 en 4
F 3 en 4

1p 20 Leverschade kan tot gevolg hebben dat er veel van een bepaalde stof uit
de lever terechtkomt in het bloed. Deze stof wordt aangeduid met de
afkorting ALAT.
In de afbeelding geven letters enkele bloedvaten aan. Pijlen geven de
stroomrichting van het bloed aan.
Welke letter geeft het bloedvat aan
dat bloed met ALAT uit de lever
afvoert?
A letter Q
B letter R
C letter S
[FIGUUR: Schematische weergave van de lever, galblaas en bloedvaten. Bloedvaten zijn gelabeld met Q, R en S. De holle ader en aorta zijn ook gelabeld.]

1p 21 Leverschade kan tot gevolg hebben dat de lever groter wordt. Door
    celdeling maakt de lever dan nieuwe levercellen.
→ Hoe heet deze celdeling?

GT-0191-a-o 8 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Moyamoya

Moyamoya is een aandoening die ontstaat door
vernauwing van bloedvaten die bloed naar de
hersenen vervoeren. De hersenen krijgen dan te
weinig bloed aangevoerd. Als gevolg daarvan
groeit er een netwerk van haarvaten om de
vernauwde bloedvaten heen. Op een röntgenfoto
ziet dit eruit als een rookwolk. Moyamoya is een
Japans woord dat 'rookwolk' betekent.

[FIGUUR: Angiogram van de hersenvaten met een netwerk van kleine bloedvaten.]

1p 22 Is er bij moyamoya sprake van vernauwing van slagaders of is er sprake
van vernauwing van aders? Leg je antwoord uit.

1p 23 In de afbeelding hieronder zie je een schema van de bloedsomloop.

[FIGUUR: Schema van de bloedsomloop met aanduidingen voor halsslagader en beenslagader.]

Er wordt een contrastvloeistof in het bloed gebracht bij een patiënt met
moyamoya, om bloedvaten van de hersenen op een röntgenfoto zichtbaar
te maken. Hiervoor wordt een slangetje in een beenslagader gebracht en
vandaar rechtstreeks via de aorta naar een halsslagader geschoven. Daar
wordt de contrastvloeistof in het bloed gespoten.
Komt het slangetje hierbij door het hart? Zo ja, hoe vaak komt het
slangetje dan door het hart?
A nee
B ja, eenmaal
C ja, tweemaal

GT-0191-a-o 9 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 10

Geluid
1p 24 Mees luistert met oordopjes naar muziek. De
geluidsprikkels worden via verschillende delen
van het oor doorgegeven aan de
gehoorzintuigcellen in het slakkenhuis.
Enkele delen van het oor zijn:
1 de gehoorbeentjes
2 de gehoorgang
3 het trommelvlies
[FIGUUR: Schematische tekening van het oor met een oordopje ingebracht.]
In welke volgorde geven deze delen de geluidsprikkels uit het oordopje
door aan het slakkenhuis?
A 1 - 2 - 3
B 1 - 3 - 2
C 2 - 1 - 3
D 2 - 3 - 1
E 3 - 1 - 2
F 3 - 2 - 1
De ziekte van Bechterew
1p 25 Indy heeft de ziekte van Bechterew. Daardoor zijn de gewrichten tussen
haar ribben en haar wervels aangetast en kan ze haar borstkas niet meer
bewegen om te ademen. Ze kan alleen nog ademhalen door haar
middenrif te bewegen.
In welke richting beweegt haar middenrif als de middenrifspieren zich
samentrekken? En ademt ze dan in of ademt ze dan uit?
A Haar middenrif gaat naar beneden en ze ademt in.
B Haar middenrif gaat naar beneden en ze ademt uit.
C Haar middenrif gaat naar boven en ze ademt in.
D Haar middenrif gaat naar boven en ze ademt uit.
GT-0191-a-o 10 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 11

Een bloedtransfusie
1p 26 De afbeelding laat de bloedgroepen zien van vier personen.
[FIGUUR: Vier silhouetten van personen, elk met een bloedgroep-indicatie: A+, AB+, O+, A+.]
Ada
Barend
Carla
Paul
Legenda:
+ = resuspositief
Paul heeft een bloedtransfusie nodig.
Van wie kan Paul rode bloedcellen toegediend krijgen zonder dat er
gevaar is voor klontering?
A alleen van Ada
B alleen van Barend
C alleen van Carla
D van Ada en van Barend
E van Ada en van Carla
F van Barend en van Carla
1p 27 Als Paul rode bloedcellen van een niet-passende bloedgroep zou krijgen
toegediend, treedt er klontering op van deze cellen. Dit ontstaat door
bloedgroep-antistoffen in het bloed van Paul.
Welke letter in de afbeelding geeft een
bloeddeeltje aan dat bloedgroep-antistoffen
maakt?
A letter Q
B letter R
C letter S
[FIGUUR: Scanning electron micrograph van rode bloedcellen en witte bloedcellen, met labels Q, R, en S die wijzen naar verschillende structuren.]
GT-0191-a-o
11 / 24
lees verder ► ► ►

### Pagina 12

De ziekte van Fabry

De ziekte van Fabry is een zeldzame, erfelijke stofwisselingsziekte. Het gen dat de ziekte veroorzaakt, ligt op het X-chromosoom. De ziekte komt vaker voor bij mannen dan bij vrouwen.

1p 28 Koen heeft de ziekte van Fabry.
Hoeveel procent van zijn zaadcellen bevat het gen voor deze ziekte?
A 0%
B 50%
C 100%

1p 29 Door prenatale onderzoek kan vastgesteld worden of een baby het gen voor de ziekte van Fabry heeft. Er worden dan eerst cellen van de ongeboren baby weggenomen.
→ Noem een methode waarbij zulke cellen weggenomen worden.

Edelpapegaaien

In regenwouden van Australië leven edelpapegaaien. Het mannetje en het vrouwtje zijn zó verschillend van kleur dat men lang dacht dat het twee verschillende papegaaiensoorten waren. Het mannetje is groen van kleur, het vrouwtje felrood.
Het vrouwtje legt haar eieren in een holletje hoog in de stam van een boom. Als een vrouwtje een holletje heeft gevonden, lokt ze enkele mannetjes om mee te paren. Ze verdedigt haar holletje fel tegen andere vrouwtjes.
Het vrouwtje en de jongen worden gevoerd door de mannetjes waarmee ze heeft gepaard. De mannetjes zoeken voedsel hoog tussen de bladeren van de bomen. Ze proberen daar verborgen te blijven voor roofvogels.

1p 30 Wat is de functie van de kleur van het mannetje tijdens het zoeken naar voedsel?

1p 31 In bovenstaande informatie is sprake van territoriumgedrag.
→ Welke zin uit de informatie beschrijft territoriumgedrag? Schrijf de eerste twee woorden en de laatste twee woorden van deze zin op.

GT-0191-a-o 12 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 13

Evolutie van gewervelde dieren
1p 32 De afbeelding geeft de afstamming weer van een aantal groepen
gewervelde dieren volgens de evolutietheorie. In de stamboom is
aangegeven wanneer enkele kenmerken van deze groepen zijn ontstaan.

[FIGUUR: Stamboom van gewervelde dieren met de volgende groepen: haaien, beenvissen, amfibieën, krokodillen, vogels, apenachtigen, knaagdieren. Kenmerken 1 tot en met 6 zijn aangegeven op de takken.]

Legenda:
kenmerk 1 = wervelkolom
kenmerk 2 = skelet van been
kenmerk 3 = vier ledematen
kenmerk 4 = inwendige bevruchting
kenmerk 5 = gaten in de schedel achter de oogkas
kenmerk 6 = haar op de huid

Naar aanleiding van de stamboom doet Yara twee uitspraken. Deze twee
uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Geef bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist volgens de
gegevens in de stamboom.

Zakkenrollers

1p 33 In dierenpark Apenheul zijn wandelpaden aangelegd in het leefgebied van
de apen. Zo lopen bezoekers tussen de apen. Apen die hier nieuw zijn,
laten zich eerst nog niet zo zien, maar al snel komen ze dichterbij.
De apen hebben gezien dat bezoekers vaak iets te eten bij zich hebben.
Daardoor zijn ze zich gaan gedragen als zakkenrollers en graaien ze in
zakken en tassen op zoek naar iets eetbaars.
→ Hoe heet het leergedrag waardoor de apen zich zijn gaan gedragen
als zakkenrollers?

GT-0191-a-o 13 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 14

Een EUG
1p 34 Een buitenbaarmoederlijke zwangerschap, een EUG, ontstaat als de
innesteling van een embryo buiten de baarmoeder plaatsvindt. Meestal
gebeurt dit in een eileider. Een EUG is heel gevaarlijk voor moeder en
kind.
Welke letter in de afbeelding geeft een
orgaan aan waarin de innesteling bij een
EUG meestal plaatsvindt?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

[FIGUUR: Een schematische tekening van het vrouwelijke voortplantingssysteem, met de baarmoeder, eileiders, eierstokken en vagina. De letters Q, R, S en T wijzen naar verschillende delen van dit systeem.]
GT-0191-a-o 14 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 15

Het Duane-syndroom
lemand met het Duane-syndroom kan één of twee ogen niet goed opzij bewegen. Dit is het gevolg van een afwijking aan de zenuwen die impulsen afgeven aan de oogspieren.

1p 35 In de afbeelding zie je een dwarsdoorsnede van een oog, van boven
gezien.
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een oog met de letters Q, R, S en T.]
Welke letter geeft een oogspier aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

1p 36 Soms is het Duane-syndroom het gevolg van een verandering in het DNA.
→ Hoe heet een verandering in het DNA?

Een niertransplantatie

1p 37 In het verleden kon een niertransplantatie alleen plaatsvinden als de
donor en de ontvanger de juiste bloedgroepen daarvoor hadden. Door een
nieuwe techniek speelt de bloedgroep bij deze transplantatie geen rol
meer. Bij die techniek worden bij de niertpatiënt de antistoffen tegen de
donorbloedgroep uit het bloed gefilterd. Alle andere antistoffen gaan terug
in het lichaam van de patiënt.
→ Leg uit dat het voor een patiënt belangrijk is dat alle andere antistoffen
terug in het lichaam gaan na het filteren van het bloed.

GT-0191-a-o 15 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 16

Gedrag van een hond

Voor een biologieopdracht bestudeert Jippe het gedrag van zijn hond. Hij
maakt daarbij twee tabellen. In tabel 1 beschrijft hij de gedragingen die hij
bij zijn hond waarneemt.

tabel 1

| gedragselement | afkorting | omschrijving                                    |
| :------------- | :-------- | :---------------------------------------------- |
| drinken        | dr        | water oplikken uit het drinkbakje               |
| eten           | et        | voedsel in de bek nemen en doorslikken          |
| kijken         | kij       | het hoofd naar verschillende kanten bewegen |
| krabben        | kr        | met één van de poten over het eigen lichaam krassen |
| kwispelen      | kw        | de staart heen en weer bewegen                  |
| lopen          | lo        | in een rustig tempo voortbewegen op vier poten  |
| snuffelen      | sn        | met de snuit ergens aan ruiken                  |
| zitten         | zi        | zich alleen met het achterwerk op de grond bevinden |

Volgens noteert hij gedurende vijf minuten in tabel 2 welk gedrag zijn
hond elke vijf seconden vertoont.

tabel 2

|                 | 1e minuut | 2e minuut | 3e minuut | 4e minuut | 5e minuut |
| :-------------- | :-------- | :-------- | :-------- | :-------- | :-------- |
| 0-5 sec.        | lo        | kw        | et        | kr        | et        |
| 6-10 sec.       | lo        | kij       | et        | kr        | et        |
| 11-15 sec.      | kij       | kij       | et        | kr        | et        |
| 16-20 sec.      | kij       | sn        | et        | kr        | dr        |
| 21-25 sec.      | kij       | et        | et        | lo        | kij       |
| 26-30 sec.      | lo        | et        | et        | lo        | kij       |
| 31-35 sec.      | lo        | et        | dr        | lo        | lo        |
| 36-40 sec.      | kij       | dr        | sn        | lo        | lo        |
| 41-45 sec.      | kij       | dr        | lo        | et        | lo        |
| 46-50 sec.      | kij       | sn        | lo        | et        | lo        |
| 51-55 sec.      | kw        | et        | zi        | et        | kij       |
| 56-60 sec.      | kw        | et        | zi        | et        | kij       |

GT-0191-a-o 16 / 24 lees verder ►►►


### Pagina 17

1p 38 Tabel 1 is een ethogram.
→ Hoe heet tabel 2 bij een gedragsonderzoek?
1p 39 In tabel 2 is te zien dat de hond drie van de gedragselementen uit tabel 1 steeds na elkaar vertoont.
→ Schrijf deze drie gedragselementen op in de volgorde waarin de hond ze steeds vertoont.
Een droge omgeving
1p 40 De bladeren van planten die in een droge omgeving leven, hebben vaak eigenschappen die de beschermen tegen waterverlies.
Enkele eigenschappen die deze bladeren kunnen hebben, zijn:
1 een dikke waslaag op de opperhuid
2 een groot bladoppervlak
3 haartjes op de opperhuid
4 veel huidmondjes per vierkante millimeter
Welke twee van deze eigenschappen beschermen een plant tegen verlies van water?
A 1 en 2
B 1 en 3
C 1 en 4
D 2 en 3
E 2 en 4
F 3 en 4
Immuniteit
2p 41 In de tabel staan vier manieren waarop iemand immuun kan worden.
manier immuun worden door
Q een infectie op te lopen
R inenting met een vaccin
S als baby antistoffen op te nemen met de moedermelk
T toediening van een serum
Op de uitwerkbijlage staat in een schema hoe deze verschillende manieren genoemd worden. De letter R uit de tabel is al op de juiste plaats ingevuld.
→ Schrijf de letters Q, S en T uit de tabel op de juiste plaats in het schema op de uitwerkbijlage.
GT-0191-a-o 17 / 24 lees verder

### Pagina 18

Krolse poezen

Als een poes bereid is om te paren, wordt ze krols genoemd. Dit gebeurt gemiddeld eenmaal per drie weken. Ze gaat dan luid miauwen, over de grond liggen rollen en languit met haar achterwerk omhoog liggen. Krolsheid ontstaat als de voortplantingsorganen opeens veel meer van het geslachtshormoon oestrogeen gaan produceren. Dit wordt een oestrogeenpiek genoemd.

1p 42 Enkele biologen doen een experiment om te onderzoeken wat de invloed is van het aantal uren licht per dag op het optreden van oestrogeenpieken. Ze plaatsen een aantal poezen eerst zeven weken in een ruimte met veertien uur licht per dag, vervolgens twaalf weken in een ruimte met acht uur licht per dag en ten slotte weer in een ruimte met veertien uur licht per dag. Ze bepalen regelmatig de hoeveelheid oestrogeen in het bloed van de poezen. De resultaten staan in het diagram.

[FIGUUR: Een grafiek die de hoeveelheid oestrogeen in het bloed van poezen weergeeft over tijd in weken. De grafiek toont drie periodes met verschillende lichturen: 14 uur licht per dag, 8 uur licht per dag en weer 14 uur licht per dag.]

De biologen trekken een conclusie uit de resultaten om antwoord te geven op hun onderzoeksvraag.
→ Schrijf deze conclusie op.

1p 43 Krolse poezen zijn erg onrustig en lopen vaak weg. Daarom laten sommige mensen de eierstokken van hun poes weghalen.
→ Leg uit waardoor een poes niet meer krols wordt als haar eierstokken zijn weggehaald.

GT-0191-a-o 18 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 19

Biologische producten
44 Op steeds meer producten in supermarkten staat dat ze biologisch zijn.
Bij het maken van biologische producten wordt meer rekening gehouden
met het milieu en het dierenwelzijn dan in de gangbare landbouw. Ze zijn
daardoor duurder dan andere producten. Ongeveer twee procent van alle
producten in supermarkten is biologisch. In de tabel staan enkele
voorbeelden.
producten
biologisch deel
(%)
AGF (aardappelen, groente en fruit)
3,3
brood
2,6
eieren
9,8
zuivel
6,0
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
→ Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram met de gegevens uit de
tabel.
GT-0191-a-o
19 / 24
lees verder

### Pagina 20

Biologische mais

Net als andere biologische producten wordt biologische mais geteeld zonder gebruik van allerlei chemische bestrijdingsmiddelen en kunstmest. Deze mais wordt grotendeels gebruikt als veevoer voor de biologische veeteelt, maar ook voor het maken van bijvoorbeeld popcorn en andere voedingsmiddelen (zie de tabel).

[FIGUUR: Tabel met voedingswaarde per 100 gram voor verschillende maisproducten: maiskorrels (gekookt), maisolie, maismeel en popcorn. Kolommen zijn voedingsmiddel, energie (kJ), eiwitten (g), koolhydraten (g), vetten (g) en water (g).]

1p 45 Gebruikt een maisplant glucose voor de opbouw van maïskorrels? En gebruikt de plant hiervoor minerale zouten?
A geen glucose en geen minerale zouten
B alleen glucose
C alleen minerale zouten
D glucose en minerale zouten

1p 46 Leg met behulp van de gegevens uit de tabel uit waardoor popcorn meer kilojoules aan energie levert dan een gelijke hoeveelheid gekookte maïskorrels.

GT-0191-a-o 20 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 21

Biologische maisplanten

In de afbeelding zie je een maisplant. Op de top van de plant staat een pluim met mannelijke bloemen. Wat lager, in de oksels van de bladeren, bevinden zich de onrijpe maiskolven met vrouwelijke bloemen. Elke maiskorrel van een rijpe maiskolf is een vruchtje dat uit een vrouwelijke bloem is gegroeid.

[FIGUUR: Een schematische tekening van een maisplant met detailtekeningen van mannelijke bloemen en een rijpe maiskolf.]

47 Uit de bouw van de mannelijke bloemen kun je afleiden dat een maisplant bloemen met windbestuiving heeft.
-> Noem een kenmerk van de meeldraden waaraan dat te zien is in de afbeelding.

48 Hoe heet het deel van een maisbloem waaruit een maiskorrel groeit?

GT-0191-a-o 21 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 22

Biologische en niet-biologische kippen

[FIGUUR: Een afbeelding met twee kippen, één met het label "biologische kip 930 gram" en de andere met het label "niet-biologische kip 2.350 gram".]

Er zijn veel verschillen tussen biologische en niet-biologische kippen. Zo hebben biologische kippen betere leefomstandigheden en is het voer dat ze krijgen biologisch.
Ook de kippenrassen zijn verschillend. De niet-biologische kippenhouderij gebruikt voor de vleesproductie speciale kippenrassen die ontstaan zijn door dieren met elkaar te kruisen die zeer snel groeien. Ze krijgen veel voedsel om de snelle groei te stimuleren. Deze snelle manier van groeien veroorzaakt problemen met hart en longen. De poten kunnen het gewicht vaak niet meer dragen.

1p 49 Wordt het verschil tussen het gewicht van een biologische kip en van een niet-biologische kip veroorzaakt door verschil in genotype? En wordt het veroorzaakt door verschil in milieufactoren?
A alleen door verschil in genotype
B alleen door verschil in milieufactoren
C door verschil in genotype en door verschil in milieufactoren

1p 50 Noem een orgaanstelsel van een niet-biologische kip dat volgens de informatie door de snelle groei niet meer goed kan functioneren.

GT-0191-a-o 22 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 23

Biologische bestrijding

In de biologische landbouw worden bacteriën, schimmels en insecten ingezet om ongedierte te bestrijden.
Een bacterie die veel gebruikt wordt als bestrijdingsmiddel is Bacillus thuringiensis. Deze bacterie maakt gifstoffen die dodelijk zijn voor veel insecten.
De schimmel Verticillium lecanii kan gebruikt worden om insecten zoals bladluis en witte vlieg te bestrijden.
In kassen worden verschillende insecten ingezet als bestrijdingsmiddel. In de tabel staan de namen van enkele insecten die als natuurlijke vijanden ingezet worden om schadelijke insecten te bestrijden bij de teelt van komkommerplanten en tomatenplanten.

[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "natuurlijke vijanden" en "ingezet als bestrijdingsmiddel tegen". De rijen bevatten: sluiwpwesp (witte vlieg, bladluis), roofwants (witte vlieg, bladluis) en galmug (bladluis).]

1p 51 Een tomaten kweker bekijkt een microscopisch preparaat van een cel. De cel heeft wel een celwand, maar geen celkern. Van welk biologisch bestrijdingsmiddel kan deze cel afkomstig zijn?
A van Bacillus thuringiensis
B van Verticillium lecanii
C van een sluiwpwesp

1p 52 Bacillus thuringiensis wordt meestal niet gebruikt in een kas waarin insecten als bestrijdingsmiddel zijn ingezet.
→ Leg uit waarom Bacillus thuringiensis daar beter niet gebruikt kan worden.

2p 53 In de informatie staan namen van verschillende organismen die deel uitmaken van voedselketens.
→ Schrijf één voedselketen op waarvan de galmug en nog twee andere organismen deel uitmaken.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0191-a-o 23 / 24 lees verder ➢►►

### Pagina 24

Ziekte bij landbouwdieren

In de niet-biologische landbouw krijgen veel dieren medicijnen toegediend om ervoor te zorgen dat ze niet ziek worden. In de biologische landbouw mogen medicijnen alleen gebruikt worden als dieren echt ziek zijn. Het is daar wel toegestaan om dieren in te enten met antigenen van ziekteverwekkers.
Zowel dieren in de biologische landbouw als die in de niet-biologische kunnen ziek worden. Salmonella, Q-koorts en vogelgriep zijn ziektes waarmee landbouwdbuieren besmet kunnen zijn. De ziekteverwekkers ervan kunnen ook gevaarlijk zijn voor mensen.

Salmonella
Veel dieren in de landbouw zijn besmet met deze bacterie. Meestal worden de dieren er zelf niet ziek van. Mensen kunnen een infectie met salmonella oplopen via besmette producten zoals vlees en eieren. Een van de verschijnselen na infectie is diarree. Diarree ontstaat als een bepaald deel van het darmkanaal niet voldoende water uit de onverteerde resten opneemt, waardoor de ontlasting dun en waterig is.

1p 54 Door een salmonella-infectie wordt een bepaald deel van het darmkanaal aangetast, waardoor diarree ontstaat.
→ Hoe heet dit deel van het darmkanaal?

Q-koorts
De bacterie die deze ziekte veroorzaakt, komt vooral voor bij schapen en geiten. Geïnfecteerde dieren vertonen meestal geen ziekteverschijnselen. Wel kan de bacterie miskramen bij zwangere dieren veroorzaken. De bacterie kan op mensen overgebracht worden door het inademen van besmette mestdeeltjes die in de lucht zweven.
Om te onderzoeken of dieren op een bedrijf zijn geïnfecteerd met deze bacterie, is een test ontwikkeld. Met deze test kunnen stoffen die het lichaam maakt tegen de bacterie, in het bloed worden aangetoond.

1p 55 De test is ontwikkeld om een infectie met Q-koorts aan te tonen.
→ Hoe heten de stoffen die in het bloed van de dieren worden aangetoond bij deze test?

Vogelgriep
Vogelgriep wordt veroorzaakt door een virus dat in verschillende vormen voorkomt. Sommige vormen zijn erg besmettelijk en zeer schadelijk voor vogels die als pluimvee worden gehouden, zoals kippen, eenden en kalkoenen. Enkele vormen van het vogelgriepvirus kunnen door besmette dieren overgedragen worden op mensen.

1p 56 Kan vogelgriep bestreden worden met antibiotica? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-o 24 / 24 einde