# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2021 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2021/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2021
tijd vak 2
dinsdag 22 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Dit examen bestaat uit 53 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 62 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0191-a-21-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Mondademhaling

Reva en haar tweelingbroer Milan zijn bij de huisarts, omdat Reva een luchtweginfectie heeft. Reva heeft de gewoonte om door haar mond in te ademen. Haar broer Milan ademt meestal door zijn neus.

1p 1 De huisarts legt Reva uit dat de kans op een infectie van de luchtwegen bij haar groter is dan bij Milan, omdat zij meestal door de mond ademt.
→ Leg uit waardoor de kans op een infectie toeneemt als iemand meestal door de mond ademt.

1p 2 De huisarts vertelt dat Reva ook meer kans heeft op tandbederf, doordat haar slijmvliezen vaker uitdrogen.
→ Welke laag van een tand wordt als eerste aangetast bij tandbederf?

1p 3 Doordat Reva minder vaak slikt dan Milan, gaat de buis van Eustachius bij haar minder vaak open.
→ Geef een reden waarvoor het nodig is dat de buis van Eustachius regelmatig opengaat.

GT-0191-a-o 2 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

1p 4 Hieronder zie je twee schematische tekeningen. Eén tekening geeft de
situatie weer tijdens een inademing, de andere de situatie tijdens een
uitademing.
[FIGUUR: Schematische tekening van de menselijke ademhalingsorganen tijdens inademing en uitademing.]
tekening 1 tekening 2
Welke tekening geeft de situatie tijdens een uitademing weer?
En is het middenrif tijdens deze uitademing aangespannen of
ontspannen?
A tekening 1, het middenrif is aangespannen
B tekening 1, het middenrif is ontspannen
C tekening 2, het middenrif is aangespannen
D tekening 2, het middenrif is ontspannen
1p 5 Zijn Reva en Milan een eeneiige tweeling of een twee-eiige tweeling? Leg
je antwoord uit.
Piercing
Bij het zetten van een piercing wordt een gaatje in de huid gemaakt om
een ring of staafje te plaatsen. Piercings kunnen in verschillende delen
van het lichaam worden aangebracht. Na het piercen is de doorboorde
huid nog enige tijd gevoelig.
2p 6 Marieke laat een neuspiercing plaatsen. De wond gaat bloeden. Het bloed
stolt snel, maar de volgende dag is de wond ontstoken.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Kruis in de tabel aan welke bloeddeeltjes het bloed van Marieke laten
stollen en welke bloeddeeltjes de infectie bestrijden.
GT-0191-a-o 3 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 4

1p 7 Tijdens het plaatsen van de piercing worden de pijnzintuigen in de huid
van Marieke geprikkeld. De impulsen worden verwerkt in de grote
hersenen, waardoor Marieke pijn voelt.
Welk type zenuwcellen verwerkt de impulsen in de grote hersenen?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen

2p 8 In de huid liggen drukzintuigen en pijnzintuigen.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
-> Kruis in de tabel voor beide typen zintuigen aan in welke laag of in
welke lagen van de huid ze liggen.

1p 9 In de afbeelding hieronder zie je een deel van het oor met P aangegeven.
De vriend van Marieke laat daar een piercing plaatsen.
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een deel van een oor. Er is een lijn getrokken
naar een punt dat met de letter P is aangeduid.]
-> Geef de naam van deel P.

1p 10 Sommige vrouwen kiezen voor een piercing in de navel, schaamlippen of
tepels.
Welke van de genoemde delen zijn een primair geslachtskenmerk?
A alleen de navel
B alleen de schaamlippen
C alleen de tepels
D de navel en de schaamlippen
E de navel en de tepels
F de schaamlippen en de tepels

GT-0191-a-o 4/20 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Beerdiertjes

Luuk zoekt voor biologie informatie over beerdiertjes (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Close-up van een beerdiertje in opgerolde staat.]

Luuk schrijft het volgende op:

Beerdiertjes zijn een halve millimeter groot. Ze hebben acht pootjes met klauwen. Ze hebben twee gevoelige plekjes op hun kop die dezelfde functie als ogen hebben. Ze leven in een vochtige omgeving.

Als het lange tijd droog is, rollen beerdiertjes zich op en stoppen ze met eten. Ze nemen dan ook minder zuurstof op. Bijna al hun lichaamsvocht verdwijnt via de huid. De beerdiertjes verschrompelen en lijken dood te zijn. Als ze in zo'n toestand zijn, kan de wind ze makkelijk meenemen naar een andere plek.

1p 11 Wat is de adequate prikkel voor de twee gevoelige plekjes op de kop van de beerdiertjes?

2p 12 Op de uitwerkbijlage staan twee reacties van beerdiertjes op langdurige droogte. Elke reactie is een voorbeeld van een levenskenmerk.
    → Schrijf voor elke reactie het bijbehorende levenskenmerk op.

1p 13 Als de wind een opgerold beerdiertje meeneemt, wordt de kans op overleven voor dit beerdiertje groter.
    → Geef hiervoor een verklaring.

GT-0191-a-0 5 / 20 lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 6

Luuk heeft op internet een stamboom gevonden die de afstamming van de
beerdiertjes weergeeft volgens de evolutietheorie.
[FIGUUR: Een cladogram dat de evolutionaire verwantschap tussen verschillende groepen dieren toont, beginnend bij "oermondige dieren" en eindigend met "miljoen jaar geleden". De vertakkingen tonen "fluweelwormen", "insecten en kreeftachtigen", "duizendpoten en miljoenpoten", "gifkakendragers", "beerdiertjes", "rondwormen", "paardenhaarwormen", "peniswormen" en "stekelwormen".]

1p 14
Naar aanleiding van de stamboom doet Luuk twee uitspraken:
1 De beerdiertjes zijn meer verwant aan de peniswormen dan aan de
gifkakendragers.
2 De beerdiertjes zijn later ontstaan dan de rondwormen.
Wat is juist?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D uitspraak 1 en uitspraak 2

GT-0191-a-o 6 / 20 lees verder

### Pagina 7

De menstruatiecyclus

Marit vindt op internet een afbeelding van de menstruatiecyclus, die ze voor een schooldopdracht wil gebruiken. Vijf dagen zijn met letters aangegeven.
[FIGUUR: Een cirkelvormige grafiek die de menstruatiecyclus weergeeft met dagen genummerd van 1 tot 28, en met letters S, R, P, Q en T die verschillende fases aanduiden. Afbeeldingen van follikels en een eicel zijn op de cirkel geplaatst.]

2p 15 Marit wil een legenda bij de afbeelding maken. Ze wil daarin 'begin menstruatie' en 'ovulatie' opschrijven.
-> Welke letter geeft het begin van de menstruatie aan?
-> Welke letter geeft de ovulatie aan?
Noteer je antwoorden op de uitwerkbijlage.

1p 16 Marit heeft tijdens haar menstruatie vaak buikpijn. Sinds ze de anticonceptiepil gebruikt, zijn deze klachten minder geworden. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met twee uitspraken over de anticonceptiepil.
-> Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

GT-0191-a-0 7 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Vaccinatie bij katten
Op de website van een dierenarts staat de volgende informatie over ziektes bij katten.
Niesziekte en kattenziekte
Deze ziektes zijn levensbedreigend voor katten en worden veroorzaakt door virussen. De virussen verspreiden zich via besmette katten. Het virus dat kattenziekte veroorzaakt, kan ook via handen en schoenen van mensen worden overgebracht.
Vaccinatie
Om katten te beschermen tegen niesziekte en kattenziekte kunnen ze vanaf een leeftijd van negen weken worden ingeënt. Tot deze leeftijd hebben jonge katjes antistoffen die ze van hun moeder hebben gekregen. Voor een volledige bescherming raden we 10 vaccinaties aan, volgens onderstaand schema.
[FIGUUR: Tabel met leeftijden, vaccin tegen niesziekte en combinatievaccin tegen niesziekte en kattenziekte]
leeftijd | vaccin tegen niesziekte | combinatievaccin tegen niesziekte en tegen kattenziekte
------- | -------- | --------
9 weken | | X
12 weken | | X
1 jaar | | X
2 jaar | X |
3 jaar | X |
4 jaar | | X
5 jaar | X |
6 jaar | X |
7 jaar | | X
8 jaar | X |
1p 17 Naar aanleiding van de informatie worden twee uitspraken gedaan.
1 Het combinatievaccin bevat ten minste twee verschillende antigenen.
2 Katjes jonger dan 9 weken hebben antistoffen verkregen door actieve immunisatie.
Wat is juist?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D uitspraak 1 en uitspraak 2
GT-0191-a-o 8 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

1p 18 Welk vaccin biedt langer bescherming: het vaccin tegen niesziekte of het
vaccin tegen kattenziekte? Leg je antwoord uit met behulp van de
informatie.
1p 19 Er zijn katten die nooit buiten komen en nooit in aanraking komen met
andere katten. Toch wordt geadviseerd deze katten in te enten tegen
kattenziekte.
→ Leg uit hoe de katten toch besmet zouden kunnen worden met het
kattenziektevirus.
Coeliakie
Coeliakie is een auto-immuunziekte. Bij deze ziekte bestrijden bloedcellen
het eiwit gluten. Gluten komt voor in bepaalde voedingsmiddelen. Doordat
de bloedcellen gluten gaan bestrijden, raakt bij mensen met coeliakie het
darmslijmvlies beschadigd. Op lange termijn ontstaat bij hen botontkalking
door een gebrek aan kalkzouten.
1p 20 Leg uit waardoor mensen met coeliakie een gebrek aan kalkzouten
krijgen.
1p 21 Tot welke groep voedingsstoffen behoren kalkzouten?
A tot de eiwitten
B tot de koolhydraten
C tot de mineralen
D tot de vitaminen
1p 22 Meneer Smit heeft veel last van zijn darmen. De dokter doet een
bloedonderzoek. Hij zoekt naar bepaalde stoffen. Als deze stoffen in het
bloed aanwezig zijn, betekent dit dat meneer Smit coeliakie heeft.
→ Naar welke stoffen zoekt de dokter?
1p 23 Als meneer Smit een nieuwe dunne darm zou krijgen door een
transplantatie, kan hij dan na de transplantatie nog steeds last krijgen van
coeliakie? Leg je antwoord uit.
GT-0191-a-0 9 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 10

De maag
In de afbeelding zie je de maag en twee andere organen.
[FIGUUR: Schematische tekening van de maag met aanduidingen P en Q.]
2p 24 Wat is de naam van de organen die worden aangegeven met de letters P en Q?
Schrijf je antwoord zo op:
letter P = ................................
letter Q = ................................
1p 25 De drie organen horen bij hetzelfde orgaanstelsel.
→ Schrijf de naam van dit orgaanstelsel op.
1p 26 Drie functies van organen zijn:
1 bacteriën bestrijden
2 vetten emulgeren
3 voedsel kneden
Wat is een functie van de maag?
A alleen 1
B alleen 2
C alleen 3
D 1 en 2
E 1 en 3
F 2 en 3
GT-0191-a-0 10 / 20 lees verder

### Pagina 11

1p 27 In maagsap komen enzymen voor. De activiteit van enzymen is
afhankelijk van het zuurgehalte (pH). Hoe hoger de pH, hoe minder zuur
er aanwezig is.
In het diagram zie je de activiteit van drie verschillende enzymen (P, Q, R)
uit het menselijk lichaam weergegeven.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'enzymactiviteit' en op de x-as 'pH'. Drie curven (P, Q, R) tonen de activiteit van enzymen over een pH-bereik van 0 tot 12. Curve P is actief bij een lage pH (ongeveer 1-3), curve Q bij een gemiddelde pH (ongeveer 4-6), en curve R bij een hogere pH (ongeveer 8-10).]

Een van de drie enzymen is actief in maagsap, de andere twee zijn actief
in darmsap.
→ Welk enzym is actief in maagsap? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-o 11 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Bijen en cafeïne
Bijen voeden zich met nectar die ze uit bloemen halen. Als ze een bron
van nectar gevonden hebben, geven ze de informatie over deze bron aan
andere bijen door. Ze doen dit door middel van een bijendans.
Veel planten maken nectar om bijen te lokken. Onderzoekers hebben
ontdekt dat sommige planten nectar met cafeïne maken.

1p 28 Waarvoor willen planten bijen lokken?

1p 29 In een onderzoek krijgen twee groepen bijen twee verschillende
voedselbronnen aangeboden:
- Bron A bevat een suikeroplossing zonder cafeïne.
- Bron B bevat een suikeroplossing met cafeïne.
De onderzoekers stellen vast dat bijen die bron B bezoeken, de informatie
over deze bron vaker en langer doorgeven aan hun soortgenoten dan
bijen die bron A bezoeken. Daardoor vliegen meer bijen naar bron B dan
naar bron A.
→ Noteer een onderzoeksvraag die past bij dit onderzoek.

1p 30 In een volgend onderzoek worden de voedselbronnen A en B
leeggehaald, maar ze blijven wel op dezelfde plek staan.
De bijen die in het vorige onderzoek bron A bezochten, gaan al snel op
zoek naar een nieuwe voedselbron. De bijen die in het vorige onderzoek
bron B bezochten, blijven keer op keer de lege bron B bezoeken, ook al is
er niets te vinden.
→ Bedenk een verklaring voor dit verschil in gedrag van de bijen.

GT-0191-a-o 12 / 20 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie www.ssleiden.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 412

### Pagina 13

Schimmelinfectie bij boomkikkers

Boomkikkers zijn amfibieën. Ze kunnen besmet raken met de schimmel
*Batrachochytrium dendrobatidis*, die hun huid aantast. De schimmel wordt
onder andere overgedragen bij sociaal contact tussen kikkers.
Boomkikkers hebben veel last van de schimmelinfectie als de temperatuur
gedurende een langere periode sterk schommelt.

Onderzoekers hebben opgemerkt dat een bepaalde soort boomkikkers
zich anders gedraagt na besmetting met de schimmel. In de paartijd
kwaken besmette mannetjes sneller en langer dan niet-besmette
mannetjes. Vrouwelijke boomkikkers blijken een voorkeur te hebben voor
besmette mannetjes.

1p 31 Na besmetting met de schimmel worden de bovenste huidlagen van de
boomkikker dikker, waardoor de huidademhaling moeilijker gaat.
Volwassen boomkikkers kunnen echter nog op een andere manier
ademhalen.
→ Geef de naam van de ademhalingsorganen die ze hierbij gebruiken.

2p 32 Een laborant bekijkt een stukje huid van een besmette boomkikker door
een microscoop. Alle cellen zijn voldoende uitvergroot en de delen van de
celkern zijn goed herkenbaar.
Op de uitwerpsel-bijlage staat een tabel.
→ Kruis de tabel aan wat de laborant ziet bij cellen van de boomkikker
en wat hij ziet bij cellen van de schimmel.

1p 33 Het geluid van niet-besmette mannetjes is een sleutelprikkel voor de
vrouwtjes.
→ Is het geluid van besmette mannetjes een supranormale prikkel voor
de vrouwtjes? Leg je antwoord uit.

1p 34 Leg uit dat het voor de schimmel voordelig is dat vrouwtjes een voorkeur
hebben voor besmette mannetjes.

GT-0191-a-o 13 / 20 lees verder

### Pagina 14

Toeterende vleugels
Breedbekvogels leven in Afrika. De mannetjes maken
een toeterend geluid door snel met hun vleugels te
bewegen. Met dit toeteren houden ze soortgenoten uit
hun leefgebied weg. Biologen hebben opgemerkt dat dit
toeteren in de paartijd vrouwtjes lokt.
[FIGUUR: Een tekening van een vogel op een tak.]

2p 35 In de informatie zijn de functies van het toeteren beschreven. Op de
uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Kruis in de tabel voor beide functies van het toeteren aan tot welk
gedrag dat toeteren behoort.

Goudvissen
Goudvissen worden al meer dan 1000 jaar gekweekt. Ongeveer 400 jaar
geleden ontstond een goudvis met dubbele vinnen (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Twee tekeningen van vissen naast elkaar. De linker vis heeft enkele vinnen, de rechter vis heeft dubbele vinnen.]
goudvis met enkele vinnen
goudvis met dubbele vinnen

1p 36 De eigenschap ‘dubbele vinnen’ is ontstaan door een mutatie uit de
eigenschap ‘enkele vinnen’.
→ Wat is een mutatie?

1p 37 Kwekers hebben goudvissen met dubbele vinnen gekruist met
verschillende typen goudvissen met enkele vinnen. Zo zijn er na verloop
van tijd goudvissen met dubbele vinnen ontstaan met verschillende
kleuren en vormen.
Is er bij dit kweken sprake van selectie?
A ja, van kunstmatige selectie
B ja, van natuurlijke selectie
C nee, er is geen sprake van selectie

GT-0191-a-o 14 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 15

1p 38 Een goudvis met dubbele vinnen (vis P) wordt gekruist met een goudvis
met enkele vinnen (vis Q). Alle nakomelingen hebben enkele vinnen.
Kruising van zo'n nakomeling (vis R) met een vis met dubbele vinnen
levert 405 nakomelingen op. Van deze nakomelingen zijn er 195 met
enkele vinnen en 210 met dubbele vinnen (zie de stamboom hieronder).

[FIGUUR: Stamboom van goudvissen. Bovenin staat de kruising van vis P (dubbele vinnen) en vis Q (enkele vinnen). Daaruit komt nakomeling R. Van R wordt een kruising gemaakt met een vis met dubbele vinnen. De nakomelingen zijn er 195 met enkele vinnen en 210 met dubbele vinnen.]

Wat is het genotype van vis R?
A AA
B Aa
C aa

### Pagina 16

Alfalfa

Abdel en Els willen voor biologie een proefje met alfalfa doen. Op internet vinden ze de volgende informatie:

Alfalfa is een kiemgroente. Het zaaien van alfalfa is gemakkelijk. De zaadjes kunnen in het licht of in het donker ontkiemen. De kiemplantjes kunnen al na zes dagen gegeten worden. Alfalfa is gezond en zit vol eiwitten, mineralen en vitamines.

[FIGUUR: Een close-up van ontkiemende alfalfa zaadjes met tere witte worteltjes en groene blaadjes.]

Abdel en Els laten 50 alfalfazaadjes in het donker ontkiemen en 50 alfalfazaadjes in het licht. In het donker blijven de kiemplantjes wit, in het licht worden ze groen.

2p 39 Schrijf twee abiotische factoren op die voor de ontkieming van alfalfazaden nodig zijn.

1p 40 Leg uit waardoor de kiemplantjes in het licht groen worden.

1p 41 Aan de wortels van de kiemplantjes ontstaan wortelharen. Wat is de functie van wortelharen?
A het kiemplantje in de grond vastzetten
B mineralen opnemen
C reservestoffen opslaan

1p 42 Abdel en Els laten enkele kiemplantjes in de schooltuin verder groeien. In september zien ze dat de planten zaden gemaakt hebben.
→ Hebben de alfalfa planten zich geslachtelijk of ongeslachtelijk voortgeplant? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-o 16 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 17

Abdel kweekt thuis ook alfalfa. Hij maakt een salade van 200 gram
tomaten, 50 gram alfalfa en 1 eetlepel slasaus (10 gram). Hieronder zie je
een tabel met voedingswaarden van deze voedingsmiddelen.

Voedingswaarden per 100 gram

| | energie (kJ) | water (gram) | eiwitten (gram) | koolhydraten (gram) | vetten (gram) |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| alfalfa | 97 | 93,0 | 2,0 | 2,7 | 0,1 |
| slasaus | 1140 | 62,7 | 0,4 | 8,8 | 26,7 |
| tomaten | 85 | 95,4 | 0,7 | 2,9 | 0,4 |

2p 43 Hoeveel energie bevat de salade van Abdel? Leg je antwoord uit met een
berekening.

Prenataal onderzoek

1p 44 Clara is in verwachting. Om de chromosomen van haar foetus te
onderzoeken worden er cellen van de foetus weggenomen.
→ Noem een prenatale onderzoeksmethode waarbij cellen van een
foetus weggenomen worden.

1p 45 De arts heeft de chromosomen in kaart gebracht (zie de afbeelding). Zij
vertelt Clara dat haar ongeboren baby een chromosomale afwijking heeft.

[FIGUUR: Karyotype van menselijke chromosomen, geordend van 1 tot 23, inclusief geslachtschromosomen.]

→ Leid uit de afbeelding af wat de chromosomale afwijking is.

1p 46 Is aan de chromosomen in de afbeelding te zien of de ongeboren baby
van Clara een jongen of een meisje is?
A Ja, de baby is een jongen.
B Ja, de baby is een meisje.
C Nee, dat is niet te zien aan de chromosomen in de afbeelding.

GT-0191-a-o 17 / 20 lees verder ► ► ►


### Pagina 18

Paddentrek
In het begin van het jaar trekken padden van hun winterverblijf naar de
gebieden waar ze zich voortplanten. De paddentrek begint als de
temperatuur en de luchtvochtigheid gunstig zijn, en vindt alleen ’s nachts
plaats. In de tabel zie je hoe deze factoren de paddentrek beïnvloeden.

[FIGUUR: Tabel met temperatuur en luchtvochtigheid als kolommen en rijen, met afbeeldingen van padden die de intensiteit van de paddentrek aangeven.]

Het diagram hieronder geeft informatie over de temperatuur en de
luchtvochtigheid in de maand februari van een bepaald jaar.

[FIGUUR: Lijndiagram met op de x-as de dagen in februari en op de y-as temperatuur en luchtvochtigheid. Een doorgetrokken lijn toont de temperatuur en een gestippelde lijn de luchtvochtigheid.]

Legenda:
— temperatuur
--- luchtvochtigheid

GT-0191-a-o 18 / 20 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie www.alleeindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 418

### Pagina 19

1p 47 Op welke dag in februari kan de paddentrek op z'n vroegst beginnen
volgens de informatie?
1p 48 In welke categorie valt de paddentrek op 26 februari volgens de
informatie?
A geen paddentrek
B weinig paddentrek
C matige paddentrek
D redelijke paddentrek
E goede paddentrek
1p 49 Op 10 november van hetzelfde jaar wordt een gemiddelde temperatuur
gemeten van 9°C en een luchtvochtigheid van 82%. Ondanks de gunstige
omstandigheden is er geen paddentrek, omdat de inwendige prikkel voor
de voortplanting ontbreekt.
→ Noteer deze inwendige prikkel.
Cysten in de nieren
Er is een ziekte waarbij in de nieren cysten ontstaan. Cysten zijn blaasjes
gevuld met vocht. Als er veel van zulke cysten aanwezig zijn, kan de
functie van de nieren verstoord worden. Deze ziekte wordt veroorzaakt
door een dominant gen (A).
1p 50 Noem een functie van de nieren.
1p 51 Indra en Pieter verwachten een kind. Indra is heterozygoot voor deze
nierziekte. Pieter heeft de ziekte niet.
Hoe groot is de kans dat het kind van Indra en Pieter deze nierziekte zal
krijgen?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
GT-0191-a-o 19/20 lees verder

### Pagina 20

Raven
Raven behoren tot de kraaiachtigen, net als kraaien, roeken en kauwen. Al deze vogels zijn grotendeels zwart en lijken veel op elkaar.
In de afbeelding zie je een raaf.
[FIGUUR: Een raaf zit op een boomtak, met een grijze lucht op de achtergrond.]

1p 52 Hieronder staat een deel van eenDetermineertabel voor vogels.

23 a de vogel heeft een grijze oogring ....................................... kauw
b de vogel heeft geen grijze oogring ....................................... zie 24

24 a de volwassen vogel is kleiner dan 60 cm ............................... zie 25
b de volwassen vogel is groter dan 60 cm ................................... raaf

25 a de snavel heeft aan de kopkant een kaal stuk huid .................. roek
b de snavel heeft aan de kopkant geen kaal stuk huid .................. kraai

Wat is volgens de gegevens in deze determineertabel een verschil tussen een raaf en een kraai?
A de kleur van de oogring
B de grootte van het lichaam
C de kaalheid van de huid bij de snavel

1p 53 Raven eten plantaardig voedsel zoals bessen, maar ook insecten, muizen en kadavers van dode dieren.
Behoren raven tot de consumenten, tot de producenten of tot de reducenten?
A tot de consumenten
B tot de producenten
C tot de reducenten

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0191-a-o 20 / 20 einde ■