# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2021 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2021/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

### Vraag 54 – Opgave 54

### Vraag 55 – Opgave 55

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2021
tijd vak 1
woensdag 26 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.
Dit examen bestaat uit 55 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
GT-0191-a-21-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Bloedproducten
Een bloedbank verzamelt bloed van gezonde mensen. Het bloed wordt onderzocht en bewerkt tot bloedproducten, zoals rode bloedcellen, bloedplaatjes, bloedplasma en plasmagenesemiddelen. Deze bloedproducten worden gebruikt voor de behandeling van zieke mensen. De bloedproducten worden door een transfusie toegediend.

1p 1 Bloed bevat hormonen.
Welk bloedproduct bevat de meeste hormonen?
A bloedplaatjes
B bloedplasma
C rode bloedcellen

2p 2 David krijgt een transfusie met rode bloedcellen. Zijn bloed heeft de volgende kenmerken:

| antigeen | antistof |
|---|---|
| B | anti-A |

Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Kruis in de tabel voor elk bloedproduct aan of het wel of niet geschikt is voor David.

1p 3 Voor de transfusie moet de verpleegkundige een holle naald in een bloedvat in de arm van David prikken. Twee bloedvaten zijn goed bereikbaar: de armader en de armslagader.
→ Welk bloedvat kan de verpleegkundige het best gebruiken? Leg je antwoord uit.
[FIGUUR: Foto van een naald die in een arm wordt geplaatst.]

GT-0191-a-o 2 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 3

1p 4 Het bloedproduct gaat vanuit de arm naar het hart van David. In de afbeelding zijn enkele delen van het hart met letters aangegeven.
[FIGUUR: Schematische weergave van het menselijk hart met de delen P, Q, R en S.]
In welk deel van het hart komt het bloedproduct vanuit de arm het eerst binnen?
A in deel P
B in deel Q
C in deel R
D in deel S
Hormoon FGF21
Onderzoekers hebben ontdekt dat het hormoon FGF21 de trek in suiker vermindert. Dit hormoon wordt in de lever gemaakt. Via het bloed komt FGF21 in de hersenen terecht.
1p 5 FGF21 wordt na aanmaak in de lever afgevoerd via het bloed.
→ Geef de naam van het bloedvat dat bloed afvoert vanuit de lever.
1p 6 Hoeveel keer komt FGF21 minimaal door het hart wanneer het via de kortste weg van de lever naar de hersenen gaat?
A geen keer
B één keer
C twee keer
2p 7 In een laboratorium wordt bij muizen onderzoek gedaan naar de werking van FGF21. De wetenschappers willen weten of muizen gewicht verliezen als FGF21 twee weken lang aan hun voedsel wordt toegevoegd.
→ Maak een werkplan voor zo'n onderzoek.
GT-0191-a-o 3 / 21 lees verder ▶▶▶

### Pagina 4

Chromosomen van een baby

Geslachtscellen van mensen bevatten 23 chromosomen en ontstaan bij een bepaalde celdeling. Bij deze celdeling gaat soms iets fout, waardoor een geslachtscel een chromosoom te veel kan hebben. Als zo'n geslachtscel samensmelt met een normale geslachtscel en uitgroeit tot een baby, heeft de baby een erfelijke afwijking die trisomie ('driemaal het chromosoom') genoemd wordt.

1p 8 Hoeveel chromosomen heeft een huidcel van een baby met trisomie?
1p 9 Tijdens een zwangerschap kan worden vastgesteld of een embryo trisomie heeft. Hiervoor worden huidcellen van het embryo gebruikt die via een bepaalde onderzoeksmethode worden weggenomen (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Schematische weergave van een vruchtwaterpunctie, waarbij een naald in de baarmoeder wordt ingebracht om vruchtwater weg te nemen.]

Hoe heet deze onderzoeksmethode?
A echoscopie
B vlokkentest
C vruchtwaterpunctie

1p 10 De huidcellen worden in het laboratorium gestimuleerd om te delen, zodat de chromosomen kunnen worden onderzocht.
→ Welk type celdeling vindt plaats bij de huidcellen in het laboratorium?

1p 11 Door het onderzoek van de chromosomen kan ook worden vastgesteld of het embryo een jongen of een meisje is.
→ Leg uit hoe je aan de chromosomen kunt zien dat het embryo een jongen is.

GT-0191-a-o 4 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 5

Koolstofdioxide in planten

In de afbeelding hieronder zie je een dwarsdoorsnede van een blad.
Enkele cellen zijn met een letter aangegeven.

[FIGUUR: dwarsdoorsnede van een plantenblad met cellen gemarkeerd met P, Q, R, S en T]

1p 12 Via deel T wordt koolstofdioxide opgenomen.
→ Wat is de naam van deel T?

1p 13 Koolstofdioxide en water worden door planten omgezet in glucose.
In welke cellen kan deze omzetting plaatsvinden?
A alleen in de cellen P en Q
B alleen in de cellen P en R
C alleen in de cellen P en S
D alleen in de cellen Q en R
E alleen in de cellen Q en S
F alleen in de cellen R en S

1p 14 Een deel van de gemaakte glucose wordt naar de wortels vervoerd.
→ Leg uit waardoor wortelcellen zelf geen glucose kunnen maken uit
koolstofdioxide en water.

1p 15 Door welke vaten vindt transport van glucose naar de wortels plaats?
A alleen door bastvaten
B alleen door houtvaten
C door bastvaten en door houtvaten

GT-0191-a-o 5 / 21 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Fruitvliegen
Fruitvliegen worden in laboratoria veel gebruikt voor erfelijkheids-
onderzoek. Ze kunnen makkelijk gekweekt worden en planten zich snel
voort.
Een vrouwtje geeft stoffen af, feromonen, waar een mannetje op afkomt.
Het mannetje volgt het vrouwtje, tikt tegen haar achterlijf en trilt met één
van zijn vleugels. Binnen een uur volgt dan de paring.
Daarna legt het vrouwtje eitjes, waaruit zich larven ontwikkelen. Een larve
wordt na enige tijd een pop. Uit de pop ontstaat een nieuwe fruitvlieg.
De stadia van de levenscyclus van de fruitvlieg staan in de tabel.

stadium | beschrijving | afbeelding
------- | -------- | --------
1 | volwassen vrouwtje | [FIGUUR: Fruitvlieg]
2 | ei | [FIGUUR: Ei van een fruitvlieg]
3 | larve | [FIGUUR: Larve van een fruitvlieg]
4 | pop | [FIGUUR: Pop van een fruitvlieg]
5 | nieuwe fruitvlieg | [FIGUUR: Nieuwe fruitvlieg]

1p 16 Wat is volgens de informatie de sleutelprikkel voor het beschreven
baltsgedrag van het mannetje?

GT-0191-a-o 6 / 21 lees verder

### Pagina 7

1p 17 In de afbeelding zijn verschillende stadia in de voortplanting van
fruitvliegen met een cijfer aangegeven. De genotypen van deze stadia
worden met elkaar vergeleken.
Hoeveel van deze stadia hebben hetzelfde genotype?
A alle vijf de stadia
B vier van de stadia
C drie van de stadia
D twee van de stadia
E geen van de stadia

Buiktyfus

Buiktyfus wordt veroorzaakt door bacteriën. De eerste
ziekteverschijnselen beginnen gemiddeld 24 tot 48 uur na het eten van
besmet voedsel. De ziekteverschijnselen zijn: misselijkheid, overgeven,
diarree, koorts en hoofdpijn. Er bestaat een vaccin tegen buiktyfus.

1p 18 Op de uitwerkbijlage staan voorbeelden van delen van cellen.
Teken in het kader op de uitwerkbijlage één bacteriecel.
Gebruik één of meerdere voorbeelden om de bacteriecel te tekenen.

2p 19 Cynthia en Elvira reizen door India. Cynthia heeft voor de reis een
vaccinatie tegen buiktyfus gehad. Elvira niet. Na een gezamenlijke
maaltijd krijgt Elvira buiktyfus. Vier weken later, terug in Nederland, laten
beide vrouwen voor de zekerheid een bloedonderzoek doen.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel. Kruis in de tabel voor elke
vrouw aan of ze wel of geen antistoffen tegen buiktyfus in haar bloed
heeft.
En kruis voor elke vrouw aan of bij haar wel of geen sprake is van
actieve immunisatie.

GT-0191-a-o 7 / 21 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Gebarentaal

Onderzoekers hebben ontdekt dat chimpansees verschillende gebaren gebruiken om met elkaar te communiceren. Zo betekent bijvoorbeeld springen 'volg mij'.

1p 20 Om achter de betekenis van gebaren van chimpansees te komen, maken de onderzoekers eerst een tabel met beschrijvingen van verschillende gedragingen. Hieronder zie je een deel van die tabel.

[FIGUUR: Tabel met de kolommen 'gedraging' en 'afkorting'. De rijden zijn: stampen met beide voeten (sv), gooien met een voorwerp (gv), krabben (kr), een voet optillen (vo), springen (sp), zwaaien met een arm (zw), bijten op een blaadje (bb), over de mond wrijven (mw).]

→ Hoe wordt zo'n tabel voor gedragsonderzoek genoemd?

Vervolgens observeren de onderzoekers het gedrag van 80 chimpansees om erachter te komen wat de betekenis is van meer dan 50 verschillende gedragingen. Een deel van de resultaten staat in de tabel hieronder.

[FIGUUR: Tabel met de kolommen 'gedraging' en 'betekenis'. De rijden zijn: stampen met beide voeten ('stop daarmee'), gooien met een voorwerp ('ga weg'), krabben ('vlooi mij'), een voet optillen ('klim op mijn rug'), springen ('volg mij'), zwaaien met een arm ('ga weg'), bijten op een blaadje ('ik wil seks'), over de mond wrijven ('kom dichterbij').]

GT-0191-a-o 8 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 9

1p 21 De onderzoekers gebruiken in hun verslag afbeeldingen om gebaren van de chimpansees te verduidelijken. Eén daarvan zie je hieronder.
[FIGUUR: Een chimpansee die een gebaar maakt door met een hand over een plat oppervlak te vegen.]
→ Wat is de betekenis van dit gebaar?
Chimpansees gebruiken veel gebaren om met elkaar te communiceren. Zulke gebaren worden 'communicatief' genoemd. Gebaren die niet bedoeld zijn om te communiceren, worden 'non-communicatief' genoemd. De onderzoekers vergelijken het gebruik van gebaren bij chimpansees met het gebruik van gebaren bij mensen (zie de tabel hieronder).

|           | aantal verschillende gebaren |
|-----------|-------------------------------|
|           | communicatief                | non-communicatief |
| chimpansees | 420                          | 105               |
| mensen    | 425                          | 40                |

2p 22 Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
→ Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van de gegevens uit de tabel.

1p 23 Over de gegevens in de tabel hierboven doet Steffie twee uitspraken.
1 Er zijn bij chimpansees meer verschillende communicatieve dan non-communicatieve gebaren geteld.
2 Bij mensen zijn meer verschillende gebaren geteld dan bij chimpansees.
Wat is juist?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D uitspraak 1 en uitspraak 2

1p 24 Tijdens het onderzoek gebruiken de chimpansees ook gebaren om iets duidelijk te maken aan de onderzoekers.
→ Is dit sociaal gedrag? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-0 9 / 21 lees verder

### Pagina 10

Cassave

Boer Winston verbouwt op zijn land cassaveplanten (zie afbeelding 1). De
knollen van deze plant worden cassave genoemd en zijn voedzaam (zie
afbeelding 2).
Om cassave te oogsten trekt boer Winston de planten uit de grond en
haalt de knollen eraf. Na de oogst kiest hij sterke stammen en hakt die in
stukken van 15 cm. Deze stukken steekt hij weer in de grond, waar ze
uitgroeien tot nieuwe cassaveplanten.

[FIGUUR: Tekening van een cassaveplant met bladeren en vruchten.]
afbeelding 1

[FIGUUR: Foto van cassaveknollen die uit de grond groeien.]
afbeelding 2

1p 25 De wortels van cassaveplanten slaan reservestoffen op. Ze hebben ook
nog andere functies.
$\rightarrow$ Noem één andere functie.

2p 26 De cassaveknollen van boer Winston worden verwerkt tot chips. In de
tabel staan de voedingswaarden van cassavechips. Eén gram
koolhydraten levert 16,8 kJ energie.

Voedingswaarden per 100 gram cassavechips

energie | 1914 kJ
---|---
eiwitten | 1,4 gram
koolhydraten | 67,3 gram
vetten | 19,6 gram
zout | 2,5 gram

$\rightarrow$ Bereken voor één zak cassavechips van 225 gram hoeveel energie de
koolhydraten leveren. Laat je berekening zien.

GT-0191-a-o 10 / 21 lees verder ‣‣‣

### Pagina 11

2p 27 Op de uitwerkbijlage staat een afbeelding van het menselijke verteringsstelsel. Als je cassavechips eet, worden in bepaalde organen stoffen uit de cassavechips in het bloed opgenomen.
→ Kleur twee van die organen in.
2p 28 De cassaveplanten van boer Winston hebben last van de groene mijt, die van de bladeren eet. Als er veel mijten van de bladeren eten, worden de cassaveknollen minder groot.
→ Leg uit waardoor de cassaveknollen minder groot worden als er veel mijten van de bladeren eten.
1p 29 In de afbeelding hieronder zie je vier schema's die de voedselrelaties weergeven tussen de genoemde organismen.
[FIGUUR: Schema 1 toont een pijl van 'mijt' naar 'cassave' en van 'cassave' naar 'mens'. Schema 2 toont een pijl van 'cassave' naar 'mijt' en van 'mijt' naar 'cassave'. Schema 3 toont een pijl van 'mens' naar 'cassave' en van 'cassave' naar 'mijt'. Schema 4 toont een pijl van 'cassave' naar 'mijt' en van 'mijt' naar 'cassave'.]
Welk schema is juist?
A schema 1
B schema 2
C schema 3
D schema 4
1p 30 Boer Winston vermeeerdert de cassaveplanten ongeslachtelijk om de voedingswaarden van de knollen constant te houden.
→ Leg uit waardoor bij ongeslachtelijke voortplanting de kans groot is dat de voedingswaarden van de cassave in elke generatie constant blijven.
1p 31 Kan de cassaveplant zich in het wild geslachtelijk voortplanten? Leg je antwoord uit met behulp van afbeelding 1 en 2.
GT-0191-a-o 11 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 12

Hormoonklieren in de hersenen

In de hersenen liggen drie hormoonklieren: de epifyse, de hypofyse en de hypothalamus. In de afbeelding zijn twee van deze klieren weergegeven.

[FIGUUR: Tekening van de hersenen met daarin de epifyse, hypofyse, en de delen P en Q aangegeven.]

32 (2p) De letters P en Q in de afbeelding geven twee delen van het centraal zenuwstelsel aan.
-> Hoe heten deze delen?
Schrijf je antwoord zo op:
P = .........................................................
Q = .........................................................

33 (1p) De epifyse maakt het hormoon melatonine dat het slapen regelt. De productie van dit hormoon wordt beïnvloed door de hoeveelheid licht die op het netvlies valt. Vanuit het netvlies worden impulsen via delen van de hersenen naar de epifyse geleid.
Door welke zenuwcellen worden deze impulsen dan geleid?
A alleen door bewegingszenuwcellen
B alleen door gevoelszenuwcellen
C alleen door schakelcellen
D door bewegingszenuwcellen en door gevoelszenuwcellen
E door bewegingszenuwcellen en door schakelcellen
F door gevoelszenuwcellen en door schakelcellen

GT-0191-a-o 12 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 13

1p 34 Jens doet twee uitspraken over hormonen uit de hypofyse:
1 Hormonen uit de hypofyse beïnvloeden de groei.
2 Hormonen uit de hypofyse beïnvloeden de menstruatiecyclus.
Wat is juist?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D uitspraak 1 en uitspraak 2

De hypothalamus beïnvloedt onder andere de lichaamstemperatuur. Als de temperatuur van het bloed te laag wordt, maakt de hypothalamus meer van het hormoon TRH. Dit heeft tot gevolg dat de hypofyse meer van het hormoon TSH maakt. TSH zet de schildklier aan om meer van het schildklierhormoon thyroxine te produceren. De afbeelding geeft dit schematisch weer.

[FIGUUR: Schematische weergave van de hormonale regulatie van de schildklier. De hypothalamus produceert TRH, dat de hypofyse stimuleert om TSH te produceren. TSH stimuleert de schildklier om thyroxine te produceren. Thyroxine beïnvloedt de cellen.]

Legenda:
+ stimulering
- remming

1p 35 Naar aanleiding van het schema in de afbeelding doet Nelly twee uitspraken:
1 Thyroxine remt de productie van TRH.
2 Als thyroxine de hypofyse remt, maakt de schildklier meer thyroxine.
Wat is juist volgens het schema?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D uitspraak 1 en uitspraak 2

GT-0191-a-o 13 / 21 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Teken

Teken behoren tot de spinachtigen. Ze zijn ongeveer 2 mm groot en zuigen bloed van zoogdieren. In de afbeelding zie je een schematische weergave van het lichaam van een teek.
[FIGUUR: Schematische tekening van een teek met delen gelabeld: orgaan van Haller, zuignuit, stigma, anus, buikzijde, zuignuit, orgaan van Haller, schildje, rugzijde]

1p 36 Teken hebben een speciaal zintuig voor het opsporen van koolstofdioxide: het orgaan van Haller. Aan de hoeveelheid koolstofdioxide in de lucht herkent een teek of er een zoogdier in zijn buurt is.
$\rightarrow$ Leg uit waardoor de lucht in de buurt van zoogdieren meer koolstofdioxide bevat.

Alléén schapenteken kunnen Borrelia-bacteriën overbrengen. Deze bacteriën veroorzaken bij mensen de ziekte van Lyme. De bacteriën kunnen zich in het lichaam schuilhouden, bijvoorbeeld in de oogzenuw en in de grote hersenen. Daardoor kunnen ook nog jaren na een tekenbeet klachten ontstaan.
Hieronder staat een deel van een determineertabel voor teken.

|   |   |   |   |
|---|---|---|---|
| 1 | a | heeft een schild | ga naar 2 |
|   | b | heeft geen schild | *duiventeek* |
| 2 | a | schild heeft één kleur | ga naar 3 |
|   | b | schild heeft meerdere kleuren | *dermacentor* |
| 3 | a | poten zijn gestreept | *hyalomma* |
|   | b | poten zijn niet gestreept | ga naar 4 |
| 4 | a | poten zijn zwart | *schapenteek* |
|   | b | poten zijn anders gekleurd | *hondenteek* |

1p 37 Noem een orgaanstelsel waarin Borrelia-bacteriën zich volgens de informatie kunnen verschuilen.

GT-0191-a-o 14 / 21 lees verder

### Pagina 15

1p 38 Elisabeth gaat met haar hond door het bos wandelen. Thuis ontdekt ze
een teek op haar onderbeen. Ze bekijkt de teek met een loep. Ze ziet een
volledig bruin schild en bruine poten.
→ Kan de teek van Elisabeth besmet zijn met Borrelia-bacteriën? Leg je
antwoord uit met behulp van de informatie.

In de afbeelding hieronder zie je de levenscyclus van een teek. Het
vrouwtje legt bevruchte eieren. Daarna sterft het vrouwtje. Uit de eieren
komen larven met zes poten. De cellen van deze larven bevatten 28
chromosomen. Uit de larven ontwikkelen zich de nimfen. De nimfen
groeien uit tot mannetjes of vrouwtjes die geslachtscellen produceren. Na
de bevruchting begint de cyclus opnieuw.

[FIGUUR: Levenscyclus van een teek met de stadia Vrouwtje, Mannetje, Eieren, Larve en Nimf, en pijlen die de overgangen tussen de stadia aangeven.]

1p 39 In de informatie over de levenscyclus worden enkele levenskenmerken
van teken beschreven.
→ Noem één zo'n levenskenmerk.

1p 40 Hoeveel chromosomen bevat een zaadcel van een teek?

1p 41 Een larve ontwikkelt zich tot een nimf.
→ Noem een kenmerk van het fenotype van larven dat volgens de
informatie tijdens deze ontwikkeling verandert.

GT-0191-a-0 15 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 16

In de afbeelding hieronder staat de stamboom van de spinachtigen volgens de evolutietheorie.
[FIGUUR: Stamboom met verschillende spinachtigen afgebeeld met lijnen die hun evolutionaire verwantschap weergeven. De verschillende groepen zijn: hooiwagens, schorpioenen, rolspinnen, bastaardschorpioenen, teken, pantserSpinnen, palpigradi, spinnen, zeespinnen, zweepstaartschorpioenen en schizomida. De tijdschaal aan de onderkant van de stamboom geeft "miljoen jaar geleden" aan.]

1p 42 Ellen trekt twee conclusies uit de stamboom.
1 Teken zijn meer verwant aan schorpioenen dan aan spinnen.
2 HooiWagens zijn eerder ontstaan dan teken.
Zijn deze conclusies volgens de gegevens in de stamboom juist?
A Geen van beide conclusies is juist.
B Alleen conclusie 1 is juist.
C Alleen conclusie 2 is juist.
D Beide conclusies zijn juist.

GT-0191-a-o 16 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 17

Een poster over voortplanting
Amber maakt tijdens de biologieles een poster over het mannelijke en
vrouwelijke voortplantingsstelsel. Bepaalde organen heeft ze met letters
aangegeven. Bij sommige delen heeft ze een kaartje met de functie
geplakt.
In de afbeelding zie je de poster waaraan ze werkt.

[FIGUUR: Schematische tekening van het vrouwelijke voortplantingssysteem met verschillende delen gemarkeerd met letters P tot T en het mannelijke voortplantingssysteem met delen gemarkeerd met U tot X. Sommige organen hebben tekstvakken met functies.]

1p 43 Op het lege kaartje wil Amber de functie van deel U noteren.
→ Wat moet ze op dit kaartje schrijven?

1p 44 Amber moet nog drie kaartjes bij de afbeelding van het vrouwelijke
lichaam plakken.
Welk kaartje hoort bij het deel met de letter T?
A gevoelig voor seksuele prikkeling
B maakt geslachtscellen
C maakt slijm

1p 45 Amber praat met Joris over haar poster.
Amber zegt dat menstruatiebloed het lichaam via deel S verlaat.
Joris zegt dat in deel Q een foetus kan ontwikkelen.
Wat is juist?
A geen van beide uitspraken
B alleen de uitspraak van Amber
C alleen de uitspraak van Joris
D beide uitspraken

GT-0191-a-o
17 / 21
lees verder ► ► ►

### Pagina 18

1p 46 Drie delen van het mannelijke voortplantingsstelsel zijn V, W en X.
Welke delen vervoeren zaadcellen?
A alleen de delen V en W
B alleen de delen V en X
C alleen de delen W en X
D alle drie de delen

Kraaien

[FIGUUR: Een kraai staat op een grasveld.]

Kraaien zijn vogels die in groepen leven. Elk broedpaar heeft een eigen
nest. Verwante vogels zoeken samen voedsel en helpen elkaar bij het
grootbrengen van de jongen.
Kraaien maken verschillende geluiden, waaronder een scheldroep om
alarm te slaan en aanvallers mee weg te jagen. Als een kraai scheldt,
komen andere kraaien aangevlogen en die schelden dan mee.

1p 47 Wat is de uitwendige prikkel voor de andere kraaien om mee te gaan
schelden?

Van kraaien is bekend dat ze elkaar herkennen. Onderzoekers willen
weten of kraaien mensen aan hun gezicht kunnen herkennen. Ze voeren
daarom een experiment uit in een park waarin een grote groep kraaien
voorkomt. Een van de onderzoekers zet een masker op.

[FIGUUR: Twee portretten, een van een mens zonder masker en een van een mens met masker.]

zonder masker met masker

Vervolgens vangt hij zeven kraaien, doet gekleurde ringen om hun poten
en laat ze weer los. Ongeveer vijftien procent van de kraaien in het park
ziet dit gebeuren en begint meteen te schelden.

GT-0191-a-o 18 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 19

Daarna lopen verschillende medewerkers regelmatig door het park, soms
met het masker op, soms zonder het masker en ook weleens met het
masker ondersteboven op.
[FIGUUR: drie foto's van gezichten, de eerste zonder masker, de tweede met masker, de derde met masker ondersteboven.]
zonder masker
met masker
met masker
ondersteboven
De medewerkers noteren hoeveel kraaien tegen ze beginnen te schelden.
Een deel van de resultaten staat in het diagram hieronder.
deel van de
kraaien dat
scheldt
(%)
40
35
30
25
20
15
10
5
0
vóór de vangst
10 dagen na
de vangst
200 dagen na
de vangst
Legenda:
geen masker
met masker
met masker ondersteboven
1p 48 Naar aanleiding van het diagram worden twee uitspraken gedaan. Deze
twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of die juist of onjuist is.

GT-0191-a-o
19 / 21
lees verder ►►►

### Pagina 20

1p 49 Een van de medewerkers beweert dat kraaien tegen alle typen maskers schelden en niet alleen tegen het masker dat gebruikt werd om de kraaien te vangen.
→ Schrijf een aanvulling op het experiment waarmee de onderzoekers kunnen aantonen of de medewerker wel of geen gelijk heeft.

1p 50 In het diagram is te zien dat in de loop van de tijd steeds meer kraaien gaan schelden tegen medewerkers met het masker op. Ook jongen die pas ná het begin van het experiment uit het ei zijn gekomen, vertonen na enige tijd dit gedrag. Ze gaan dan ook schelden zodra ze de medewerker met het masker zien.
→ Verklaar waardoor ook deze jongen gaan schelden tegen het masker.

Goed zien

1p 51 Het oog bestaat uit verschillende lagen.
→ Geef de naam van de laag waar lichtprikkels worden omgezet in impulsen.

1p 52 In de iris bevinden zich kringspieren en lengtespieren. Deze spieren regelen hoeveel licht het oog binnenkomt.
Welke van de genoemde spieren trekken samen bij weinig licht? Wordt daardoor de pupil groot of klein?
A Kringspieren trekken samen, de pupil wordt groot.
B Kringspieren trekken samen, de pupil wordt klein.
C Lengtespieren trekken samen, de pupil wordt groot.
D Lengtespieren trekken samen, de pupil wordt klein.

GT-0191-a-o 20 / 21 lees verder ►►►

### Pagina 21

De kattenkrabziekte

Veel katten zijn besmet met een bacterie die bij mensen de
kattenkrabziekte kan veroorzaken. Besmette katten hebben zelf geen
ziekteverschijnselen. Door krabben of bijten kan de bacterie overgebracht
worden op mensen en zich in het lichaam verspreiden. Bij de meeste
mensen levert een besmetting geen problemen op, omdat hun lichaam de
ziekteverwekker snel bestrijdt. Sommige mensen kunnen echter na zo'n
besmetting opgezwollen lymfeknopen en koorts krijgen.

2p 53 Noteer twee manieren waarop witte bloedcellen de ziekteverwekker
kunnen bestrijden.

1p 54 Drie vloeistoffen van het lichaam zijn: bloed, lymfe en weefselvloeistof.
In welke van deze vloeistoffen kan de verwekker van de kattenkrabziekte
zich bij een besmet persoon bevinden?
A alleen in bloed en in lymfe
B alleen in bloed en in weefselvloeistof
C alleen in lymfe en in weefselvloeistof
D in bloed, in lymfe en in weefselvloeistof

In twee ziekenhuizen is vier jaar lang bijgehouden hoeveel patiënten de
kattenkrabziekte hadden. De tabel geeft een deel van de resultaten weer.

[FIGUUR: Tabel met drie kolommen: 'leeftijd (jaar)', 'totaal aantal onderzochte personen' en 'aantal personen met kattenkrabziekte'. De rijen zijn: '0 - 10' met 422 en 60, '11 - 20' met 217 en 41, '21 - 30' met 139 en 23.]

2p 55 Welke leeftijdsgroep heeft het hoogste percentage personen met
kattenkrabziekte? Leg je antwoord uit met berekeningen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0191-a-o 21 / 21