# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2019 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2019/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2019
tijdvak 2
maandag 17 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 51 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord
kunnen worden.
GT-0191-a-19-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Kruiden

[FIGUUR: Drie afbeeldingen naast elkaar. Links de afbeelding van kruidnagels. In het midden de afbeelding van peperkorrels. Rechts de afbeelding van gemberwortel.]

kruidnagels peperkorrels gember

Kruidnagels zijn de bloemknoppen van de kruidnagelboom. Ze worden geoogst voordat de bloempjes open gaan. Na het drogen krijgen ze een bruine kleur.

Peperkorrels zijn de onrijpe groene bessen van de peperplant, die door drogen een zwarte kleur krijgen.

Gember zoals op de afbeelding is een stuk van de wortelstok van de gemberplant. Uit de wortelstokken kunnen nieuwe stengels groeien. De gemberplant heeft bloemen met een geel-paarse kleur.

1p 1 Heeft er vóór de oogst van kruidnagels bevruchting plaatsgevonden in de bloemen van de kruidnagelboom?
En heeft er vóór de oogst van de bessen bevruchting plaatsgevonden in de bloemen van de peperplant?
A in geen van beide
B alleen in de bloemen van de kruidnagelboom
C alleen in de bloemen van de peperplant
D in de bloemen van de kruidnagelboom en in de bloemen van de peperplant

1p 2 Kan de gemberplant zich geslachtelijk voortplanten?
En kan de gemberplant zich ongeslachtelijk voortplanten?
A alleen geslachtelijk
B alleen ongeslachtelijk
C geslachtelijk en ongeslachtelijk

GT-0191-a-19-2-0 2 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Voedsel van mensachtigen
Volgens de evolutietheorie stamt de tegenwoordige mens, Homo sapiens,
af van andere mensachtigen, waaronder Homo erectus en
Australopithecus afarensis. Wetenschappers hebben de voeding van de
mensachtigen in kaart gebracht (zie de tabel). Tot 10.000 jaar geleden
aten mensachtigen en mensen planten uit de omgeving en gingen ze af
en toe op jacht. Ongeveer 10.000 jaar geleden ontstonden landbouw en
veeteelt. Daardoor gingen mensen meer graan, vlees en zuivel eten.

| periode | soort | voedsel |
|---|---|---|
| 4 tot 2 miljoen jaar geleden | Australopithecus afarensis | [FIGUUR: Schedel van Australopithecus afarensis] • hoofdzakelijk plantaardig voedsel (vruchten, bladeren, knollen, wortels) • aangevuld met insecten |
| 2 miljoen tot 200.000 jaar geleden | Homo erectus | [FIGUUR: Schedel van Homo erectus] • hoofdzakelijk plantaardig voedsel (vruchten, bladeren, knollen, wortels) • aangevuld met insecten, prooidieren en honing |
| 200.000 tot 10.000 jaar geleden | Homo sapiens | [FIGUUR: Schedel van Homo sapiens] • plantaardig voedsel (vruchten, bladeren, knollen, stengels, wortels, zaden) • aangevuld met insecten, prooidieren en honing |
| 10.000 jaar geleden tot heden | Homo sapiens | [FIGUUR: Schedel van Homo sapiens] • plantaardig voedsel (granen, vruchten, bladeren, stengels, knollen, wortels) • veel dierlijk voedsel (runderen, varkens, vogels, zuivelproducten) • aangevuld met honing |

2p 3 Volgens wetenschappers was het darmkanaal van Australopithecus
afarensis langer dan dat van Homo sapiens.
→ Leg uit dat de lengte van het darmkanaal een aanpassing is aan het
type voedsel dat Australopithecus afarensis at.

GT-0191-a-19-2-o 3 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 4

1p 4 Vanaf ongeveer twee miljoen jaar geleden gingen mensachtigen jagen om aan voedsel te komen. Jagen is een inspannende bezigheid waardoor de lichaamstemperatuur stijgt. Volgens wetenschappers ontwikkelden zich vanaf die tijd veranderingen in de huid om de lichaamstemperatuur te regelen.
→ Noem een deel in de lederhuid dat actief wordt als de lichaamstemperatuur stijgt.

1p 5 Homo erectus gebruikte werktuigen om het voedsel in stukken te snijden. Daardoor kon hij het voedsel makkelijker fijn kauwen.
→ Leg uit waardoor fijngekauwd voedsel beter te verteren is dan grotere stukken voedsel.

1p 6 Homo sapiens is een echte alleseter. Dat is aan de kiezen te zien.
→ Hoe heet het type kiezen dat voornamelijk bij alleseters voorkomt?

Madagaskar

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van twee dieren. Links een staande ringstaartmaki. Rechts een liggende fretkat.]
ringstaartmaki fretkat

2p 7 In de informatie staan namen van verschillende organismen. Deze organismen maken deel uit van voedselketens.
→ Schrijf zo'n voedselketen op met vier organismen uit de informatie.

1p 8 Is de baobab een consument, een producent of een reducent?
A een consument
B een producent
C een reducent

GT-0191-a-19-2-o 4 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 5

Kl ipdassen
Klipdassen zijn zoogdieren die in Afrika leven. Hun lichaamsbouw is aangepast aan een leven op rotsen.
Tijdens de paartijd scheiden de mannetjes een geurstof af uit een klier op hun rug. Onderzoekers hebben vastgesteld dat deze geurstof twee functies heeft:
- Vrouwtjes komen op deze geur af.
- Andere mannetjes houden na het ruiken van deze geur afstand.
[FIGUUR: Twee klipdassen op rotsen.]

1p 9 In bovenstaande informatie worden een prikkel en een bijbehorende respons beschreven.
-> Noem de prikkel en de respons.
Schrijf je antwoord zo op:
prikkel: ................................................
respons: ................................................

1p 10 Na de geboorte zoogt een vrouwtje haar jongen drie dagen lang. Daarna brengt ze haar jongen vast voedsel.
-> Wat is de naam van dit type voortplantingsgedrag?

1p 11 De rotsen waarop klipdassen leven, hebben lichtgekleurde strepen. Die strepen bestaan uit mineralen uit de urine van klipdassen.
Drie delen van het uitscheidingsstelsel zijn:
1 nierbekken
2 niermerg
3 nierschors
In welke volgorde gaan de mineralen die worden uitgescheiden door deze delen heen?
A 1 - 2 - 3
B 1 - 3 - 2
C 2 - 1 - 3
D 2 - 3 - 1
E 3 - 1 - 2
F 3 - 2 - 1

GT-0191-a-19-2-o 5 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

1p 12 Klipdassen leven in groepen van één volwassen mannetje en meerdere vrouwtjes. Het mannetje plast regelmatig op de hoeken van zijn terrein.
$\to$ Wat is de functie van dit gedrag?

Een wetenschapper heeft een stamboom gemaakt om de verwantschap van klipdassen en andere dieren volgens de evolutietheorie weer te geven (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Stamboom die de verwantschap tussen zeekoeien, klipdassen, olifanten, aardvarkens, springspitsmuizen, tenreks en goudmollen weergeeft, met een tijdschaal van miljoenen jaren geleden.]

1p 13 Gerdien en Hanneke praten over de stamboom.
Gerdien zegt dat klipdassen eerder zijn ontstaan dan aardvarkens.
Hanneke zegt dat klipdassen meer verwant zijn aan zeekoeien dan aan olifanten.
Wie heeft gelijk?
A geen van beide
B alleen Gerdien
C alleen Hanneke
D Gerdien en Hanneke

GT-0191-a-19-2-o 6 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 7

Guanovleermuizen

Guanovleermuizen zijn insecteneters. Als ze op jacht zijn, stoten ze geluiden uit die door voorwerpen en organismen in de omgeving worden weerkaatst. De vleermuizen vangen de weerkaatste geluiden op en kunnen zo bepalen waar prooien zich bevinden (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Een vleermuis zendt geluidsgolven uit die weerkaatsen op een insect, en de vleermuis vangt de teruggekaatste geluiden op.]

1p 14 In een grote groep vleermuizen jagen meerdere vleermuizen soms op dezelfde prooi. Als één van de vleermuizen de prooi bijna te pakken heeft, maakt die vleermuis een ander geluid. Hierdoor wordt het voor andere vleermuizen moeilijk om dezelfde prooi te vangen.
→ Leg uit dat het maken van dit andere geluid sociaal gedrag is.

In de tabel staat informatie over guanovleermuizen in verschillende gebieden.
| | gemiddeld gewicht (gram) |
|---|---|
| Argentinië | 13,6 |
| Californië | 11,0 |
| Jamaica | 9,8 |
| Louisiana | 12,2 |

2p 15 Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
→ Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van het gemiddelde gewicht van de vleermuizen uit elk van de vier gebieden.

GT-0191-a-19-2-o 7 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

1p 16 Het gemiddelde lichaamsgewicht van de vleermuizen in de vier gebieden is niet gelijk. Dit kan verklaard worden door verschillen in biotische factoren in die gebieden.
Noteer een biotische factor die van invloed kan zijn op het lichaamsgewicht van vleermuizen.
1p 17 Vleermuizen zijn zoogdieren. De geboorte van vleermuizen bestaat uit dezelfde fasen als de geboorte bij mensen.
Hoe heet de fase van de geboorte die aan de uitdrijving vooraf gaat?
1p 18 Na de uitdrijving volgt de nageboorte. Bij de nageboorte komt de navelstreng naar buiten.
Geef de naam van een ander deel dat bij de nageboorte naar buiten komt.
Hamerduim
Sommige mensen hebben één duim die korter en breder is dan normaal. Dat wordt een hamerduim genoemd (zie de duim links in de afbeelding). Zo’n verandering in de bouw van de duimbotjes wordt bepaald door een dominant gen (A).
[FIGUUR: Close-up foto van twee duimen, waarvan de linker duim opvallend korter en breder is dan de rechter duim.]
2p 19 Karin en Mike krijgen een kind. Karin heeft gewone duimen. Mike is heterozygoot voor de eigenschap hamerduim. Op de uitwerkbijlage staat een kruisingsschema.
Vul dit schema in en noteer hoe groot de kans is dat het kind van Karin en Mike ook een hamerduim krijgt.
GT-0191-a-19-2-o 8 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 9

Organen in de hals

In de afbeelding zie je enkele organen in de hals, waaronder de schildklier.

[FIGUUR: Tekening van de organen in de hals, met de schildklier gemarkeerd.]

1p 20 Noteer de naam van een proces dat geregeld wordt door het schildklierhormoon.
1p 21 De werking van de schildklier wordt geregeld door een hormoon. Dat hormoon wordt door een hormoonklier bij de hersenen gemaakt.
→ Geef de naam van deze hormoonklier bij de hersenen.
2p 22 De schildklier behoort tot het hormoonstelsel. In de afbeelding zijn ook organen van andere orgaanstelsels weergegeven.
→ Noteer twee andere orgaanstelsels waarvan delen in de afbeelding zijn weergegeven.

GT-0191-a-19-2-0 9 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 10

Draagmoeder
In een krant stond het volgende bericht:
Na een reeks schandalen heeft het Thaise parlement vandaag het betaalde draagmoederschap verboden. Steeds vaker zoeken buitenlandse paren een Thaise vrouw om voor hen een kind te dragen. Vooral één zaak zorgde voor verontwaardiging. Het paar nam wel het gezonde meisje mee, maar liet haar tweelingbroertje met het syndroom van Down bij de draagmoeder achter.
1p 23 Draagmoederschap biedt een oplossing voor paren bij wie zwangerschap niet mogelijk is. In een laboratorium worden eicellen van een vrouw bevrucht door zaadcellen van haar man. Eén of twee bevruchte eicellen worden daarna, door een dunne buis, in het lichaam van een draagmoeder gebracht (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Anatomische tekening van het vrouwelijke voortplantingssysteem met de eileider, baarmoeder en een baarmoedermond. Een bevruchte eicel wordt getoond in de eileider, met een pijl die aangeeft dat deze naar de baarmoeder wordt geleid.]
buis
Hoe heet het orgaan waarin de bevruchte eicellen worden gebracht?
1p 24 In de informatie is sprake van een draagmoeder en van een buitenlands paar. De draagmoeder heeft een tweeling gebaard. Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Kruis in deze tabel aan van wie de genen van de tweeling afkomstig zijn.
1p 25 Is de tweeling waarover in het krantenbericht geschreven wordt, een eeneiige tweeling of is het een twee-eiige tweeling? Leg je antwoord uit met behulp van de informatie.
GT-0191-a-19-2-o 10 / 22 lees verder ▶▶▶

### Pagina 11

1p 26 Het syndroom van Down kan ontstaan doordat er iets fout is gegaan bij de
meïose.
Welke cellen ontstaan door meïose?
A alleen de geslachtscellen
B alleen de eerste cellen van het embryo
C de geslachtscellen en de eerste cellen van het embryo

Popcornlongen

Popcornlongen ontstaan door het inademen van de stof diacetyl. De
aandoening is voor het eerst ontdekt bij medewerkers van een
popcornfabriek omdat diacetyl vrijkomt bij het maken van popcorn. De stof
veroorzaakt een verdikking van de wand van de longblaasjes.

1p 27 lemand met popcornlongen heeft minder zuurstof in zijn bloed dan een
gezonde persoon in een vergelijkbare situatie.
→ Leg uit waardoor dit komt.

1p 28 Patiënten met popcornlongen moeten vaak hoesten. Bij het hoesten
trekken de buikspieren zich krachtig samen.
Gaat het middenrif dan omhoog of omlaag? En heeft dit inademing of
uitademing tot gevolg?
A Het middenrif gaat omhoog met inademing tot gevolg.
B Het middenrif gaat omhoog met uitademing tot gevolg.
C Het middenrif gaat omlaag met inademing tot gevolg.
D Het middenrif gaat omlaag met uitademing tot gevolg.

GT-0191-a-19-2-o 11 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 12

De navelstreng
1p 29 In de afbeelding zie je een dwarsdoorsnede van een navelstreng.
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een navelstreng met de navelstrengader en navelstrengslagaders aangeduid.]
→ Behooren alle cellen van de navelstreng tot één weefsel? Leg je antwoord uit.
Soms wordt de navelstreng dichtgedrukt, waardoor het bloed niet goed kan doorstromen (zie de afbeelding hieronder).
[FIGUUR: Schematische weergave van een navelstreng die niet dichtgedrukt is en een navelstreng die wel dichtgedrukt is.]
navelstreng
dichtgedrukte navelstreng
1p 30 Als gevolg van het dichtdrukken van de navelstreng, veranderen bij de ongeboren baby de gehaltes aan zuurstof en koolstofdioxide in het bloed. Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Kruis in deze tabel aan hoe bij de ongeboren baby het gehalte aan zuurstof en het gehalte aan koolstofdioxide in het bloed veranderen, direct na het dichtdrukken van de navelstreng.
GT-0191-a-19-2-o 12 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 13

Na de geboorte wordt de navelstreng doorgeknipt.
[FIGUUR: Een baby wordt door een arts bij de navelstreng doorgeknipt.]
Artsen vermoeden dat het direct na de geboorte doorknippen van de navelstreng kan leiden tot ijzertekort bij de baby. In zo'n geval moet de baby extra ijzerzouten krijgen. Ze vermoeden dat het ijzertekort minder groot zal zijn als de navelstreng later wordt doorgekipt.

2p 31 De artsen doen een onderzoek om na te gaan of hun vermoeden juist is.
→ Schrijf een werkplan voor zo'n onderzoek.

Het mazelenvirus

Mazelen is een ziekte die wordt veroorzaakt door een virus. Het
mazelenvirus dringt witte bloedcellen binnen om zich te vermenigvuldigen.
Na korte tijd gaan de besmette bloedcellen dood. Het virus tast vooral
witte bloedcellen aan die een functie hebben bij het geheugen van het
afweersysteem.

1p 32 Voor het functioneren van het afweersysteem is het belangrijk dat witte
bloedcellen ziekteverwekkers kunnen herkennen.
Waaraan herkennen witte bloedcellen ziekteverwekkers?
A aan antigenen
B aan antistoffen
C aan antigenen en aan antistoffen

GT-0191-a-19-2-0
13 / 22
lees verder

### Pagina 14

1p 33 Witte bloedcellen die niet besmet zijn met het mazelenvirus, proberen het virus te bestrijden.
In diagram 1 zie je hoe het aantal witte bloedcellen verandert na een infectie met het mazelenvirus. Diagram 2 laat zien hoe sterk de afweerreactie is na zo'n infectie.

[FIGUUR: Diagram 1 toont de verandering in het aantal witte bloedcellen over tijd na infectie, met drie verschillende curven voor milde, matige en ernstige infectie. Diagram 2 toont de sterkte van de afweerreactie over tijd na infectie, met dezelfde drie lijnen.]

Legenda:
— milde infectie
- - - matige infectie
･･･････ ernstige infectie

Naar aanleiding van de diagrammen worden twee uitspraken gedaan.
1 Twee weken na een matige infectie zijn er weer evenveel witte bloedcellen als voor de infectie.
2 Bij een ernstige infectie reageert het afweersysteem sterker dan bij een matige infectie.
Welke uitspraak is juist?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D uitspraak 1 en uitspraak 2

1p 34 In Nederland worden kinderen ingeënt tegen mazelen. Daarvoor wordt een verzwakt mazelenvirus gebruikt.
Welke vorm van immunisatie is zo'n inenting?
A kunstmatige actieve immunisatie
B kunstmatige passieve immunisatie
C natuurlijke actieve immunisatie
D natuurlijke passieve immunisatie

GT-0191-a-19-2-o 14 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 15

Bloedgroepen

Bij een bloedtransfusie krijgt een patiënt meestal rode bloedcellen
toegediend van een donor met dezelfde bloedgroep. In noodgevallen
kunnen daarvoor ook rode bloedcellen van een andere bloedgroep
gebruikt worden. Dit kan alleen als dit geen klontering in het bloed van de
patiënt veroorzaakt.

In een noodsituatie zijn er twee patiënten die een bloedtransfusie nodig
hebben. Er is bloed beschikbaar van één donor (zie de tabel).

[FIGUUR: Tabel met bloedgroepen]
|       | bloedgroep |
|-------|--------------|
| donor | A            |
| patiënt 1 | 0            |
| patiënt 2 | AB           |

1p 35 Aan welke patiënten kunnen rode bloedcellen uit het donorbloed toegediend
worden zonder gevaar voor klontering?
A aan geen van beide patiënten
B alleen aan patiënt 1
C alleen aan patiënt 2
D aan patiënt 1 en aan patiënt 2

GT-0191-a-19-2-o 15 / 22 lees verder ►►►


### Pagina 16

Melatonine

Melatonine is een hormoon dat het slapen beïnvloedt. Speciale cellen in
het netvlies geven informatie aan de hersenen over de hoeveelheid licht
in de omgeving. Hoe donkerder het wordt, des te meer melatonine de
hersenen maken. Als de hoeveelheid melatonine in het bloed stijgt,
worden mensen slaperig.

1p 36 In de afbeelding zie je een doorsnede van een oog.
[FIGUUR: Doorsnede van een oog met de volgende labels: P, Q, R, S, T.]

→ Welke letter geeft het deel aan waarin impulsen ontstaan die de
productie van melatonine beïnvloeden?

2p 37 Het netvlies bevat ook twee typen zintuigcellen die ervoor zorgen dat je
kan zien.
→ Noteer de namen van deze twee typen zintuigcellen en leg uit wat het
verschil in functie is tussen deze twee typen zintuigcellen.

Schrijf je antwoord zo op:
namen van de typen zintuigcellen: .......................................................
verschil in functie van de typen zintuigcellen: .......................................................

GT-0191-a-19-2-0 16 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 17

Wetenschappers onderzoeken de invloed van cafeïne op de productie van
melatonine in zwak licht en in fel licht. Ze voeren het onderzoek uit met
een groot aantal proefpersonen, zes uur voordat die normaal naar bed
zouden gaan.
De proefpersonen zitten in zwak licht of in fel licht en krijgen ieder een pil
met cafeïne of eenzelfde pil zonder cafeïne:
- groep 1: zit in zwak licht en krijgt een pil zonder cafeïne
- groep 2: zit in zwak licht en krijgt een pil met cafeïne
- groep 3: zit in fel licht en krijgt een pil zonder cafeïne
- groep 4: zit in fel licht en krijgt een pil met cafeïne
De wetenschappers geven de resultaten weer in een diagram.
[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as "tijd die het duurt voordat melatonine stijging plaatsvindt (uren)" en op de x-as "groep 1", "groep 2", "groep 3", "groep 4". De hoogtes van de staven zijn respectievelijk ongeveer 0.75, 1.25, 1.75 en 2.0.]
1p 38 De resultaten van de groepen 1 en 3 worden met elkaar vergeleken.
-> Hoeveel uur later vindt de melatonine stijging plaats bij groep 3 dan bij
groep 1?

1p 39 Leg uit dat je uit het diagram kunt afleiden dat de invloed van cafeïne in
zwak licht groter is dan in fel licht.

GT-0191-a-19-2-o
17 / 22

### Pagina 18

Een bijzondere vogel

[FIGUUR: Een vogel zittend op een tak, met lijnen die wijzen naar "rode veren" en "witte veren"]

Een vogelonderzoeker ontdekte in het veld een bijzondere vogel (zie de
afbeelding). Het was een rode kardinaal. Bij rode kardinalen hebben de
mannnelijke vogels rode veren en de vrouwelijke vogels witte veren. Deze
bijzondere vogel had echter een witte rechterhelft en een rode linkerhelft.

De onderzoeker observeerde de bijzondere vogel enige tijd. Hij stelde
vast dat de vogel nooit zong. Ook reageerde de vogel niet op de zang van
andere rode kardinalen. Bij rode kardinalen zingen normaal gesproken
zowel de mannetjes als de vrouwtjes in de voortplantingstijd.

1p 40 Rode kardinalen zingen in de voortplantingstijd om een partner te lokken
voor de voortplanting.
→ Hoe heet dit type voortplantingsgedrag?

1p 41 De bijzondere vogel zong niet in de voortplantingstijd. De inwendige
prikkel voor dit gedrag ontbrak bij deze vogel.
→ Wat is deze inwendige prikkel?

1p 42 Bij vogels hebben de mannetjes twee gelijke geslachtschromosomen (ZZ)
en vrouwtjes twee verschillende (ZW).
Als de bijzondere vogel voor de helft mannelijk is en voor de helft
vrouwelijk, welke geslachtschromosomen kunnen zich dan in een huidcel
bevinden?
A WW en ZW
B WW en ZZ
C ZW en ZZ
D WW of ZW
E WW of ZZ
F ZW of ZZ

GT-0191-a-19-2-o 18 / 22 lees verder ▶▶▶


### Pagina 19

Citrusvruchten

Citrusvruchten zijn vruchten van planten van het geslacht Citrus. Sinds
duizenden jaren kruisen kwekers de verschillende citrusplanten onderling,
waardoor steeds nieuwe varianten ontstaan. Oorspronkelijk kwamen
alleen pompelmoesplanten, mandarijnplanten en sukadecitroenplanten
voor. Uit deze drie soorten lieten kwekers andere citrusplanten ontstaan
die andere citrusvruchten maken, zoals sinaasappels, citroenen en
grapefruits.

1p 43 Daisy en Kevin praten over het kweken van citrusvruchten.
Daisy beweert dat de kwekers natuurlijke selectie toepasten om een
geschikte plant te kweken.
Kevin beweert dat het genotype van sinaasappels en grapefruits hetzelfde
is.
Wie heeft gelijk?
A geen van beide
B alleen Daisy
C alleen Kevin
D Daisy en Kevin

1p 44 Met behulp van DNA-onderzoek kan de onderlinge verwantschap van de
citrusplanten worden onderzocht.
→ Geef de naam van het deel van de cel waarin zich DNA van de
sinaasappelplant bevindt.

In de tabel staan enkele voedingswaarden van verschillende
citrusvruchten, per 100 gram.

[FIGUUR: Tabel met voedingswaarden van citrusvruchten.]

|                       | energiewaarde (kJ) | koolhydraten (gram) | voedingsvezels (gram) |
|-----------------------|--------------------|---------------------|-----------------------|
| citroen               | 153                | 3,0                 | 2,0                   |
| grapefruit            | 156                | 6,6                 | 1,4                   |
| mandarijn             | 193                | 9,8                 | 0,9                   |
| sinaasappel           | 215                | 7,9                 | 2,0                   |

2p 45 Eén gram koolhydraten levert 16,8 kJ energie.
→ Hoeveel procent van de energie in mandarijnen is afkomstig van
koolhydraten? Leg je antwoord uit met een berekening en rond af op
een heel getal.

2p 46 Koolhydraten leveren energie.
→ Noem nog twee groepen voedingsstoffen die energie kunnen leveren.

GT-0191-a-19-2-o 19 / 22 lees verder ‣‣‣

### Pagina 20

Het syndroom van Carpenter

Het syndroom van Carpenter is een erfelijke aandoening die afwijkingen veroorzaakt aan de schedel en het gezicht. Het syndroom wordt veroorzaakt door een recessief gen.

1p 47 Karen en Richard hebben een kind met het syndroom van Carpenter. Zelf hebben ze deze aandoening niet.
Karen is in verwachting van hun tweede kind.
Hoe groot is de kans dat het tweede kind het syndroom van Carpenter heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

1p 48 Karen en Richard vragen aan de dokter of met prenatale onderzoek vastgesteld kan worden of hun tweede kind het syndroom van Carpenter heeft. De dokter stelt een onderzoek voor waarbij afwijkingen aan de schedel van de ongeboren baby te zien zijn.
Welk onderzoek stelt de dokter voor?
A echoscopie
B vlokkentest
C vruchtwaterpunctie

GT-0191-a-19-2-o 20 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 21

Darmziekte

NEC is een zeldzame darmziekte die bij te vroeg geboren baby's voorkomt. Door een slechte bloed aanvoer naar de darmen kan de binnenkant van de darmwand beschadigd raken.

1p 49 Je ziet een afbeelding van de bloedsomloop.

bloedvaten van het hoofd

[FIGUUR: Schematische tekening van een bloedsomloop met de hart, bloedvaten van het hoofd en bloedvaten van de benen. Verschillende bloedvaten zijn aangeduid met letters P, Q, R, S, T, U.]

bloedvaten van de benen

In de afbeelding zijn enkele bloedvaten met letters aangegeven. Welk bloedvat voert het bloed naar de darmen?
A bloedvat P
B bloedvat Q
C bloedvat R
D bloedvat S
E bloedvat T
F bloedvat U

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0191-a-19-2-o 21 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 22

Bij een baby met NEC wordt het voedsel dat in haar maag zit, met een
slangetje eruit gehaald.
Hieronder zie je je een doorsnede van de keelholte. Twee delen zijn met een
letter aangegeven.

[FIGUUR: Doorsnede van de keelholte met de luchtwegen en de slokdarm, met de letters P en Q.]

1p 50 Welke letter geeft het deel aan waar het slangetje doorheen gaat om het
voedsel uit de maag te halen?
En hoe heet dat deel?
Schrijf je antwoord zo op:
letter:
naam:

1p 51 Het bloed van de baby moet worden onderzocht. De verpleegkundige
haalt 2 mL bloed uit haar armader.
Is het afgenomen bloed zuurstofarm of zuurstofrijk?
A zuurstofarm bloed uit de grote bloedsomloop
B zuurstofarm bloed uit de kleine bloedsomloop
C zuurstofrijk bloed uit de grote bloedsomloop
D zuurstofrijk bloed uit de kleine bloedsomloop

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en
afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0191-a-19-2-o
22/22
einde