# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2019 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2019/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

### Vraag 54 – Opgave 54

### Vraag 55 – Opgave 55

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2019
tijd vak 1
donderdag 9 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL

Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Achter het correctievoorschrift is een aanvulling op het correctievoorschrift opgenomen.

Dit examen bestaat uit 55 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

GT-0191-a-19-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.

Zingende muizen

[FIGUUR: Een lachende muis die met een microfoon in zijn poot zingt.]

Muizen maken zingende geluiden die mensen niet kunnen horen. De zang
van mannetjesmuizen is eenvoudig, maar als ze urine van vrouwtjes
ruiken, wordt hun zang ingewikkelder.

1p 1 Muizenoren bestaan uit delen met dezelfde namen en taken als
mensenoren. De geluidsprikkels van de muizenzang worden bij muizen
wel omgezet in impulsen, maar bij mensen niet.
In welk deel van een muizenoor worden de geluidsprikkels omgezet in
impulsen?
A in het trommelvlies
B in de gehoorbeentjes
C in het slakkenhuis
D in de gehoorzenuw

2p 2 In de informatie hierboven wordt een respons van mannetjesmuizen
genoemd.
→ Wat is de respons? En wat is de inwendige prikkel hiervoor?
Schrijf je antwoord zo op:
de respons: .............................................
de inwendige prikkel: .............................................

GT-0191-a-19-1-o 2 / 22
lees verder ▶▶▶

### Pagina 3

PAH
PAH is een aandoening waarbij de bloedvaten in de longen vernauwd zijn.
Hierdoor moet het hart krachtiger samentrekken dan normaal om het
bloed de longslagaders in te pompen. Bij PAH is daardoor de bloeddruk in
de longslagaders veel te hoog.

1p 3 In de afbeelding zie je het hart met enkele bloedvaten.
[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk hart met de bloedvaten P, Q, R en S aangegeven.]
Welke letter in de afbeelding geeft een longslagader aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S

1p 4 PAH kan als gevolg hebben dat er te veel vocht tussen de cellen van het
longweefsel komt. Ook tussen de longblaasjes en de omliggende
haarvaten zit er dan te veel weefselvocht. Daardoor verloopt de
gaswisseling slechter.
→ De twee processen van de gaswisseling staan in een tabel op de
uitwerkbijlage. Vul de ontbrekende gegevens bij 'afgifte' in.

GT-0191-a-19-1-0 3 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 4

2p 5 PAH kan verschillende oorzaken hebben. Eén daarvan is een erfelijke afwijking, veroorzaakt door een dominant gen (A). In de afbeelding zie je een stamboom van een familie waarin de erfelijke vorm van PAH voorkomt.

[FIGUUR: Stamboom met symbolen voor mannen en vrouwen, waarbij grijs staat voor de aandoening PAH en wit voor geen PAH. Twee ouders met PAH krijgen een dochter zonder PAH en een zoon met PAH. Een andere ouder (vrouw) zonder PAH krijgt met een vader met PAH een dochter zonder PAH en een zoon met PAH. De zonen van de eerste generatie zijn aangeduid met P en Q.]

Legenda:
O en met PAH
O en zonder PAH

→ Wat is het genotype van persoon P? En wat is het genotype van persoon Q?
Schrijf je antwoord zo op:
genotype persoon P: ..................................................
genotype persoon Q: ..................................................

Blauwalgen

[FIGUUR: Foto van een wateroppervlak met blauwgroene algen, rietkragen en stilstaand water.]

Blauwalgen zijn bacteriën die zich bij warm weer snel vermeerderen in water met veel voedingsstoffen. Hierdoor ontstaat er een dikke en stinkende groene laag op het water.
Blauwalgen bevatten bladgroen. Hierdoor kunnen ze aan fotosynthese doen.

1p 6 Heeft een blauwalg een celkern? En heeft een blauwalg een celwand?
A geen van beide
B alleen een celkern
C alleen een celwand
D een celkern en een celwand

GT-0191-a-19-1-o 4 / 22 lees verder ▶▶▶

### Pagina 5

2p 7 Het schema hieronder stelt de fotosynthese voor.
...(1)... + water + lichtenergie $\rightarrow$ glucose + ...(2)...
$\rightarrow$ Wat moet op plaats 1 en op plaats 2 ingevuld worden om het schema compleet te maken?
Schrijf je antwoord zo op:
1: ................................................
2: ................................................
1p 8 Ayşe en Danny onderzoeken slootwater met daarin blauwalgen. Ze gebruiken hiervoor:
- vier bekerglazen
- vier waterbaden, elk ingesteld op een andere temperatuur: 15 °C, 25 °C, 35 °C en 45 °C.
Ze zetten in elk waterbad één bekerglas met 50 mL slootwater.
Na enkele dagen bepalen ze in elk bekerglas de hoeveelheid blauwalgen per milliliter.
$\rightarrow$ Noteer de onderzoeksvraag die bij dit onderzoek past.

### Pagina 6

De axolotl

[FIGUUR: Close-up van een axolotl met externe kieuwen zichtbaar.]

De axolotl is een amfibie die zijn hele leven eigenschappen van een larve
(jonge amfibie) houdt. Hij heeft uitwendige kieuwen en een staartvin,
waardoor hij goed aangepast is aan het leven in water.
De axolotl eet kleine diertjes, zoals watervlooien. Hij kan prooidieren
alleen goed waarnemen als ze bewegen. Het dier heeft geen natuurlijke
vijanden, behalve zijn soortgenoten.

1p 9 De informatie hierboven gaat over enkele levenskenmerken van de
axolotl.
Twee levenskenmerken zijn ademhalen en reageren op prikkels.
Gaat de informatie over deze levenskenmerken?
A over geen van beide levenskenmerken
B alleen over ademhalen
C alleen over reageren op prikkels
D over ademhalen en over reageren op prikkels

1p 10 De organismen in de informatie maken deel uit van een voedselketen. Om
deze voedselketen compleet te maken is meer informatie nodig.
-> Welke informatie ontbreekt om de voedselketen compleet te kunnen
maken?

1p 11 Om een vrouwtje te lokken maakt een mannetje een soort dansje. Hierbij
geeft hij geurstoffen af en gebruikt hij zijn staart om de geurstoffen naar
het vrouwtje te wasieren.
-> Hoe heet dit type voortplantingsgedrag?

GT-0191-a-19-1-o 6 / 22 lees verder > >>>


### Pagina 7

1p 12 De axolotl houdt eigenschappen van een larve door een tekort aan jodium
in het water. Door dit tekort kan de schildklier niet voldoende van de stof
thyroxine maken. Hierdoor kan het dier zich niet volledig ontwikkelen.
Tot welk orgaanstelsel behoort de schildklier?
A tot het ademhalingsstelsel
B tot het hormoonstelsel
C tot het uitscheidingsstelsel
D tot het verteringsstelsel
E tot het zenuwstelsel

1p 13 Als een axolotl een poot verliest, groeit er op die plek vrijwel direct een
klompje cellen. Alle cellen in dit klompje hebben dezelfde bouw. Vanuit dit
klompje cellen groeit vervolgens een nieuwe poot, compleet met huid,
spieren en bloedvaten.
Bestaat het klompje cellen uit één type weefsel? En bestaat de nieuwe
poot uit één type weefsel?
A geen van beide
B alleen het klompje cellen
C alleen de nieuwe poot
D het klompje cellen en de nieuwe poot

Sikkelcel-anemie
Daisy heeft sikkelcel-anemie. Bij iemand met sikkelcel-anemie bevatten
de rode bloedcellen een afwijkende vorm van hemoglobine. Daardoor
kunnen deze cellen niet goed functioneren.
Sikkelcel-anemie wordt veroorzaakt door een recessief gen (a).

2p 14 Door de sikkelcel-anemie is Daisy snel moe bij inspanning.
→ Leg uit waardoor niet goed functionerende rode bloedcellen
vermoeidheid kunnen veroorzaken.

1p 15 Een tante en een oom van Daisy zijn beiden heterozygoot voor het gen
dat sikkelcel-anemie veroorzaakt. Ze verwachten samen een kind.
Hoe groot is de kans dat dit kind sikkelcel-anemie krijgt?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

GT-0191-a-19-1-o 7 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 8

Cafeïne

1p 16 Bij een grote groep kinderen is onderzocht hoeveel van die kinderen dranken met cafeïne drinken (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as vier categorieën: koffie, thee, cola en energiedrank. Op de y-as staat het deel van de kinderen in procenten, van 0 tot 90. Er zijn drie staven per categorie, elk met een andere kleur grijs die een leeftijdsgroep voorstelt: 2-5 jaar (lichtgrijs), 6-12 jaar (middengrijs) en 13-17 jaar (donkergrijs). De hoogste staven zijn voor cola en energiedrank in de leeftijdsgroep 13-17 jaar.]

Legenda:
2-5 jaar
6-12 jaar
13-17 jaar

Naar aanleiding van het diagram worden twee uitspraken gedaan.
1 In elke leeftijdsgroep zijn er meer kinderen die cafeïne binnenkrijgen met energiedrank dan met het drinken van koffie.
2 Hoe ouder de kinderen zijn hoe meer kinderen cola drinken.
Welke uitspraak is juist?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D uitspraak 1 en uitspraak 2

1p 17 Cafeïne heeft invloed op de werking van een hormoon dat door de bijnieren wordt gemaakt. Toename van dit hormoon in het bloed heeft een versnelling van de ademhaling en van de hartslag tot gevolg.
$\rightarrow$ Wat is de naam van dit hormoon?

GT-0191-a-19-1-o 8 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

1p 18 Cafeïne wordt in het verteringsstelsel opgenomen in het bloed. De lever
breekt cafeïne uit het bloed af.
[FIGUUR: Schematische tekening van de lever en bloedvaten. Er zijn vier bloedvaten gelabeld met Q, R, S en T. Daarnaast zijn delen van de bloedvaten gelabeld met 'holle ader', 'aorta'.]
Welke letter geeft het bloedvat aan waarin cafeïne het eerst terechtkomt
vanuit het verteringsstelsel?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

2p 19 In de tabellen hieronder staan gegevens over de voedingswaarde van een
energiedrank en de energiebehoefte van jongens.

| per 100 ml   | energie (kJ) | eiwitten (g) | koolhydraten (g) | vetten (g) | water (g) | cafeïne (mg) | mineralen (mg) |
| :----------- | :----------- | :----------- | :--------------- | :--------- | :-------- | :----------- | :------------- |
| energiedrank | 340          | 0,0          | 20               | 0,0        | 79        | 32           | 38             |

| leeftijd jongens | dagelijkse energiebehoefte (kJ) |
| :-------------- | :------------------------------ |
| 9-13 jaar       | 10.600                          |
| 14-18 jaar      | 14.000                          |
| 19-30 jaar      | 12.900                          |

Tomas is 17 jaar en drinkt op een dag vier blikjes energiedrank. Eén blikje
bevat 250 milliliter.
→ Hoeveel procent van zijn dagelijkse energiebehoefte levert de
energiedrank uit die vier blikjes? Leg je antwoord uit met een
berekening.

GT-0191-a-19-1-o 9 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 10

Gaan met die banaan

In de tabel staan gegevens over de voedingswaarde van bananen.

banaan (per 100 gram)
energie 400 kJ
eiwitten 1,0 gram
koolhydraten (zetmeel, glucose) 20,0 gram
water 74,0 gram
voedingsvezels 2,0 gram
overige voedingsstoffen 3,0 gram

[FIGUUR: Een getekende banaan met gezicht en armen.]

1p 20 In de tabel ontbreken de gegevens van een groep voedingsstoffen die als
brandstof kunnen dienen.
→ Welke groep ontbreekt?

1p 21 Bananen bevatten voedingsvezels.
→ Leg uit wat de gunstige invloed is van voedingsvezels op het
verteringskanaal.

1p 22 Ali druppelt wat jodium op een stukje banaan. De jodium geeft een
blauwwarte verkleuring.
→ Geef de naam van de voedingsstof die Ali hiermee aantoont in de
banaan.

1p 23 Bananen bevatten veel kalium. Een teveel aan kalium in het bloed wordt
door de nieren uitgescheiden. Deel P in de afbeelding geeft een deel van
de nier aan dat betrokken is bij die uitscheiding.

[FIGUUR: Schematische tekening van een dwarsdoorsnede van een nier.]

Hoe heet deel P?
A nierbekken
B niermerg
C nierschors

GT-0191-a-19-1-o 10 / 22 lees verder ▶►►►

### Pagina 11

Vaccinatie bij ouderen

Waterpokken is een kinderziekte die veroorzaakt wordt door een virus.
Het virus blijft na besmetting in het lichaam aanwezig en kan op latere
leeftijd gordelroos veroorzaken. Bij gordelroos ontstaan er bultjes en
blaasjes op de huid die veel pijn doen.
Er wordt onderzocht of ouderen tegen gordelroos beschermd kunnen
worden door een vaccinatie.

1p 24
Voor het onderzoek wordt een grote groep oudere mensen ingeënt met
een vaccin. Dit vaccin bevat een verzwakt waterpokkenvirus.
Om het onderzoek compleet te maken dient een andere groep ouderen
als controlegroep.
Waarmee moet deze controlegroep ingespoten worden?
A met een vloeistof met antigenen van het waterpokkenvirus
B met een vloeistof met antistoffen tegen het waterpokkenvirus
C met een vloeistof zonder antigenen en zonder antistoffen

1p 25
Uit het onderzoek blijkt dat oudere mensen na de vaccinatie minder kans
hebben om gordelroos te krijgen.
→ Leg uit waardoor een vaccin met een verzwakt waterpokkenvirus
immuniteit tegen gordelroos kan opleveren.

1p 26
Welke vorm van immunisatie is het toedienen van het vaccin met een
verzwakt waterpokkenvirus?
A kunstmatige actieve immunisatie
B kunstmatige passieve immunisatie
C natuurlijke actieve immunisatie
D natuurlijke passieve immunisatie

2p 27
In een ander onderzoek wordt een grote groep ouderen ingeënt tegen een
bacterie die longontsteking veroorzaakt. In deze groep krijgen 49 mensen
binnen twee jaar longontsteking. In de even grote controlegroep krijgen 90
mensen in die tijd longontsteking.
→ Hoeveel procent van de mensen die longontsteking krijgen, zijn van
tevoren ingeënt tegen deze ziekte? Leg je antwoord uit met een
berekening.

GT-0191-a-19-1-o
11 / 22
lees verder

### Pagina 12

Grauwe ganzen

[FIGUUR: Twee grauwe ganzen staan in het gras.]

Grauwe ganzen zijn vogels die in Nederland voorkomen. Als twee grauwe ganzen een broedpaar gevormd hebben, blijven ze de rest van hun leven bij elkaar. Een mannetje en een vrouwtje herkennen elkaar aan hun uiterlijk, gedrag en geluid.

Hieronder staat informatie over vier verschillende onderzoeken die met grauwe ganzen zijn gedaan.

Onderzoek 1
Het gedrag van een mannetje werd enkele jaren gevolgd. Zijn vrouwtje raakte zoek na een hevige storm. Het mannetje bleef een jaar alleen. Daarna vond hij een nieuw vrouwtje. Na anderhalf jaar kwam het eerste vrouwtje terug. Het mannetje vormde weer een broedpaar met zijn eerste vrouwtje en liet het nieuwe vrouwtje alleen.

Onderzoek 2
Van een ander broedpaar werd het vrouwtje weggehaald. Bij het mannetje nam het gehalte aan stresshormoon in het bloed sterk toe na het verdwijnen van het vrouwtje. Toen er een ander vrouwtje bij hem werd gezet, bleef het gehalte aan stresshormoon hoog. Pas toen zijn eigen vrouwtje na twee weken terugkwam, nam het gehalte snel af.

Onderzoek 3
Een gedragsonderzoeker zet enkele voerbakjes neer die dezelfde vorm hebben, maar van kleur verschillen. Eén bakje vult hij met voer, de andere blijven leeg. Al snel leren de ganzen in welk bakje voer zit. Ze lopen alleen nog op dat bakje af, ook als het op een andere plek staat of als het leeg is.

Onderzoek 4
Een onderzoeker haalt een ganzenvrouwtje weg als haar eieren uitkomen en zet een kip bij het nest. Na het uitkomen volgen de kuikens de kip overal heen. Ook als het ganzenvrouwtje na een halve dag terugkomt, blijven de kuikens de kip achterna lopen.

GT-0191-a-19-1-o 12 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 13

1p 28 Over de onderzoeken 1 en 2 worden twee uitspraken gedaan. Deze twee
uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist.

1p 29 Uit onderzoek 3 blijkt dat de ganzen geleerd hebben in welk gekleurd
bakje het voer zit.
→ Leg uit dat hier sprake is van conditionering.

1p 30 Uit de resultaten van onderzoek 3 blijkt dat de ganzen kleuren kunnen
onderscheiden. Ze hebben, net als mensen, twee typen zintuigcellen in
hun ogen met dezelfde namen en functies.
→ Hoe heet het type zintuigcellen waarmee de ganzen kleuren kunnen
zien?

1p 31 Het leergedrag dat in onderzoek 4 beschreven wordt, treedt alleen in een
korte periode na het uitkomen van de eieren op.
→ Hoe heet dit type leergedrag?

Baarmoederhalskanker

Vaak is een infectie met het virus HPV de oorzaak van het ontstaan van
baarmoederhalskanker. Van dit virus zijn verschillende typen bekend. Van
alle gevallen van baarmoederhalskanker wordt 70% veroorzaakt door
HPV type 16 en type 18. Sinds 2010 worden veel meisjes in Nederland
ingeënt met een vaccin tegen deze twee typen HPV.

1p 32 Over de vaccinatie tegen HPV type 16 en type 18 worden twee uitspraken
gedaan. Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist.

GT-0191-a-19-1-0 13 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Pijn bij vissen
Lisa wil weten of vissen pijn kunnen voelen. In een artikel leest ze dat
vissen, net als mensen, zenuwuiteinden in de huid hebben die werken als
pijnzintuigen.
Lisa leest over een experiment waarin een bioloog een groot aantal
goudvissen heeft verdeeld in twee groepen. In de ene groep kregen de
vissen een pijnstiller, in de andere groep niet. Die pijnstiller zorgt er in de
grote hersenen voor dat impulsen uit de pijnzintuigen niet worden
verwerkt. De bioloog prikkelde bij alle vissen de pijnzintuigen in de huid.
In beide groepen reageerden de vissen door te gaan spartelen.

2p 33 Het centraal zenuwstelsel van vissen bestaat uit vier delen met dezelfde
namen en functies als bij mensen. Twee van die delen zijn het
ruggemerg en de grote hersenen.
Geef de namen van de andere twee delen van het centraal
zenuwstelsel.

1p 34 Uit het feit dat de pijnstiller geen invloed heeft op de reactie van de
vissen, leidt Lisa af dat het spartelen van de vissen een reflex is.
Leg uit waardoor de pijnstiller geen invloed heeft op een reflex.

1p 35 Twee uur na het experiment is er een verschil in het gedrag van de vissen
van beide groepen. De vissen die de pijnstiller hebben gekregen,
gedragen zich normaal, zoals vóór het experiment. De vissen die geen
pijnstiller hebben gekregen, gedragen zich onrustig.
Lisa trekt hieruit de conclusie dat de vissen die geen pijnstiller kregen,
tijdens het experiment pijn hebben waargenomen.
Geef een argument dat de conclusie van Lisa ondersteunt.

GT-0191-a-19-1-o 14 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 15

Golfstromen

Voor de westkust van Zuid-Amerika voert een golfstroom koel water aan
met veel voedingszouten. Hierdoor is het zeewater rijk aan algen die deze
microscopisch kleine organismen met bladgroen. Ze vormen het voedsel voor sardines en
ansjovissen. Deze vissen zijn voedsel voor dolfijnen, albatrossen en
jan-van-genten. Er leven ook orka's die op dolfijnen jagen.

2p 36 Noteer een voedselketen bestaande uit vier schakels uit de informatie.

1p 37 Noteer een abiotische factor uit de informatie die invloed heeft op de
overlevingskansen van organismen in het zeewater voor de kust van
Zuid-Amerika.

1p 38 De temperatuur van het zeewater voor de westkust van Zuid-Amerika
wisselt voortdurend onder invloed van de golfstromen (zie het diagram).

[FIGUUR: Een lijngrafiek die de temperatuur van het zeewater weergeeft van 1982 tot 2014. De y-as toont temperatuur in graden Celsius, met waarden van -3 tot 3. De x-as toont de jaren van 1982 tot 2014. Een horizontale lijn markeert "gemiddeld". Een pijl omhoog met "hoger" en een pijl omlaag met "lager" tonen de richting van temperatuurverandering.]

In welke periode was het verschil tussen de hoogste en de laagste
temperatuur van het zeewater het grootst?
A 1982-1986
B 1986-1990
C 1998-2002
D 2010-2014

2p 39 Soms wordt de koele golfstroom voor de kust van Zuid-Amerika
verdrongen door een warme stroom. Dit verschijnsel wordt El Niño
genoemd. Het water van deze warme stroom bevat veel minder
voedingszouten dan dat van de koele stroom. Dit heeft gevolgen voor de
albatrossen en de jan-van-genten. Deze zeevogels vinden dan te weinig
voedsel in zee en gaan op het vaste land op zoek naar voedsel.
→ Leg uit waardoor deze zeevogels gebrek aan voedsel uit zee krijgen.

GT-0191-a-19-1-o 15 / 22


### Pagina 16

Schubbeneters

Schubbeneters leven in een meer in Afrika.
Het zijn vissen die zich voeden met schubben
van andere vissen.
Schubbeneters worden geboren met een
scheve bek. De scheve bek zit links of rechts
aan de voorkant van de vis (zie de afbeelding).
Jonge schubbeneters ontdekken dat ze met
hun scheve bek het makkelijkst schubben van
één zijkant van een vis kunnen afhapppen.

[FIGUUR: Drie getekende vissen, twee groter en één kleiner, met de tekst "rechts-mondig" en "links-mondig" wijzend naar de bek van de vissen.]

Een wetenschapper vermoedt dat het meer
waarin de schubbeneters leven, al twintig
miljoen jaar bestaat. Ze gaat ervan uit dat veel
vissen in het meer een gemeenschappelijke
voorouder hebben en maakt een stamboom
(zie de afbeelding).

[FIGUUR: Een stamboomdiagram met de volgende takken: Petrochromis, blauwe regenboogvis, Plecodus, schubbeneter, prinses van Burundi.]

1p 40 Hoe heet de theorie die verklaart hoe in de loop van de tijd door mutatie
en selectie nieuwe soorten ontstaan uit een gemeenschappelijke
voorouder?

1p 41 Welke groep vissen is volgens de stamboom het langst geleden als aparte
groep ontstaan?
A Petrochromis
B blauwe regenboogvis
C Plecodus
D schubbeneter
E prinses van Burundi

GT-0191-a-19-1-o 16 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 17

1p 42 Aan welke groep vissen is een schubbeneter het meest verwant volgens
de stamboom?
A aan de Petrochromis
B aan de blauwe regenboogvis
C aan de Plecodus
D aan de prinses van Burundi
1p 43 Uit kruisingsproeven blijkt dat de eigenschappen linksmondig en
rechtsmondig erfelijk zijn. In de tabel staan de resultaten van enkele
kruisingen met schubbeneters.

[FIGUUR: Tabel met kolommen 'kruising', 'ouders', 'nakomelingen links/rechts mondig'. Rij 1: 1, linksmondig x linksmondig, 769, 225. Rij 2: 2, linksmondig x rechtsmondig, 506, 536. Rij 3: 3, rechtsmondig x rechtsmondig, 0, 479.]

Het gen voor rechtsmondig is recessief.
Uit welke kruising kun je dat met zekerheid afleiden?
A kruising 1
B kruising 2
C kruising 3

### Pagina 18

De zwarte populier
1p 44 Timo maakt voor een biologie-opdracht een beschrijving van de zwarte populier.
hoogte tot 35 meter
leeftijd kan 100 tot 150 jaar oud worden
bloeitijd maart - april
voortplanting
verspreiding zaden door de wind

[FIGUUR: Zwarte populier, kaal in de winter, met een dikke stam en veel vertakkingen.]

Timo vraagt zich af of de populier zich geslachtelijk kan voortplanten.
→ Is uit bovenstaande beschrijving van Timo af te leiden of de populier zich geslachtelijk kan voortplanten? Leg je antwoord uit.

1p 45 Zwarte populieren hebben óf alleen mannelijke óf alleen vrouwelijke bloemen. In de afbeelding zie je deze twee typen bloemen.
[FIGUUR: Twee tekeningen van populierbloemen. De linker tekening heeft de label 'helmknop' en de letter 'P'. De rechter tekening heeft de label 'stempel' en de letter 'Q'.]
→ In welk type bloem ontstaan de zaden? Noteer de letter en leg je antwoord uit.

1p 46 Zwarte populieren hebben windbestuiving.
→ Noteer een kenmerk van bloemen met windbestuiving.

1p 47 Uit knoppen aan de wortels van een zwarte populier kunnen nieuwe zwarte populieren groeien.
Een bioloog wil van een groepje van vier zwarte populieren bepalen of ze uit aparte zaden opgegroeid zijn, of uit de wortels van één boom. Hij onderzoekt daarvoor het DNA van elke boom. Uit het resultaat trekt hij de conclusie dat de bomen uit één boom zijn ontstaan.
→ Leg uit wat het resultaat van het DNA-onderzoek was.

GT-0191-a-19-1-o 18 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 19

Nieuwe voorbehoedmiddelen
Mannen en vrouwen die geen kinderen willen, kunnen verschillende
middelen gebruiken om een zwangerschap te voorkomen. Enkele van die
middelen zijn: het condoom, de anticonceptiepil en het spiraaltje.
Wetenschappers werken eraan om de keuze aan voorbehoedmiddelen uit
te breiden.
[FIGUUR: Een condoom, een strip met anticonceptiepillen en een spiraaltje.]

1p 48 In de tekst hierboven worden enkele veel gebruikte voorbehoedmiddelen
genoemd.
→ Noteer een andere betrouwbare manier waarop zowel mannen als
vrouwen ervoor kunnen zorgen dat ze geen kinderen krijgen.

Kunststofpropjes
Er is een gel-achtige kunststof in ontwikkeling die in de zaadleiders
gebracht kan worden. Daar ontstaan dan propjes die de afvoer van
zaadcellen blokeren. Bij een zaadlozing komt daardoor sperma zonder
zaadcellen vrij. Als een man weer vruchtbaar wil zijn, spuit een arts een
oplosmiddel in de zaadleiders waardoor de kunststofpropjes verdwijnen.

[FIGUUR: Doorsnede van het mannelijke voortplantingsstelsel met de urinewegen.]

1p 49 Hierboven is het voortplantingsstelsel van een man afgebeeld.
→ Welke letter in de afbeelding geeft een orgaan aan waarin een
kunststofpropje wordt aangebracht als voorbehoedmiddel?

GT-0191-a-19-1-o
19 / 22
lees verder ►►►

### Pagina 20

1p 50 Na het aanbrengen van kunststofpropjes in de voortplantingsorganen van een man verandert de samenstelling van het sperma.
→ Schrijf de naam op van een orgaan dat stoffen maakt die dan nog wél in het sperma aanwezig zijn.

SILCS
SILCS is de afkorting van de naam van een nieuw type pessarium. Door de nieuwe vorm is het makkelijk in te brengen en blijft het goed zitten. De SILCS moet samen met een speciale gel gebruikt worden, die ervoor zorgt dat zaadcellen niet goed kunnen bewegen.
[FIGUUR: Tekening van een pessarium.]

1p 51 Een vrouw moet een SILCS zelf aanbrengen in haar lichaam.
[FIGUUR: Doorsnede van het vrouwelijk bekken met anatomische structuren aangeduid met P, Q, R en S.]
→ Welke letter in de afbeelding geeft de plaats aan waar een SILCS zich bevindt, als deze juist is aangebracht?

2p 52 Kasia gebruikt de SILCS volgens voorschrift.
→ Leg uit op welke twee manieren de SILCS Kasia beschermt tegen zwangerschap.

GT-0191-a-19-1-o 20 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 21

Microchip
Artsen onderzoeken de werking van
een microchip die ze in het
onderhuids bindweefsel aanbrengen.
De chip bevat een hormoon met
dezelfde werking als het hormoon in
de anticonceptiepil. Elke dag geeft de
microchip een klein beetje hormoon
af. De chip kan zestien jaar onder de
huid werkzaam blijven, zeggen de
artsen.
[FIGUUR: Een close-up foto van een microchip op een vingertop.]
De microchip lijkt op een voorbehoedmiddel dat al jaren op de markt is.
Het implatiestaafje. Zo’n staafje bevat eenzelfde hormoon als de chip.
Het staafje wordt ook onder de huid aangebracht en kan daar maximaal
drie jaar werkzaam blijven. Het implatiestaafje geeft voortdurend
hormoon af. Direct na het aanbrengen geeft het veel hormoon af, maar na
verloop van tijd wordt dat steeds minder.

1p 53 In de informatie staat dat een microchip hormoon afgeeft om een
zwangerschap te voorkomen.
Wat is de werking van dit hormoon?
A Het bevordert de menstruatie.
B Het doodt de zaadcellen.
C Het doodt een bevruchte eicel.
D Het voorkomt de ovulatie.
[FIGUUR: Een doorsnede van de huid met opperhuid, dermis en hypodermis, inclusief haarzakjes, zweetklieren en bloedvaten. Labels P, Q en R duiden verschillende lagen aan.]
1p 54 Hierboven zie je een doorsnede van de huid.
→ Welke letter in de afbeelding geeft de laag aan waarin een microchip
als voorbehoedmiddel wordt aangebracht?

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

GT-0191-a-19-1-o 21 / 22 lees verder

### Pagina 22

1p 55 Een microchip en een implantiestaafje geven hormoon af.
In de afbeelding zie je vier diagrammen.

[FIGUUR: Diagram P toont de hoeveelheid hormoon in het bloed die constant blijft over tijd.]
P
hoeveelheid
hormoon
in het bloed
tijd (weken)

[FIGUUR: Diagram Q toont de hoeveelheid hormoon in het bloed die fluctueert over tijd, met pieken en dalen.]
Q
hoeveelheid
hormoon
in het bloed
tijd (weken)

[FIGUUR: Diagram R toont de hoeveelheid hormoon in het bloed die afneemt over tijd.]
R
hoeveelheid
hormoon
in het bloed
tijd (weken)

[FIGUUR: Diagram S toont de hoeveelheid hormoon in het bloed die toeneemt over tijd, met een vertragend tempo.]
S
hoeveelheid
hormoon
in het bloed
tijd (weken)

Eén van de vier diagrammen laat de hoeveelheid hormoon in het bloed
zien, na plaatsing van een implantiestaafje.
Welk diagram is dat?
A diagram P
B diagram Q
C diagram R
D diagram S

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
GT-0191-a-19-1-o
22 / 22
einde