# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2018 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2018/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2018
tijdvak 2
maandag 18 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL

Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 49 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 61 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0191-a-18-2-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Katten

Katten jagen vaak in de schemering op muizen. Bij katten bevindt zich achter het netvlies een extra vlies, het tapetum. Het tapetum kaatst licht dat door het netvlies heen gegaan is, terug naar het netvlies. Hierdoor kunnen katten in de schemering beter zien dan mensen.

1p 1
De ogen van katten hebben dezelfde twee typen zintuigcellen als mensen. Een kat heeft méér zintuigcellen van het type dat bij weinig licht prikkels kan verwerken.
Hoe heet dit type zintuigcellen?

1p 2
Op de uitwerkbijlage staan twee uitspraken over de terugkaatsing van licht in de ogen van katten.
Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

In de afbeelding zie je het verteringsstelsel van een kat. De delen hebben dezelfde namen en functies als bij het verteringsstelsel van een mens.
[FIGUUR: Schematische tekening van het verteringsstelsel van een kat met de delen Q, R en S aangegeven.]

2p 3
Klieren geven verteringssappen met enzymen af aan de inhoud van de delen Q en R van het verteringsstelsel.
Schrijf de namen op van twee van die verteringssappen.

1p 4
In deel S van het verteringskanaal worden de meeste verteerde voedingsstoffen opgenomen in het bloed.
Hoe heet dit deel van het verteringskanaal?

GT-0191-a-18-2-0 2 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 3

Slikken

1p 5 Slikken is een reflex die optreedt als zintuigcellen achter op de tong
geprikkeld worden. Om deze slikreflex te laten plaatsvinden, worden
impulsen langs zenuwcellen geleid.
Worden deze impulsen via bewegingszenuwcellen geleid? En worden ze
via gevoelszenuwcellen geleid?
A alleen via bewegingszenuwcellen
B alleen via gevoelszenuwcellen
C eerst via bewegingszenuwcellen en daarna via gevoelszenuwcellen
D eerst via gevoelszenuwcellen en daarna via bewegingszenuwcellen

1p 6 In de afbeelding zie je enkele delen in het hoofd en de hals die betrokken
zijn bij het slikken. Eén van die delen is de huig.
[FIGUUR: Doorsnede van het hoofd en de hals, met de mond, keel en luchtwegen.]

Wat wordt bij het slikken door de huig afgesloten?
A de keelholte
B de luchtpijp
C de neusholte
D de slokdarm

GT-0191-a-18-2-o 3 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 4

Ivf-behandeling

Soms willen vrouwen zwanger worden, maar lukt dat niet op een
natuurlijke manier. Deze vrouwen kunnen in aanmerking komen voor een
ivf-behandeling. Bij een ivf-behandeling wordt een eicel buiten het
lichaam van een vrouw bevrucht en daarna in een bepaald orgaan
geplaatst.

1p 7 In de afbeelding zie je enkele organen van een vrouw.
[FIGUUR: Anatomische tekening van het vrouwelijk voortplantingssysteem met de letters P, Q, R, S en T die specifieke organen aanduiden.]
→ Geef de letter én de naam van het orgaan waarin een bevruchte eicel
wordt geplaatst bij een ivf-behandeling.
Schrijf je antwoord zo op:
letter: ................................
naam: ................................

1p 8 Van een vrouw die in aanmerking wil komen voor een ivf-behandeling
wordt de urine onderzocht. In de urine worden cellen met een celkern
aangetroffen.
Kunnen dit bacteriën zijn? En kunnen dit cellen van de vrouw zijn?
A alleen bacteriën
B alleen cellen van de vrouw
C zowel bacteriën als cellen van de vrouw

1p 9 Als een vrouw ook na een ivf-behandeling niet zwanger raakt, kan het zijn
dat haar baarmoederslijmvlies te dun is voor een zwangerschap.
→ Leg uit waardoor een zwangerschap niet mogelijk is bij een vrouw met
een te dun baarmoederslijmvlies.

1p 10 In het baarmoederslijmvlies bevinden zich onder andere bloedvaten en
slijmvliescellen.
→ Bestaat het baarmoederslijmvlies uit één type weefsel? Leg je
antwoord uit.

GT-0191-a-18-2-o 4 / 19 lees verder

### Pagina 5

Kinkhoest
Kinkhoest is een infectieziekte van de luchtwegen die wordt veroorzaakt door een bacterie. De bacterie wordt overgebracht door hoesten en niezen. Baby's krijgen de eerste vaccinatie tegen kinkhoest als ze twee maanden oud zijn.

1p 11 Baby Fanny krijgt haar eerste vaccinatie tegen kinkhoest. Zij en haar moeder zijn nog niet in aanraking geweest met kinkhoestbacteriën. Hieronder zie je vier diagrammen.

[FIGUUR: Diagram 1: De y-as heet "hoeveelheid kinkhoest-antistof in het bloed" en de x-as heet "tijd". Er is een pijl omhoog op de y-as gelabeld met "vaccinatie". De grafiek begint laag, stijgt dan naar een plateau.]

[FIGUUR: Diagram 2: De y-as heet "hoeveelheid kinkhoest-antistof in het bloed" en de x-as heet "tijd". Er is een pijl omhoog op de y-as gelabeld met "vaccinatie". De grafiek begint laag, stijgt dan langzaam naar een plateau.]

[FIGUUR: Diagram 3: De y-as heet "hoeveelheid kinkhoest-antistof in het bloed" en de x-as heet "tijd". Er is een pijl omhoog op de y-as gelabeld met "vaccinatie". De grafiek begint hoog en daalt langzaam.]

[FIGUUR: Diagram 4: De y-as heet "hoeveelheid kinkhoest-antistof in het bloed" en de x-as heet "tijd". Er is een pijl omhoog op de y-as gelabeld met "vaccinatie". De grafiek begint hoog en daalt dan naar een laag niveau.]

Eén van de diagrammen geeft de hoeveelheid kinkhoest-antistoffen in het bloed van Fanny juist weer.
Welk diagram is dat?
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
D diagram 4

2p 12 Als een vrouw tegen het eind van haar zwangerschap wordt ingeënt tegen kinkhoest, dan is de baby vlak na de geboorte beschermd tegen deze ziekte.
→ Leg uit waardoor zo'n inenting van de moeder de pasgeboren baby beschermt tegen kinkhoest.

GT-0191-a-18-2-0 5 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 6

De kokospalm

[FIGUUR: Een tekening van een kokospalm, met detailweergaven van de bloeiwijze en een vrucht. Labels P, Q, en R wijzen naar delen van de bloeiwijze, en S wijst naar de vrucht.]

Legenda:
P = bundel bloemen
Q = mannelijke bloem
R = vrouwelijke bloem
S = kokosnoot

De kokospalm is een boom die in veel tropische en subtropische gebieden
groeit en wel 30 meter hoog kan worden. De boom heeft mannelijke en
vrouwelijke bloemen die in bundels vanuit de oksels van de bladeren
groeien (zie de afbeelding).
De vrouwelijke bloemen produceren nectar en hebben een zoete geur.
De vruchten van de kokospalm worden kokosnoten genoemd.

2p 13 De bloemen van de kokospalm worden zowel door de wind als door
insecten bestoven. In de informatie hierboven kun je eigenschappen van
de bloemen vinden die kenmerkend zijn voor beide manieren van
bestuiven.
→ Noem één eigenschap uit de informatie die wijst op
insectenbestuiving:
Noem ook één eigenschap uit de informatie die wijst op
windbestuiving:
Schrijf je antwoord zo op:
insectenbestuiving: ........................................................................
windbestuiving: ..............................................................................

GT-0191-a-18-2-o 6/19 lees verder ►►►

### Pagina 7

1p 14 Als een bloemsteel van een kokospalm wordt afgesneden, loopt er zoet sap uit. In dit sap zit veel glucose. Cellen van de kokospalm maken deze glucose met behulp van licht.
→ Hoe heet het deel van een cel waarin dat gebeurt?

1p 15 In de afbeelding zie je een doorgesneden kokosnoot. In de kokosnoot bevindt zich een kiempje.
[FIGUUR: Een doorgesneden kokosnoot met de tekst "kiemje" die wijst naar een deel aan de binnenkant.]

In welk deel van een bloem heeft dit kiempje zich na de bevruchting ontwikkeld?
A in een helmknop
B in een stempel
C in een stijfmeelbuis
D in een zaadbeginsel

1p 16 Stuifmeel van een mannelijke bloem kan een vrouwelijke bloem van dezelfde kokospalm bevruchten. Hierna ontstaat een kokosnoot waaruit een jonge kokospalm kan groeien.
Jaap en Yassin praten over het genotype van een kokospalm die op zo'n manier ontstaat.
Jaap zegt dat het genotype van zo'n kokospalm altijd hetzelfde is als het genotype van de kokospalm waarvan hij afstammt.
Yassin zegt dat het genotype van zo'n kokospalm een combinatie is van de genen van de stuifmeelkorrel en de genen van de eicel.
Wie heeft of wie hebben gelijk?
A geen van beiden heeft gelijk
B alleen Jaap heeft gelijk
C alleen Yassin heeft gelijk
D zowel Jaap als Yassin heeft gelijk

GT-0191-a-18-2-o 7 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 8

Netwerk van schimmeldraden

Planten maken signaalstoffen als ze door bladluizen worden aangevallen.
Bepaalde cellen in de plant reageren op zo'n signaalstof door geurstoffen
te maken die de lucht worden afgegeven. Deze geurstoffen lokken
vervolgens insecten die bladluizen eten.
Onderzoekers hebben ontdekt dat signaalstoffen van sommige planten via
ondergrondse schimmeldraden bij andere planten terechtkomen. De
schimmeldraden groeien om de wortels van de planten heen. De
schimmeldraden van meerdere planten zijn met elkaar verbonden in een
netwerk.

2p 17 Enkele onderzoekers hebben het volgende experiment uitgevoerd.
Vijf planten van dezelfde soort groeien samen in een bak, totdat er een
netwerk van schimmeldraden tussen hun wortels is ontstaan. Daarna
worden plant 1 en 2 losgemaakt van het netwerk van schimmeldraden.
Alleen de planten 3, 4 en 5 zijn dan nog verbonden door het netwerk.
Vervolgens wordt om elke plant een plastic zak gebonden. De zak van
plant 3 bevat bladluizen, de zakken van de andere planten niet.

[FIGUUR: Schematische weergave van vijf planten, genummerd 1 tot en met 5, die verbonden zijn via schimmeldraden. Plant 3 heeft een zak met bladluizen, de andere planten niet. Een legenda geeft de betekenis van stippellijnen (contact via schimmeldraden), bladeren met bladluizen en bladeren zonder bladluizen weer.]

Na enige tijd wordt de lucht in de zakken onderzocht op geurstoffen.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
$\rightarrow$ Kruis bij elke plant in deze tabel aan of de zak wel of geen geurstoffen
bevat.

GT-0191-a-18-2-o 8 / 19 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

HPV

Aan het begin van de puberteit krijgen meisjes een oproep om zich te laten inenten tegen HPV. Dunya wil meer weten over HPV en vindt onderstaande informatie op internet.

HPV is een seksueel overdraagbaar virus. Er komen verschillende typen van dit virus voor. Je kunt jezelf beschermen door een inenting met het HPV-vaccin. Je krijgt twee prikken in je bovenarm, met een tussentijd van zes maanden. Het vaccin bevat antigenen van de twee typen HPV die 70 procent van alle gevallen van baarmoederhalskanker veroorzaken. Na de tweede prik ben je immuun voor deze typen HPV.

1p 18 Is inenting met het HPV-vaccin actieve immunisatie of passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.

2p 19 HPV kan ook bij jongens ziekten veroorzaken. Sinds men begonnen is met het inenten van meisjes is ook het aantal ziektegevallen door HPV bij jongens afgenomen.
→ Leg uit dat door meisjes in te enten, jongens ook beschermd worden tegen HPV.

GT-0191-a-18-2-o
9 / 19
lees verder ►►►


### Pagina 10

Labradors fokken
Labradors zijn honden met een zwarte, bruine of blonde vacht. Het gen
voor een zwarte vachtkleur is dominant (B) en het gen voor een bruine
vacht is recessief (b). De kleur blond wordt door andere genen bepaald.
Op basis van bepaalde eigenschappen worden labradors ingedeeld in
negen verschillende typen. Drie van die typen staan beschreven in de
tabel.
| | type 1 | type 2 | type 3 |
|---|---|---|---|
| kleur vacht | zwart | blond | blond |
| kleur neus | zwart | zwart | zwart |
| mogelijke
vachtkleur van
nakomelingen | blond, bruin of
zwart | zwart of blond | blond, bruin of
zwart |

In de afbeelding hieronder zie je de labradors Peter en Rosa. Ze krijgen
samen tien nakomelingen, zwarte en bruine.

[FIGUUR: Twee foto's van labradors naast elkaar. De linker foto toont een zwarte labrador genaamd Peter. De rechter foto toont een blonde labrador genaamd Rosa.]
Peter Rosa

1p 20 Peter is een labrador van het type 1. Welk type labrador is Rosa?

1p 21 Is Peter voor de eigenschap vachtkleur homozygoot of heterozygoot? Leg
je keuze uit met behulp van de informatie.

GT-0191-a-18-2-o 10 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 11

In de tabel hieronder zie je een deel van een fockschema dat gebruikt
wordt om de kleur van nakomelingen te voorspellen.

[FIGUUR: Tabel met ouder types en hun nakomelingen: type 1: 75% zwart, 25% bruin; type 2: 100% zwart; type 3: 75% zwart, 25% bruin.]
[FIGUUR: Tabel met ouder types en hun nakomelingen: type 1: 100% zwart; type 2: 100% blond; type 3: 100% blond.]
[FIGUUR: Tabel met ouder types en hun nakomelingen: type 1: 75% zwart, 25% bruin; type 2: 100% blond; type 3: 100% blond.]

1p 22 Een mannetje van type 1 wordt gekruist met een vrouwtje van type 1. Uit
een echo blijkt dat het vrouwtje zwanger is van twaalf pups.
→ Bereken hoeveel van de twaalf pups naar verwachting een zwarte
vacht zullen hebben.

Hongerige fruitvliegen

Fruitvliegen die honger hebben, vliegen op de geur van rottend fruit af.
Wetenschappers hebben ontdekt dat de hoeveelheid insuline in het
lichaam van de fruitvliegen daarbij een rol speelt. Net als bij mensen
regelt insuline bij fruitvliegen het glucosegehalte in het bloed.

1p 23 Wat is de uitwendige prikkel voor een fruitvlieg om op rottend fruit af te
vliegen?

1p 24 Wetenschappers onderzoeken het bloed van twee groepen fruitvliegen.
Groep 1 bestaat uit hongerige fruitvliegen.
Groep 2 bestaat uit fruitvliegen die net gegeten hebben.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Kruis in de tabel aan of het glucosegehalte in het bloed van
fruitvliegen uit groep 1 hoger of lager is dan bij fruitvliegen uit groep 2.
Kruis ook aan of het insulinegehalte in het bloed van fruitvliegen uit
groep 1 hoger of lager is dan bij fruitvliegen uit groep 2.

1p 25 Fruitvliegen maken insuline in bepaalde hersencellen.
In welk orgaan bevinden zich de cellen die insuline produceren bij de
mens?
A in de alvleesklier
B in de hypofyse
C in de lever
D in de schildklier

GT-0191-a-18-2-0 11 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 12

Slingerapen

Kelly en Angela bekijken in het apenhuis van de dierentuin het gedrag van
verschillende apen. Ze hebben de opdracht gekregen om een ethogram
en een protocol van één aap te maken. Ze kiezen voor een slinger aap.
Over slingera pen lezen ze onderstaande informatie.

Slingerapen komen voor in Zuid-Amerika. Zij eten vruchten en noten,
maar ook insecten, eieren en soms zelfs een vogeltje. Het zijn echte
boombewoners. Met hun vier poten en lange staart slingeren ze door de
bomen van de Zuid-Amerikaanse regenwouden.

Kelly en Angela presenteren hun onderzoek in twee tabellen (zie
hieronder en op de volgende bladzijde).

Ethogram

gedragselement | afkorting
---|---
zit op een tak | zt
springt naar een andere tak | sp
hangt aan zijn staart | hs
slingert aan een tak | sli
zoekt vlooien bij een andere slinger aap | zv
klimt op een paal | kp
rent | re
staat | sta
zit te eten | ze
loopt | lo

GT-0191-a-18-2-0 12 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 13

Protocol
	1e minuut	2e minuut	3e minuut	4e minuut	5e minuut
0 – 5 seconden	hs	ze	zt	lo	zt
6 – 10 seconden	hs	ze	zt	lo	zt
11 – 15 seconden	sli	ze	sli	zt	zt
16 – 20 seconden	sli	sli	sli	sli	zv
21 – 25 seconden	zt	sli	hs	zt	zv
26 – 30 seconden	zt	sp	hs	zv	zv
31 – 35 seconden	sli	sp	hs	lo	sta
36 – 40 seconden	hs	zt	zt	sli	sli
41 – 45 seconden	lo	hs	ze	sli	zt
46 – 50 seconden	lo	ze	ze	zv	zv
51 – 55 seconden	zt	lo	sli	zv	zv
56 – 60 seconden	zt	sta	sta	sta	zv
1p 26 Noem een gedragselement uit het ethogram dat behoort tot sociaal gedrag.
2p 27 Hoeveel procent van de waarnemingen in het protocol bestaat uit slingeren? Leg je antwoord uit met een berekening.
GT-0191-a-18-2-o 13 / 19 lees verder ‣‣‣

### Pagina 14

Vetten en hormonen

Onderzoekers hebben ontdekt dat het hongergevoel toeneemt naarmate er meer van het hormoon ghreline in het lichaam aanwezig is. Ghreline wordt gemaakt door cellen in de maagwand en daarna door het bloed naar de hersenen vervoerd. Door het eten van voedingsmiddelen met veel vet neemt het hongergevoel snel af.

1p 28 Voedingsstoffen kunnen worden gebruikt als bouwstof, als brandstof en als reservestof.
Waarvoor worden vetten in het lichaam gebruikt?
A alleen als bouwstof en als brandstof
B alleen als bouwstof en als reservestof
C alleen als brandstof en als reservestof
D als bouwstof, als brandstof en als reservestof

[FIGUUR: Schematische weergave van de bloedsomloop met onder andere de hersenen, het hart, de maag en de nieren.]
hersenen
benen

1p 29 In de afbeelding hierboven zie je een schema van de bloedsomloop.
Ghreline wordt door het bloed via de kortste weg van de maag naar de
hersenen vervoerd.
Komt ghreline tijdens dit vervoer door het hart? Zo ja, hoe vaak komt
ghreline dan door het hart?
A Nee, ghreline komt dan niet door het hart.
B Ja, ghreline komt dan eenmaal door het hart.
C Ja, ghreline komt dan tweemaal door het hart.
D Ja, ghreline komt dan driemaal door het hart.

GT-0191-a-18-2-o 14 / 19 lees verder 

### Pagina 15

1p 30 Vetten in het voedsel worden niet meteen door enzymen afgebroken.
Eerst komen ze in het verteringskanaal in aanraking met gal.
→ Wat is de functie van gal bij de vertering van vetten?

2p 31 In welk orgaan wordt gal gemaakt? En in welk orgaan wordt gal
opgeslagen?
Schrijf je antwoord zo op:
Gal wordt gemaakt in: ................................................................
Gal wordt opgeslagen in: .............................................................

Thermtherapie
Mannen kunnen op oudere leeftijd problemen krijgen met plassen doordat
de prostaat groter wordt. Een vergrote prostaat kan behandeld worden
met thermotherapie. Hierbij wordt via de opening van de penis een buisje
ingebracht tot aan de prostaat. Via dit buisje worden microgolven
uitgezonden die de prostaat verhitten. Hierdoor zal de prostaat kleiner
worden.
In de tabel hieronder staan gegevens over het gemiddelde gewicht van de
prostaat bij verschillende leeftijden.

Gemiddeld gewicht van de prostaat bij verschillende leeftijden
leeftijd mannen (jaar) | 1 | 12 | 25 | 70
gewicht prostaat (gram) | 1 | 4 | 20 | 50

2p 32 Maak van de gegevens in de tabel een lijndiagram op de uitwerkbijlage.

GT-0191-a-18-2-o 15 / 19 lees verder

### Pagina 16

In de afbeelding zie je het voortplantingsstelsel van een man.

[FIGUUR: Schematische tekening van het mannelijk voortplantingsstelsel met de volgende onderdelen gemarkeerd met letters: P, Q, R, S, T, U.]

1p 33 Via de opening van de penis wordt het buisje voor thermotherapie ingebracht in het deel dat is aangegeven met de letter U.
-> Noteer de naam van dit deel.

1p 34 Een functie van de prostaat is het maken van zaadvocht. Ook andere organen hebben als functie het maken van zaadvocht. Welke organen zijn dat?
A de bijballen
B de teelballen
C de zaadblaasjes
D de zwellichamen

GT-0191-a-18-2-o 16 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 17

Wolven

Gebruik de informatie in de bijlage om vraag 35 tot en met 49 te beantwoorden.

1p 35 Op de uitwerkbijlage staan twee beweringen over de stamboom in informatie 1.
-> Kruis bij elke bewering aan of deze juist of onjuist is.

1p 36 Welke dieren zijn volgens de informatie het meest aan elkaar verwant?
A de boshond en de jakhal s
B de boshond en de wolf
C de jakhals en de manenwolf
D de jakhals en de wolf
E de manenwolf en de boshond
F de manenwolf en de wolf

1p 37 In de afbeelding van informatie 2 zie je het skelet van een wolf. Zijn wolven hoefgangers, teengangers of zoolgangers?
A hoefgangers
B teengangers
C zoolgangers

2p 38 Tijdens het jagen hebben de spieren van de wolf extra energie nodig. Deze energie komt vrij bij het volgende stofwisselingsproces:
...(1)... + zuurstof -> ...(2)... + ...(3)... + energie
-> Welke stof moet op plaats (1) staan?
En welke stof kan op plaats (2) staan?
Schrijf je antwoord zo op:
op plaats (1): ................
op plaats (2): ................

1p 39 In informatie 2 worden drie diersoorten genoemd. Welke diersoort heeft, in verhouding tot de grootte van het lichaam, de kortste darmen?
A herten
B wilde zwijnen
C wolven

2p 40 Enkele organismen uit informatie 2 en 3 vormen samen een voedselketen.
-> Noteer de voedselketen waar de wolf deel van uitmaakt.

GT-0191-a-18-2-o 17 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 18

1p 41 Uit de diagrammen in informatie 4 blijkt dat herten die wolvenpoep tegenkomen meer tijd besteden aan opletten dan wilde zwijnen die wolvenpoep tegenkomen.
→ Geef daarvoor met behulp van informatie 2 een verklaring.

1p 42 Noem nog een ander opmerkelijk verschil in gedrag tussen herten en wilde zwijnen als er wolvenpoep aanwezig is. Gebruik hiervoor de diagrammen in informatie 4.

1p 43 In de diagrammen staan ook de resultaten van de controleproef.
→ Waaruit bestond de controleproef?

2p 44 Volgens informatie 5 kunnen wolven hondsdolheid overbrengen. Als iemand gebeten wordt door een wolf kan hij besmet raken met de ziekteverwekker die hondsdolheid veroorzaakt.
→ Leg uit waardoor je geen antibiotica kunt gebruiken om de ziekteverwekker van hondsdolheid te bestrijden.

1p 45 Volgens informatie 6 bepaalt een dominant gen bij zwarte wolven de kleur van de vacht. De lagen van de huid van een wolf hebben dezelfde namen als bij de mens.
Waar in de huid bevinden zich cellen die het dominante gen voor vachtkleur bevatten?
A alleen in de opperhuid
B alleen in de lederhuid
C zowel in de opperhuid als in de lederhuid

1p 46 Martine moet voor biologie een schematische tekening maken van een cel van een wolf. Met de letter P moet ze het deel aanwijzen waarin zich de erfelijke informatie voor de zwarte vacht bevindt. Martine maakt vier tekeningen (zie de afbeelding hieronder). Ze weet niet welke tekening juist is.

[FIGUUR: Vier schematische tekeningen van cellen. Tekening 1, 2, 3 en 4. Elke tekening bevat een ovaal met daarin een cirkel. Bij tekening 1 zit de cirkel in het midden van de ovaal. Bij tekening 2 zit de cirkel in het midden van de ovaal en de ovaal heeft een dubbele lijn. Bij tekening 3 zit de cirkel iets naar linksboven in de ovaal. Bij tekening 4 zit de cirkel iets naar rechtsonder in de ovaal. Bij elke tekening is een lijn met de letter P getrokken, die vanuit de rand van de ovaal naar de cirkel wijst.]

tekening 1 tekening 2 tekening 3 tekening 4
→ Noteer het nummer van de juiste tekening.

GT-0191-a-18-2-o 18 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 19

1p 47 Een zwarte wolf die heterozygoot is voor de eigenschap vachtkleur paart met een grijze wolf.
Hoeveel procent van de nakomelingen zal naar verwachting zwart zijn?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%
2p 48 Volgens informatie 6 verwachten de wetenschappers dat wolven met een zwarte vacht zich in een bos beter kunnen voortplanten dan in gebieden met lage begroeiing.
→ Leg dat uit met behulp van de informatie.
1p 49 De verwachting van de wetenschappers is gebaseerd op een evolutionair proces.
→ Wat is de naam van dit proces?
GT-0191-a-18-2-o 19 / 19 einde