# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2018 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2018/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 28 ### Vraag 29 – Opgave 29 ### Vraag 30 – Opgave 30 ### Vraag 31 – Opgave 31 ### Vraag 32 – Opgave 32 ### Vraag 33 – Opgave 33 ### Vraag 34 – Opgave 34 ### Vraag 35 – Opgave 35 ### Vraag 36 – Opgave 36 ### Vraag 37 – Opgave 37 ### Vraag 38 – Opgave 38 ### Vraag 39 – Opgave 39 ### Vraag 40 – Opgave 40 ### Vraag 41 – Opgave 41 ### Vraag 42 – Opgave 42 ### Vraag 43 – Opgave 43 ### Vraag 44 – Opgave 44 ### Vraag 45 – Opgave 45 ### Vraag 46 – Opgave 46 ### Vraag 47 – Opgave 47 ### Vraag 48 – Opgave 48 ### Vraag 49 – Opgave 49 ### Vraag 50 – Opgave 50 ### Vraag 51 – Opgave 51 ### Vraag 52 – Opgave 52 ### Vraag 53 – Opgave 53 ### Vraag 54 – Opgave 54 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VMBO-GL en TL 2018 tijdvak 1 donderdag 17 mei 13.30 - 15.30 uur biologie CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 54 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. GT-0191-a-18-1-o ### Pagina 2 Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. Menstruatie 1p 1 Veel vrouwen gebruiken tijdens de menstruatie maandverband of tampons om bloed en slijmvlies uit de baarmoeder op te vangen. Een tampon wordt in de vagina ingebracht. [FIGUUR: Sagittale doorsnede van het vrouwelijk bekken met de vagina, baarmoeder, blaas en rectum. Labels P, Q en R wijzen naar delen van de vagina.] Welke letter in de afbeelding geeft het deel aan waarin een tampon wordt ingebracht? A letter P B letter Q C letter R Gebruik onderstaande afbeelding om vraag 2 te beantwoorden. april week | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 ---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|--- m | | 2 | 9 | 16 | 23 | 30 | | 7 | 14 | 21 | 28 d | | 3 | 10 | 17 | 24 | 31 | | 8 | 15 | 22 | 29 w | | 4 | 11 | 18 | 25 | | 9 | 16 | 23 | 30 d | | 5 | 12 | 19 | 26 | | 10 | 17 | 24 | 31 v | | 6 | 13 | 20 | 27 | | 11 | 18 | 25 | | z | | 7 | 14 | 21 | 28 | | 12 | 19 | 26 | | z | 1 | 8 | 15 | 22 | 29 | | 13 | 20 | 27 | | mei week | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 ---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|--- m | 7 | 14 | 21 | 28 | | 4 | 11 | 18 | 25 d | 1 | 8 | 15 | 22 | 29 | | 5 | 12 | 19 | 26 w | 2 | 9 | 16 | 23 | 30 | | 6 | 13 | 20 | 27 d | 3 | 10 | 17 | 24 | 31 | | 7 | 14 | 21 | 28 v | 4 | 11 | 18 | 25 | | 8 | 15 | 22 | 29 z | 5 | 12 | 19 | 26 | | 9 | 16 | 23 | 30 z | 6 | 13 | 20 | 27 | | 10 | 17 | 24 | | juni week | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 ---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|--- m | 1 | 4 | 11 | 18 | 25 | | | | | d | 2 | 5 | 12 | 19 | 26 ### Pagina 3 1p 2 Frederike heeft op 20 juni de eerste dag van haar menstruatie. Ze heeft een regelmatige menstruatiecyclus van 28 dagen. Op 9 juli gaat ze twee weken op vakantie. Als haar cyclus regelmatig blijft, wanneer kan Frederike dan haar volgende menstruatie verwachten? A vóór haar vakantie B in de eerste week van haar vakantie C in de tweede week van haar vakantie D ná haar vakantie Een hartkamer van kunststof Wetenschappers hebben een hartkamer nagebouwd van kunststof. Een computer kan deze hartkamer pompnegegingen laten maken. De wetenschappers onderzoeken of deze hartkamer van kunststof ingebouwd kan worden bij mensen met hartproblemen. De hartkamer van kunststof neemt in zo’n geval de functie van de linkerkamer over. 2p 3 De hartkamer van kunststof moet, net als de echte linkerkamer, bloed kunnen opvangen uit een ander deel van het hart en dit bloed vervolgens een bloedvat in pompen. → Uit welk deel van het hart moet de hartkamer van kunststof bloed opvangen? En in welk bloedvat moet de hartkamer van kunststof dit bloed daarna pompen? Schrijf je antwoord zo op: deel van het hart: ............................................................... naam van het bloedvat: ......................................................... 1p 4 Om de functie van de linkerkamer goed over te kunnen nemen, moeten er kleppen in de hartkamer van kunststof aangebracht worden. → Leg uit wat de functie van deze kleppen is. GT-0191-a-18-1-0 3 / 22 lees verder ►►► ### Pagina 4 Haaien De meeste haaiensoorten zijn roofvissen. Ze jagen op vissen en zeezoogdieren zoals zeehonden, maar ook op inktvissen en kreeftachtigen. [FIGUUR: Een haai zwemt in de oceaan.] 2p 5 Haien vormen niet de eerste, maar de laatste schakel van veel voedselketens in zee. → Welke groep organismen vormt de eerste schakel van voedselketens: consumenten, producenten of reducenten? Leg je antwoord uit. 1p 6 Haien halen adem met kieuwen. Water stroomt de bek in en langs de kieuwen er weer uit (zie de afbeelding). De letters P en Q geven twee plaatsen aan waar het water langs stroomt. [FIGUUR: Schematische tekening van de kop van een haai met waterstroming aangegeven met pijlen en de letters P en Q.] → Op welke plaats bevat het water meer koolstofdioxide, bij P of bij Q? Leg je antwoord uit. GT-0191-a-18-1-0 4 / 22 lees verder ▶ ▶ ▶ ### Pagina 5 1p 7 Haien kunnen goed zien. Een haaienoog heeft onder andere een hoornvlies, een ooglens en een netvlies met staafjes en kegeltjes. Uit de bouw van zo’n oog leiden biologen af dat haaien kleuren kunnen zien. Uit welke eigenschap van een haaienoog leiden ze dit af? A uit de aanwezigheid van een hoornvlies B uit de aanwezigheid van een ooglens C uit de aanwezigheid van kegeltjes in het netvlies D uit de aanwezigheid van staafjes in het netvlies 1p 8 Er zijn haaiensoorten die altijd agressief gedrag vertonen als ze bloed in het water waarnemen. Wat is bloed voor deze haaien op dat moment? A een inwendige prikkel B een respons C een sleutelprikkel D een supranormale prikkel 1p 9 Haien zijn gewervelde dieren. In de afbeelding zie je een stamboom die de afstamming van verschillende groepen gewervelde dieren weergeeft volgens de evolutietheorie. [FIGUUR: Stamboom met de volgende groepen: haaien en roggen, been vissen, amfibieën, reptielen, vogels, zoogdieren. De tijdschaal loopt van 600 miljoen jaar geleden tot 0.] Naar aanleiding van deze stamboom worden twee uitspraken gedaan. Deze uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage. → Kruis in deze tabel bij elke uitspraak aan of die juist is of onjuist volgens de gegevens in de stamboom. GT-0191-a-18-1-o 5 / 22 lees verder ►►► ### Pagina 6 Eucalyptusbomen [FIGUUR: Een foto van een eucalyptusboom met wijd uitstaande takken en bladeren onder een bewolkte hemel.] 1p 10 Wetenschappers in Australië zoeken naar nieuwe manieren om uit te vinden of er ergens goud in de bodem zit. Ze hebben ontdekt dat eucalyptusbomen goud uit de bodem kunnen opnemen. Dit goud is terug te vinden in de bladeren van die bomen. Hoe komen deze gouddeeltjes vanuit de wortels in de bladeren terecht? A alleen via bastvaten B alleen via houtvaten C zowel via bastvaten als via houtvaten 1p 11 Er zijn meer dan 700 soorten eucalyptusbomen, waarvan de meeste alleen in Australië voorkomen. Er zijn eucalyptussoorten met een dikke waslaag op de bladeren en soorten met een dunne waslaag. → Welke van die soorten zijn beter aangepast aan een droge omgeving, die met een dikke of die met een dunne waslaag op de bladeren? Leg je antwoord uit. GT-0191-a-18-1-o 6 / 22 lees verder ►►► ### Pagina 7 12 (2p) De bloemen van sommige eucalyptussoorten hebben geen gekleurde kroonbladeren, maar ze vallen op door een groot aantal witte of fel gekleurde meeldraden (zie de afbeelding). Deze meeldraden hebben, naast hun normale functie, ook de functie die gekleurde kroonbladeren bij andere bloemen hebben. [FIGUUR: Close-up foto van een eucalyptusbloem met veel witte, draadachtige meeldraden.] → Noem de twee functies van de meeldraden van eucalyptusbloemen. 13 (1p) In de cellen van een meeldraad komen\ vac uolen met\leurstof voor. Hebben\ze\ een\ celmembraan?\ En\ hebben\ ze\ een\ celwand? A alleen\ een\ celmembraan B alleen\ een\ celwand C zowel\ een\ celmembraan\ als\ een\ celwand 14 (1p) Olie\ uit\ bladeren\ van\ sommige\ eucalyptussoorten\ wordt\ gebruikt\ om\ slijmvorming\ in\ de\ luchtwegen\ te\ verminderen.\ Te\ veel\ slijm\ in\ de\ luchtwegen\ kan\ benauwdheid\ veroorzaken.\ → Leg\ uit\ waardoor\ te\ veel\ slijm\ benauwdheid\ kan\ veroorzaken. GT-0191-a-18-1-o 7 / 22 lees verder ► ► ► ### Pagina 8 Een experiment In de afbeelding zie je een opstelling voor een experiment. De opstelling staat in het licht. De plant staat met de wortels in water met voedingszouten en de muis krijgt voldoende voesel. Koolstofdioxide en zuurstof kunnen zich door het slangetje over beide ruimtes verspreiden. [FIGUUR: Opstelling met een plant in een glazen cilinder met wortels in vloeistof, verbonden via een slangetje met een glazen koepel waarin een muis zit.] 1p 15 In het schema hieronder geven twee pijlen een richting aan waarin koolstofdioxide en zuurstof zich in de proefopstelling verspreiden. [FIGUUR: Schematische weergave van een plant met twee pijlen. Pijl 1 wijst van de plant naar een muis in een koepel. Pijl 2 wijst van de muis naar de plant.] Op de uitwerkbijlage staat een tabel. → Kruis in deze tabel aan welk gas zich voornamelijk in de richting van 1 verspreidt en welk gas zich voornamelijk in de richting van 2 verspreidt. GT-0191-a-18-1-0 8 / 22 lees verder ► ►► ### Pagina 9 1p 16 Als de proefopstelling voor een langere tijd in het donker staat, gaan de plant en de muis uiteindelijk dood. → Leg uit waardoor de organismen dan sterven. Noten kraken Kraaien zijn alletesters. Ze eten ook noten, maar noten zijn voor de kraaien te hard om zelf te kraken. Een kraai in Japan heeft een truc geleerd om noten te kraken. De vogel laat vanuit de lucht een noot vallen op een zebrapad. Dan wacht hij tot er een auto overheen rijdt, waardoor de noot openbarst en hij de inhoud kan opeten. De kraai vliegt niet meteen op de gekraakte noot af, maar wacht op de stoep totdat het voetgangerslicht op groen springt. 1p 17 Bovenstaande informatie gaat over het opnemen van voedsel door een kraai. Het opnemen van voedingsstoffen is een levenskenmerk. De informatie gaat nog over andere levenskenmerken. → Schrijf een ander levenskenmerk uit de informatie op. 1p 18 De kraai heeft geleerd een noot op het zebrapad te laten vallen om hem door een auto te laten kraken. Hoe heet dit leergedrag? A gewenning B inpren ting C trial-and-error GT-0191-a-18-1-o 9/22 lees verder ▶▶▶ ### Pagina 10 Insecten en het weer Wespent jagen op andere insectensoorten, zoals muggen en vliegen. In de zomer van 2014 waren er maar weinig wespen. Door extreme regenval in het voorjaar waren veel wespen nesten verdwenen. Ook spoelden door de regen veel vliegende wespen weg uit de lucht. Larven in de overgebleven nesten kregen niet voldoende voedsel, waardoor ze verhongerden. 1p 19 Noem een abiotische factor die volgens bovenstaande informatie van invloed is op de overlevingskansen van wespen. 2p 20 Als gevolg van de hoge temperaturen in de winter en het voorjaar waren er in de zomer van 2014 veel muggen. → Leg met behulp van de informatie uit wat een andere verklaring zou kunnen zijn voor het grote aantal muggen in de zomer van 2014. 1p 21 Als de luchtdruk in de omgeving plotseling daalt, betekent dat vaak dat er slecht weer op komst is, zoals regen en storm. Onderzoekers vragen zich af of het veranderen van de luchtdruk van invloed is op het paringsgedrag van insecten. Ze onderzoeken het paringsgedrag van twee soorten insecten bij dalende, bij stabiele en bij stijgende luchtdruk. Het diagram geeft de resultaten weer. [FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as de insectensoorten 'aardappelbladluis' en 'eerstipgrasuil'. De y-as toont het 'deel van de insecten dat paringsgedrag vertoont (%)' van 0 tot 60. Voor elke insectensoort zijn drie staven: dalende luchtdruk (donkergrijs), stabiele luchtdruk (lichtgrijs) en stijgende luchtdruk (grijs). De aardappelbladluis vertoont rond de 48% paringsgedrag bij dalende luchtdruk, rond de 55% bij stabiele luchtdruk en rond de 20% bij stijgende luchtdruk. De eerstipgrasuil vertoont rond de 15% paringsgedrag bij dalende luchtdruk, rond de 48% bij stabiele luchtdruk en rond de 15% bij stijgende luchtdruk. Er staan tekeningen van insecten boven de staven.] Legenda: dalende luchtdruk stabiele luchtdruk stijgende luchtdruk Bij welke soort heeft een dalende luchtdruk invloed op het paringsgedrag? A bij geen van beide soorten B alleen bij de aardappelbladluis C alleen bij de eerstipgrasuil D zowel bij de aardappelbladluis als bij de eerstipgrasuil GT-0191-a-18-1-o 10 / 22 lees verder ►►► ### Pagina 11 Ebola Ebola is een levensgevaarlijke virusziekte. In 2014 was er een grote uitbraak van ebola, waarbij binnen enkele maanden duizenden mensen gesmet raakten. Omdat er geen medicijnen tegen ebola waren, werd geadviseerd om bloed af te nemen van mensen die genezen waren van de ziekte. Antistoffen uit dit bloed zouden dan andere patiënten kunnen helpen om de besmetting met het ebola virus te overleven. 1p 22 Is het toedienen van antistoffen uit bloed van genezen mensen een vorm van immunisatie? Zo ja, is het dan actieve of passieve immunisatie? A Nee, het is geen immunisatie. B Ja, het is actieve immunisatie. C Ja, het is passieve immunisatie. 1p 23 Voor het toedienen van bloedplasma met antistoffen tegen ebola wordt geadviseerd om plasma van bloedgroep AB te gebruiken. Dit plasma kan veilig toegediend worden aan patiënten met bloedgroep AB, A, B en O. → Leg uit waardoor dit bloedplasma geschikt is om aan alle patiënten te geven, ongeacht hun bloedgroep. 1p 24 Het toedienen van antistoffen tegen ebola kan ook via een bloedtransfusie met volledig bloed van een genezen persoon. In zo'n geval wordt geadviseerd om aan vrouwen tussen de 15 en 45 jaar oud alleen resusnegatief bloed te geven. Dit advies wordt gegeven om problemen bij een zwangerschap te voorkomen. Op de uitwerkbijlage staat een tabel. → Kruis in deze tabel aan of in resusnegatief bloed resusantigeen aanwezig kunnen zijn. Kruis ook aan of in dit bloed resusantistoffen aanwezig kunnen zijn. GT-0191-a-18-1-o 11 / 22 lees verder ► ► ► ### Pagina 12 Gepen [FIGUUR: Echoscopische afbeelding van een foetus met een open mond.] Met echoscopie is aangetoond dat mensen al vóór de geboorte gapen (zie de afbeelding). Over de functie van gapen bestaan verschillende ideeën. 1p 25 Gapen begint met een diepe inademing. Vroeger dacht men daarom dat gapen werd veroorzaakt door zuurstoftekort. Door te gapen zou er dan meer zuurstof in het bloed komen. $\rightarrow$ Leg uit dat gapen bij een ongeboren baby niet tot gevolg kan hebben dat er meer zuurstof in het bloed komt. 1p 26 Is gapen aangeleerd gedrag of is het erfelijk? Leg je antwoord uit. 1p 27 Lisa gaapt. Daardoor gaat haar buis van Eustachius open en verandert de luchtdruk in haar trommelholte. In de afbeelding hieronder zie je delen van het oor. [FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk oor met de volgende onderdelen gelabeld: P, Q, R, S.] Welke letter in de afbeelding geeft de buis aan die opengaat als Lisa gaapt? A letter P B letter Q C letter R D letter S GT-0191-a-18-1-o 12 / 22 lees verder ► ► ► ### Pagina 13 1p 28 Lisa is verkouden. Haar buis van Eustachius is verstopt met slijm en gaat niet goed open als ze gaapt. Daardoor komt haar trommelvlies onder druk te staan. → Leg uit dat Lisa niet goed kan horen als het trommelvlies onder druk staat. Kersenbomen [FIGUUR: Foto van een tak met kersenbloesems.] 1p 29 In de afbeelding hieronder zie je een doorsnede van de stamper van een kersenbloem. [FIGUUR: Schematische tekening van een doorsnede van een bloemstamper met labels.] — stuifmeelkorrel — eicel Heeft bij deze bloem bestuiving plaatsgevonden? En heeft er bevruchting plaatsgevonden? A geen van beide B alleen bestuiving C alleen bevruchting D zowel bestuiving als bevruchting GT-0191-a-18-1-o 13 / 22 lees verder ► ► ► ### Pagina 14 Op één chromosomenpaar van een kersenboom bevindt zich gen S. Gen S kan in vier verschillende typen voorkomen: S₁, S₂ S₃ en S₄. Een stuifmeelbuis kan alleen groeien als de stuifmeelkorrel een ander type van gen S heeft dan de cellen van de stamper (zie de afbeelding). S-genen in stuifmeelkorrels —> S₁ S₂ S₃ S₄ [FIGUUR: Drie figuren van stampers. De eerste is een stamper met twee stuifmeelkorrels met S₁ en S₂. De tweede is een stamper met een stuifmeelbuis die groeit vanuit een stuifmeelkorrel met S₁. Er is een tweede stuifmeelkorrel met S₃ zichtbaar die niet groeit. De derde is een stamper met een stuifmeelbuis die groeit vanuit een stuifmeelkorrel met S₃. Er is een tweede stuifmeelkorrel met S₄ zichtbaar die niet groeit.] Legenda: × geen stuifmeelbuis S-genen in stamper 1p 30 Op de stamper van een kersenboom met genotype S₁S₂ komen stuifmeelkorrels terecht van een kersenboom met genotype S₂S₃. Hoe groot is de kans op nakomelingen met genotype S₂S₂? A 0% B 25% C 50% D 75% E 100% GT-0191-a-18-1-o 14 / 22 lees verder ► ► ► ### Pagina 15 Gevlekte hyena's [FIGUUR: Een gevlekte hyena in een graslandschap.] Gevlekte hyena's leven in groepen in Afrika. In elke groep heerst een rangorde onder de mannetjes en onder de vrouwtjes. Hierbij spelen dominante en onderdanige gedragingen een rol. Onderzoekers observeren het gedrag van vijf vrouwtjes in een groep gevlekte hyena's. Ze bepalen de rangorde van deze vrouwtjes aan de hand van het aantal onderdanige gedragingen van elk vrouwtje tegenover de andere vier. In de tabel staat een deel van de resultaten. aantal onderdanige gedragingen van Eshe tegenover Akua 0 tegenover Delu 13 tegenover Chipo 20 tegenover Binah 0 1p 31 De onderzoekers stellen vast dat Eshe op plaats 3 in de rangorde van de vijf vrouwtjes staat. Kan op grond van deze resultaten bepaald worden of Akua hoger of lager in rang staat dan Delu? En zo ja, wie staat er dan hoger in rang? A Nee, dat kan niet bepaald worden. B Ja, Akua staat hoger in rang dan Delu. C Ja, Delu staat hoger in rang dan Akua. 1p 32 Hoe hoger een vrouwtje in rang staat, des te hoger is het gehalte aan testosteron in haar bloed. Als een dominant vrouwtje zwanger is, stijgt het testosterongehalte. Deze stof komt via de placenta in het bloed van de embryo's terecht. Hierdoor vertonen de pasgeboren hyena's in het nest al paringsgedrag. → Wat is de inwendige prikkel voor dit paringsgedrag? GT-0191-a-18-1-o 15 / 22 lees verder ► ► ► ### Pagina 16 Bilirubine 1p 33 Bilirubine is een afvalstof die in de lever ontstaat bij de afbraak van rode bloedcellen. Bilirubine wordt samen met gal afgevoerd naar het verteringskanaal. Een deel van de bilirubine komt uiteindelijk in de ontlasting terecht. Drie delen van het verteringskanaal zijn: 1 dikke darm 2 dunne darm 3 endeldarm In welke volgorde passeert bilirubine deze delen op weg naar de anus? A 1-2-3 B 1-3-2 C 2-1-3 D 2-3-1 E 3-1-2 F 3-2-1 1p 34 Bij sommige mensen kan bilirubine niet goed vanuit de lever naar het verteringskanaal afgevoerd worden. Een deel van deze stof komt dan in het bloed terecht. -> Geef de naam van het bloedvat dat bloed met bilirubine uit de lever afvoert. 1p 35 De bilirubine die in het bloed terechtgekomen is, wordt met de urine uitgescheiden. In de afbeelding zie je delen van het uitscheidingsstelsel. Welke letter geeft een deel aan dat bilirubine uit het bloed verwijdert, waardoor die stof in de urine terechtkomt? A letter P B letter Q C letter R D letter S [FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk uitscheidingsstelsel, met de nieren (aangeduid met P en Q), urineleiders (aangeduid met R) en de blaas (aangeduid met S).] GT-0191-a-18-1-o 16 / 22 lees verder ### Pagina 17 Tuinslakken [FIGUUR: Een tuinslak van dichtbij, met de nadruk op de schelp en het lichaam van de slak.] Op de foto zie je een tuinslak. De huisjes van deze tuinslakken kunnen geel of bruin zijn. De kleur is een erfelijke eigenschap. Het gen voor de bruine kleur is dominant (A). 2p 36 Een tuinslak die heterozygoot is voor de kleur van het huisje paart met een homozygotte tuinslak. Ze krijgen nakomelingen met een bruin huisje en nakomelingen met een geel huisje. Op de uitwerkbijlage staat een tabel. → Schrijf in deze tabel het genotype en het fenotype op van de homozygotte ouder. 2p 37 In een tuin is de bodem bedekt met bruin strooisel. Strooisel bestaat uit dode resten van organismen. In deze tuin leeft een populatie slakken. Er zijn slakken met gele huisjes en slakken met bruine huisjes. De slakken eten van de dode resten op de bodem van de tuin. Zelf worden de slakken gegeten door vogels. In de loop van enkele jaren neemt het deel van de populatie dat bestaat uit slakken met gele huisjes af. Het deel met bruine huisjes neemt juist toe. Dit is het gevolg van natuurlijke selectie. → Leg uit hoe door natuurlijke selectie het aantal slakken met bruine huisjes in deze populatie toeneemt. GT-0191-a-18-1-o 17 / 22 lees verder ►►► ### Pagina 18 Familieonderzoek Bij een onderzoek naar erfelijke aandoeningen wordt het erfelijk materiaal van de leden van verschillende families onderzocht. 1p 38 In de afbeelding zie je stambomen van drie families waarin een bepaalde erfelijke ziekte voorkomt. [FIGUUR: Stamboom 1: een man en een vrouw die niet ziek zijn, krijgen een zoon die ziek is. Stamboom 2: een man en een vrouw, waarbij de man ziek is, krijgen een dochter die ziek is. Stamboom 3: een man en een vrouw die niet ziek zijn, krijgen een zoon die ziek is. Een andere man die niet ziek is, krijgt een dochter die niet ziek is en een zoon die ziek is.] Legenda: $\square$ man zonder de ziekte $\boxed{\blacksquare}$ man met de ziekte $\bigcirc$ vrouw zonder de ziekte $\boxed{\bullet}$ vrouw met de ziekte Voor genetisch onderzoek naar deze ziekte moet erfelijk materiaal beschikbaar zijn van drie familieleden met die ziekte. Deze drie familieleden moeten nauw aan elkaar verwant zijn. Slechts één van deze drie families voldoet aan die voorwaarde. Welke familie is dat? A familie 1 B familie 2 C familie 3 1p 39 In de familie De Bruin komt een ziekte voor. Uit onderzoek blijkt dat de ziekte erfelijk is. In de afbeelding zie je de stamboom van de familie De Bruin. [FIGUUR: Stamboom van de familie De Bruin. Individuen zijn genummerd van 1 tot en met 10. Individuen 1, 5, 8 en 9 zijn ziek. De rest is niet ziek. Er is een duidelijke legenda die aangeeft wie ziek of niet ziek is, en of het een man of vrouw betreft.] Legenda: $\square$ man zonder de ziekte $\boxed{\blacksquare}$ man met de ziekte $\bigcirc$ vrouw zonder de ziekte $\boxed{\bullet}$ vrouw met de ziekte Uit gegevens in de stamboom kan afgeleid worden dat het gen voor de ziekte recessief is. Uit welke gegevens kan dat met zekerheid afgeleid worden? A uit de fenotypen van 1, 2 en 4 samen B uit de fenotypen van 3, 4 en 8 samen C uit de fenotypen van 5, 6 en 9 samen GT-0191-a-18-1-o 18 / 22 lees verder ►►► ### Pagina 19 1p 40 Mila de Bruin is zwanger en wil weten of haar ongeboren baby de erfelijke ziekte heeft. -> Geef de naam van een methode om cellen van de ongeboren baby weg te nemen voor prenataal onderzoek. Gif en poep 1p 41 In de Mojavewoestijn in de Verenigde Staten leven bosratten die van giftige creosootstruiken eten. De ratten worden niet ziek van het gif. Wetenschappers hebben ontdekt dat in het verteringskanaal van deze ratten bacteriën leven die het gif afbreken. In een experiment kreeg een aantal van deze bosratten een behandeling met antibiotica. Daarna werden ze wél ziek als ze van de giftige struiken aten. -> Leg uit waardoor de bosratten na de behandeling met antibiotica wel ziek werden van het gif. 2p 42 Bosratten die in andere delen van de Verenigde Staten leven, worden ziek als ze van creosootstruiken eten. Deze bosratten zijn wél gevoelig voor het gif. De wetenschappers vragen zich af of ze zulke bosratten ongevoelig voor het gif kunnen maken. Ze doen een onderzoek waarbij ze voedselbrokjes gebruiken die gemengd zijn met poep van bosratten uit de Mojavewoestijn. In de poep zitten veel darmbacteriën. -> Schrijf een werkplan op voor zo’n onderzoek. 1p 43 Romy en Ari spreken met elkaar over het onderzoek met gevoelige bosratten. Romy zegt dat dit onderzoek geen onvoelige bosratten zal opleveren. Ze heeft geleerd dat bij mensen bacteriën in het voedsel niet levend in de dunne darm aankomen. -> Leg uit waardoor bij mensen de meeste bacteriën in het voedsel niet levend in de dunne darm aankomen. GT-0191-a-18-1-o 19 / 22 lees verder ### Pagina 20 Puberteit Gebruik de informatie in de bijlage om vraag 44 tot en met 54 te beantwoorden. 1p 44 GH en gonadotrofinen hebben invloed op processen in het lichaam. In een tabel op de uitwerkbijlage staan twee van die lichaamsprocessen. Kruis in deze tabel bij elk proces aan of dit volgens de informatie wordt beïnvloed door GH of door gonadotrofinen. 1p 45 In de afbeelding zie je een doorsnede van de huid. [FIGUUR: doorsnede van de huid met daarop de lagen epidermis en dermis, een haarzakje, zweetklier, talgklier en bloedvaten. De lagen zijn aangeduid met de letters P, Q, R en S.] Welke letter geeft een deel van de huid aan dat bij acne verstopt en ontstoken is? A letter P B letter Q C letter R D letter S 1p 46 In de informatie staat dat bij ernstige acne een bepaalde crème gebruikt kan worden. Hoe heet het deel van de opperhuid dat sneller afschilfert bij gebruik van deze crème? 2p 47 In de informatie staat een tabel met gegevens over energiebehoefte. Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier. Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van de gemiddelde energiebehoefte per dag van mannen in de leeftijdsgroepen 4-8 jaar, 9-13 jaar, 14-18 jaar en 19-30 jaar. 2p 48 In tabel 1 van informatie 3 is te zien dat na de puberteit de energiebehoefte per dag afneemt. Dit heeft onder andere te maken met de afname van de productie van GH. Leg uit waardoor de energiebehoefte afneemt als de productie van GH afneemt. GT-0191-a-18-1-o 20 / 22 lees verder ▶►► ### Pagina 21 2p 49 Tjdens de biologies rekent Chantal haar BMI uit. Ze is 1,70 meter lang en weegt 58 kilogram. → Wat is de BMI van Chantal? En tot welke gewichtsklasse behoort ze? Gebruik informatie 3. Schrijf je antwoord zo op: BMI: .............................. gewichtsklasse: .............................. 1p 50 Volgens informatie 4 zijn delen van het brein tijdens de puberteit nog volop in ontwikkeling, zoals de temporale en de frontale schors. → Hoe heet het deel van de hersenen waarin zich de temporale schors bevindt? 1p 51 In informatie 4 wordt het hormoon cortisol genoemd. Welke letter in de afbeelding geeft een orgaan aan dat cortisol produceert? A letter P B letter Q C letter R D letter S E letter T [FIGUUR: Anatomische tekening van het menselijk lichaam met verwijzingen naar organen gelabeld met P, Q, R, S, en T.] Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. GT-0191-a-18-1-o 21 / 22 lees verder ► ► ► ### Pagina 22 1p 52 In informatie 5 wordt de invloed van een aantal geslachtschromosomen op de puberteit beschreven. Welke geslachtschromosomen heeft een jongen met het syndroom van Klinefelter in een levercel? A XX B XY C XXY D XYY 1p 53 Het syndroom van Turner wordt soms pas in de puberteit opgemerkt. → Leg met behulp van de informatie uit waardoor het syndroom van Turner dan wél opgemerkt kan worden. 1p 54 Het syndroom van Turner kan vastgesteld worden door bloedonderzoek. Rode bloedcellen en bloedplaatjes zijn voor zo’n onderzoek niet geschikt. In de afbeelding zie je enkele bloeddeeltjes. [FIGUUR: Microfotografie van bloed met rode bloedcellen en enkele witte bloedcellen met kernen.] → Leg uit dat alleen witte bloedcellen voor zo’n onderzoek geschikt zijn. GT-0191-a-18-1-o 22 / 22 einde