# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2017 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2017/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

### Vraag 54 – Opgave 54

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2017
tijdvak 2
maandag 19 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 54 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

GT-0191-a-17-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

De prostaat

In de afbeelding zie je de prostaat en enkele andere organen van het
mannelijke voortplantingsstelsel. Ook zijn er organen van het
uitscheidingsstelsel te zien.

[FIGUUR: Anatomische tekening van de mannelijke geslachtsorganen met de prostaat en blaas gelabeld met Q, R en S.]

2p 1 Drie organen zijn met een letter aangegeven. Deze drie letters staan in
een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Kruis bij elke letter aan of het orgaan behoort tot het
uitscheidingsstelsel of tot het voortplantingsstelsel.

1p 2 Bij het ouder worden wordt de prostaat bij veel mannen wat groter. Een
vergrote prostaat kan tot gevolg hebben dat een man niet goed kan
plassen en vaker dan normaal aandrang heeft om te plassen.
→ Leg met behulp van de afbeelding uit dat een vergrote prostaat zulke
problemen kan opleveren.

GT-0191-a-17-2-o 2 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 3

Ecosytemen

In een ecosysteem leven organismen die elkaar nodig hebben voor voedsel. Er is een energiestroom en een kringloop van voedingsstoffen
worden doorgegeven. Energie wordt vastgelegd door planten en
vervolgens via voedselketens doorgegeven aan andere organismen.
De afbeelding geeft dit schematisch weer.

[FIGUUR: Schematische weergave van een ecosysteem met de zon, planten, planteneters, vleeseters, dode resten, koolstofdioxide, mineralen, water, energiestroom (gestippelde pijlen) en voedingsstoffen (rechte pijlen).]

1p 3 In de cellen van de organismen in een ecosysteem wordt energie vrijgemaakt uit voedingsstoffen.
→ Hoe heet het proces waarbij die energie wordt vrijgemaakt?

2p 4 In het schema stelt de letter X een groep organismen voor.
→ BeHoren deze organismen tot de consumenten, behoren ze tot de producenten of behoren ze tot de reducenten? Leg je antwoord uit.

2p 5 Zonlicht staat aan het begin van de energiestroom in een ecosysteem. Planten leggen zonne-energie vast in glucose.
Het schema hieronder stelt dit proces voor.

zonlicht + water + ....(P).... → glucose + ....(Q)....

Het schema is niet volledig. Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Schrijf in deze tabel de namen van de stoffen die bij P en bij Q ingevuld moeten worden om het schema volledig te maken.

GT-0191-a-17-2-0 3 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 4

1p 6 In de afbeelding hieronder staan drie diagrammen met gegevens over verschillende ecosystemen.

[FIGUUR: Drie staafdiagrammen. Het eerste diagram toont het deel van het totale aardoppervlak (%), met voor de x-as de categorieën woestijn, tropisch regenwoud, grasland, loofbos en algenbed. De y-as loopt van 0 tot 6. Woestijn heeft een waarde van ongeveer 5%, tropisch regenwoud van ongeveer 4%, grasland van ongeveer 3%, loofbos van ongeveer 2% en algenbedden van ongeveer 0.5%.
Het tweede diagram toont de gemiddelde hoeveelheid energierijke stoffen die door planten wordt geproduceerd (g/m²/jaar), met dezelfde categorieën op de x-as en de y-as lopend van 0 tot 2500. Tropisch regenwoud heeft een waarde van ongeveer 2200, loofbos van ongeveer 1500, grasland van ongeveer 1200, woestijn van ongeveer 200 en algenbedden van ongeveer 100.
Het derde diagram toont het deel van de totale productie van energierijke stoffen op aarde door planten (%), met dezelfde categorieën op de x-as en de y-as lopend van 0 tot 25. Tropisch regenwoud heeft een waarde van ongeveer 20%, loofbos van ongeveer 7%, grasland van ongeveer 5%, woestijn van ongeveer 1% en algenbedden van ongeveer 0.5%.]

De algen in algenbedden produceren per jaar meer energierijke stoffen per vierkante meter dan planten in tropische regenwouden. Toch is het aandeel van die algen in de totale productie op aarde heel klein.
-> Leg dit uit met behulp van de gegevens in de diagrammen.

GT-0191-a-17-2-o 4 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 5

Vogels op vliegvelden
1p 7 Op vliegvelden kunnen vogels de veiligheid in gevaar brengen. Als een vogel in een vliegtuigmotor terechtkomt, kan dit slecht aflopen voor het vliegtuig en de inzittenden.
Soms worden vliegvelden door valkeniers bezocht die met een levende roofvogel de vogels verjagen. Soms gebruikt een valkenier hiervoor ook een robotlhavik die als een supranormale prikkel werkt.
Met een afstandsbediening kan de valkenier de robot laten bewegen als een echte roofvogel. Met de robot worden vogels veel sneller weggejaagd dan met een echte roofvogel.
[FIGUUR: Een persoon houdt een valk of roofvogel omhoog, met de vleugel gespreid en de kop naar voren gericht.]
→ Waaruit kan afgeleid worden dat de robothavik als een supranormale prikkel werkt?
GT-0191-a-17-2-o 5 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 6

Gele baby's

Veel baby's worden een paar dagen na de geboorte een beetje geel.
Meestal komt dit doordat er tijdelijk wat meer bloed afgebroken wordt.
Soms komt het door het ontbreken van de galbuis. Gal kan dan niet
afgevoerd worden naar het verteringskanaal.

8 Als de galbuis ontbreekt, komt een afbraakproduct van rode bloedcellen
vanuit de lever in het bloed. Dit afbraakproduct heet bilirubine en komt
met het bloed in de huid van de baby terecht.
In de afbeelding geven cijfers bloedvaten aan.

[FIGUUR: Diagram van het menselijk lichaam met de lever, galblaas en bloedvaten.]

Een bilirubine-deeltje gaat met het bloed via de kortste weg van de lever
naar de huid.
→ Schrijf vijf van de cijfers uit de afbeelding op in de volgorde waarin dit
deeltje dan door die bloedvaten komt.

9 Als er geen gal in het verteringskanaal terechtkomt, wordt vet niet goed
verteerd.
Op de uitwerkbijlage staan in een tabel twee uitspraken over de functie
van gal bij het verteren van vet.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of die juist is of onjuist.

GT-0191-a-17-2-o
6 / 23
lees verder ►►►

### Pagina 7

1p 10 De ontlasting van een baby zonder galbuis is grijs van kleur.
Een onderzoeker bekijkt ontlasting van zo'n baby door een microscoop.
Hij ziet bacteriën en cellen van het darmslijmvlies.
Wat is een verschil tussen bacteriën en darmcellen?
A Bacteriën hebben geen celkern en darmcellen wel.
B Bacteriën hebben geen celmembraan en darmcellen wel.
C Bacteriën hebben geen celwand en darmcellen wel.

1p 11 Als de galbuis bij een baby ontbreekt, kunnen artsen een verbinding
maken tussen de lever en de plaats waar gal normaal in het
verteringskanaal terechtkomt.
In welk deel van het verteringskanaal komt gal normaal als eerste
terecht?
A in de slokdarm
B in de maag
C in de twaalfvingerige darm
D in de dikke darm

Koolmezen

Het aantal eieren dat koolmezen leggen, kan per nest sterk verschillen.
Enkele biologen onderzoeken wat het verband is tussen het aantal jonge
koolmezen in een nest en het gemiddeld gewicht van die jongen.
De resultaten staan in het diagram.

[FIGUUR: Scatterplot met op de y-as "gemiddeld gewicht v/d jongen (gram)" lopend van 17,5 tot 20,0, en op de x-as "aantal jongen in een nest" lopend van 0 tot 14. De punten tonen een dalende trend.]

1p 12 Uit de resultaten kan een conclusie getrokken worden om antwoord te
geven op de onderzoeksvraag van de biologen.
-> Schrijf deze conclusie op.

1p 13 Geef een verklaring voor de resultaten van het onderzoek.

GT-0191-a-17-2-o 7 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 8

Een erfelijke ziekte

Er is een zeldzame, erfelijke ziekte die afwijkingen aan bindweefsels veroorzaakt. Bindweefsels geven stevigheid aan organen. De ziekte heeft allerlei aandoeningen tot gevolg.

1p 14 Eén van de aandoeningen is dat de aorta geleidelijk wijder wordt. Er bestaat dan gevaar dat deze scheurt. In de afbeelding zie je het hart met enkele bloedvaten.

[FIGUUR: Een schematische tekening van het menselijk hart met de aorta en enkele andere bloedvaten, met de letters Q, R, S, T en U die verschillende delen aangeven.]

Welke letter geeft de aorta aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
E letter U

GT-0191-a-17-2-o 8 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 9

1p 15 Een ander gevolg van die erfelijke ziekte is het loslaten van het netvlies in
de ogen.
In de afbeelding zie je een doorsnede van een oog.
Welk cijfer geeft het netvlies aan?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4
E cijfer 5
[FIGUUR: Doorsnede van een oog met nummers 1 tot en met 5 die verschillende delen aangeven.]

1p 16 Kinderen met deze ziekte groeien vaak sneller dan normaal. Soms krijgen
ze medicijnen om de productie van groeihormoon in het lichaam af te
remmen.
Waar wordt dit hormoon geproduceerd?
A in de bijnieren
B in de eilandjes van Langerhans
C in de hypofyse
D in de lever

### Pagina 10

Bloedgroepen
1p 17 Van vier verschillende personen wordt de bloedgroep bepaald. Van elke persoon worden twee druppels bloed op een voorwerpglasje gebracht. Aan de ene druppel bloed wordt wat vloeistof met anti-A toegevoegd, aan de andere wat vloeistof met anti-B. In de afbeelding zie je de resultaten.
[FIGUUR: Schema met vier bloedmonsters (P, Q, R, S) op voorwerpglasjes. Boven P en Q zijn pijlen met 'anti-A' en 'anti-B' getekend. Rechts staat een legenda met twee symbolen: een ovalen vorm met stippen ('klontering') en een effen ovalen vorm ('geen klontering').]
Welke letter geeft het resultaat aan van de bloedgroepbepaling van iemand met bloedgroep O?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
GT-0191-a-17-2-0 10 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 11

Bestuiving

[FIGUUR: Links een ryggeplant met de benaming "aar" en "bloem". Rechts een aardappelplant met de benaming "aardappel".]

Een landbouwer verbouwt rogge en aardappels.
De bloemen van een roggeplant staan dicht op elkaar in een zogenoemde
aar. Voor een goede oogst aan rogge is het belangrijk dat er zoveel
mogelijk bloemen bestoven worden.

2p 18 In de afbeelding is één bloempje uit een aar van een roggeplant vergroot
weergegeven. De bloemen van een roggeplant hebben geen opvallend
gekleurde kroonbladeren. Daaruit kan afgeleid worden dat ze bestoven
worden door de wind.
-> Noem twee andere eigenschappen van een roggebloem waaraan in de
afbeelding te zien is dat ze bestoven worden door de wind.

1p 19 Is het voor een goede aardappel oogst ook belangrijk dat de bloemen van
de aardappelplant bestoven worden? Leg je antwoord uit met behulp van
de afbeelding.

GT-0191-a-17-2-o 11 / 23 lees verder
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 686

### Pagina 12

Gehoorschade
1p 20 Als je lang naar harde muziek luistert, kunnen de zintuigcellen in je oren beschadigd raken.
[FIGUUR: Een schematische tekening van het menselijk oor, met verschillende delen aangegeven met letters Q, R, S en T.]
Welke letter in de afbeelding geeft het deel van het oor aan waarin zich de zintuigcellen bevinden?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
Hiv
1p 21 De ziekte aids wordt veroorzaakt door een virus dat aangeduid wordt met de afkorting hiv.
Op de buitenkant van hiv bevinden zich stoffen die door mutaties steeds veranderen. Daardoor is het nog niet gelukt om een vaccin te maken waarmee een goede immuniteit kan worden opgebouwd tegen dit virus.
→ Leg uit waardoor geen goede immuniteit opgebouwd kan worden tegen een ziekteverwekker die steeds verandert.
GT-0191-a-17-2-o
12 / 23
lees verder ►►►

### Pagina 13

Castreren

Veel mensen laten hun huiskat onvruchtbaar maken. Bij een kater worden dan de zaadballen verwijderd en bij een poes de eierstokken. Dit wordt castreren genoemd. Door castratie worden katten niet alleen onvruchtbaar, maar ook het gedrag verandert.

1p 22 In de afbeelding zie je enkele organen in een poes.
[FIGUUR: Tekening van de achterkant van een kat met de voortplantingsorganen getekend en gelabeld.]
eileider
Q R urineleider
S
T
Welke letter geeft een orgaan aan dat bij castratie wordt verwijderd?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

1p 23 Kan bij een gecastreerde poes nog ovulatie plaatsvinden? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-17-2-o 13 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 14

Guppy's
[FIGUUR: Twee tekeningen van guppy's.]
In een dierentuin bevinden zich twee vijvers waarin guppy's leven. Deze vissen eten onder andere muggenlarven en algen. Algen zijn kleine organismen met bladgroenkorrels. Muggenlarven eten ook algen. In de omgeving van de vijvers leven twee slangenhalvogels die op guppy's jagen.
Als er voldoende voedsel is en het water de juiste temperatuur heeft, planten guppy's zich razendsnel voort.
2p 24 In de informatie hierboven worden vier organismen genoemd. Deze organismen maken deel uit van een voedselweb.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
→ Maak van dit schema een voedselweb. Doe dit als volgt:
- schrijf de namen van de vier organismen op de juiste plaats in de vakjes, begin onderaan,
- verander de verbindingslijnen in pijlen die de juiste kant op wijzen.
2p 25 Negen jaar geleden werd een grote populatie guppy's verdeeld over de twee vijvers, vijver 1 en vijver 2. De gehele populatie bestond uit felgekleurde guppy's en onopvallende guppy's.
Alleen vijver 1 werd bedekt met een net.
Nu zwemmen er in vijver 1 nog steeds veel guppy's met felle kleuren. Maar in vijver 2 zwemmen alleen nog maar guppy's die onopvallend van kleur zijn.
Dit verschil is ontstaan door natuurlijke selectie, doordat de twee slangenhalvogels al die jaren op de guppy's in vijver 2 gejaagd hebben.
→ Leg uit hoe door natuurlijke selectie het aantal onopvallend gekleurde guppy's in vijver 2 is toegenomen.
GT-0191-a-17-2-0
14 / 23
lees verder
Voor alle eindexamens, zie www.alleexames.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl leiden.nl.

### Pagina 15

Fijnstof

Fijnstof is een verzamelnaam voor deeltjes die in de lucht zweven en kleiner zijn dan 0,01 millimeter. Het is een vorm van luchtvervuiling die onder andere door verkeer en industrie wordt veroorzaakt.

1p 26 Hoe diep fijnstof bij inademing het lichaam binnendringt, hangt af van de grootte van de deeltjes. De grotere deeltjes blijven klevan aan de slijmlaag in de luchtwegen.
→ Hoe wordt slijm met stofdeeltjes uit de luchtwegen verwijderd?

1p 27 Hoe kleiner de fijnstofdeeltjes zijn, hoe dieper ze doordringen in het ademhalingsstelsel. De allerkleinste deeltjes kunnen na inademing zelfs door de wand van een longblaasje heen dringen.
→ Waar komen fijnstofdeeltjes dan als eerste terecht?

1p 28 Fijnstof in het lichaam van een zwangere vrouw kan tot gevolg hebben dat de aanvoer van zuurstof en voedingsstoffen naar de ongeboren baby minder is dan normaal. Dit heeft een nadelige invloed op de groei van de baby.
→ Hoe heet het orgaan in de baarmoeder waarin zuurstof en voedingsstoffen vanuit het bloed van de zwangere vrouw in het bloed van de baby terechtkomen?

1p 29 Tijdens een zwangerschap kan door prenataal onderzoek vastgesteld worden of er sprake is van een groeiachterstand van de ongeboren baby.
→ Geef de naam van een prenataal onderzoek waarmee bepaald kan worden of de ongeboren baby kleiner is dan normaal.

Huidtransplantatie

1p 30 Ernstige brandwonden kunnen behandeld worden door huidtransplantatie. De arts verwijdert dan de verbrande huid en bedekt de brandwond met een nieuw stukje huid. Hiervoor neemt de arts meestal gezonde huid weg uit het bovenbeen van de patiënt. In zeer ernstige gevallen kan hiervoor ook donorhuid van een andere persoon gebruikt worden. Zo'n stukje donorhuid wordt echter aangevallen door witte bloedcellen van de patiënt.
→ Leg uit waarom witte bloedcellen niet reageren op een getransplanteerd stukje huid uit een been van de patiënt zelf.

GT-0191-a-17-2-o 15 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 16

De lever
1p 31 Als het glucosegehalte van het bloed daalt, zetten levercellen glycogeen om in glucose. Het glucosegehalte van het bloed stijgt dan weer. Deze omzetting van glycogeen in glucose wordt geregeld door een hormoon dat gemaakt wordt in de eilandjes van Langerhans. Hoe heet dit hormoon?
A adrenaline
B glucagon
C insuline

Als bepaalde vetten de dunne darm bereiken, worden er impulsen via de hersenen doorgegeven naar de lever. De levercellen geven dan minder glucose af aan het bloed. In de afbeelding is een deel van de weg van impulsen aangegeven die hierbij betrokken zijn.

[FIGUUR: Schematische weergave van hersenen, verbonden via zenuwen naar de lever, die weer verbonden is met de dunne darm. Een legende geeft de richting van de impulsen aan.]

1p 32 De letter P geeft een deel van het zenuwstelsel aan dat impulsen geleidt van en naar de hersenen. Hoe heet dit deel van het centrale zenuwstelsel?

1p 33 De letter Q geeft de richting aan van impulsen via een bepaald type zenuwcel. Hoe heet dit type zenuwcel?
A bewegingszenuwcel
B gevoelszenuwcel
C schakelcel

GT-0191-a-17-2-o
16 / 23
lees verder ► ► ►

### Pagina 17

Een kattenfamilie
1p 34 In de afbeelding zie je een stamboom van een kattenfamilie.

[FIGUUR: Stamboom van een kattenfamilie. De eerste generatie toont een mannetje met lange haren (vierkant, blanco) en een vrouwtje met korte haren (cirkel, grijs). Ze hebben drie kinderen. De tweede generatie toont een vrouwtje met lange haren (cirkel, blanco), een mannetje met korte haren (vierkant, grijs) en een vrouwtje met lange haren (cirkel, blanco). Het mannetje met korte haren en het vrouwtje met lange haren hebben een kind, een mannetje met lange haren (vierkant, blanco).]

Legenda:
□ kater met lange haren
○ poes met lange haren
■ kater met korte haren
● poes met korte haren

Welk gen is dominant, dat voor korte haren of dat voor lange haren? Of is dat uit de gegevens niet af te leiden?
A Het gen voor korte haren is dominant.
B Het gen voor lange haren is dominant.
C Dat is uit de gegevens niet af te leiden.

GT-0191-a-17-2-o 17 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 18

Grieppagina 1
Van het virus dat griep veroorzaakt, komen meerdere typen voor. De
verschillen tussen die typen worden bepaald door twee eiwitten op de
buitenkant van het virus. Deze eiwitten worden aangegeven met de letters
H en N. Van het H-eiwit zijn zeventien verschillende varianten bekend, H1
tot en met H17. Van het N-eiwit zijn er tien bekend, N1 tot en met N10.
Elk virustype wordt aangegeven met de nummers van die twee eiwitten,
bijvoorbeeld H1N1, H3N2, H5N1.

1p 35 In een biologieles krijgen enkele groepen leerlingen de opdracht om te
bedenken hoe mensen beschermd kunnen worden tegen het virus H1N1.
In de afbeeldingen hieronder zie je wat twee groepen bedacht hebben.

[FIGUUR: Een spuit met de tekst "groep 1". De spuit bevat vloeistof en de naald is gericht naar een oppervlak. Onder de spuit staat: "vloeistof met antistoffen tegen H1 en antistoffen tegen N1".]

[FIGUUR: Een spuit met de tekst "groep 2". De spuit bevat vloeistof en de naald is gericht naar een oppervlak. Onder de spuit staat: "vloeistof met
elwit H1 en elwit N1".]

Op de uitwerkbijlage staan in een tabel twee vormen van immunisatie.
→ Kruis in deze tabel aan welke vorm van immunisatie groep 1 heeft
bedacht. Kruis ook aan welke vorm groep 2 heeft bedacht.

1p 36 De leerlingen van een andere groep beweren dat je mensen met griep
kunt genezen met antibiotica. De docent zegt dat dit niet waar is.
→ Leg uit dat griep niet genezen kan worden met antibiotica.

GT-0191-a-17-2-0 18 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 19

Koningspinguïns
1p 37 In de voortplantingstijd leven koningspinguïns in grote groepen bij elkaar. Het vrouwtje legt één ei per keer. Er is geen nest.
[FIGUUR: Een koningspinguïn met een ei tussen zijn poten.]
Het ei wordt afwisselend door het mannetje en door het vrouwtje onder
het lichaam warm gehouden.
→ Hoe heet dit voortplantingsgedrag?
1p 38 Een jong van een koningspinguïn is na ongeveer een jaar zelfstandig. Het wordt dan niet meer gevoerd. Toch blijven veel jonge pinguïns voedsel bedelen bij de ouders. Maar ze krijgen niets en worden weggejaagd. Hierdoor leren ze het bedelen snel af.
Hoe heet deze manier van leren?
A conditionering
B gewenning
C inprenting
GT-0191-a-17-2-o 19 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 20

2p 39 Koningspinguïns worden veel in dierentuinen gehouden, ook in
Nederland. In het gebied van de Zuidpool, waar de pinguïns vandaan
komen, is het ’s zomers veel kouder en zijn de dagen veel langer dan in
de zomer in Nederland. Pinguïns vertonen in Nederland alleen
voortplantingsgedrag als in hun hokken de dagen met kunstlicht langer
gemaakt worden en de temperatuur rond de acht graden Celsius wordt
gehouden.
Voortplantingsgedrag wordt bepaald door inwendige en door uitwendige
prikkels.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Schrijf in deze tabel de inwendige prikkel op voor het
voortplantingsgedrag van koningspinguïns. Schrijf ook een uitwendige
prikkel op voor dit gedrag die je uit de informatie kunt afleiden.
Stofbaden
1p 40 Kippen nemen regelmatig stofbaden. Een kip maakt dan een kuiltje in de
bodem en gooit met haar poten droog zand of aarde over zich heen.
Er wordt naar dit gedrag een onderzoek gedaan. Van een aantal kippen
wordt per uur bijgehouden hoe vaak en wanneer ze een stofbad nemen.
Het staafdiagram geeft de resultaten weer.
[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as 'lichtperiode' van 3 tot 21 uur, en op de y-as 'gemiddeld aantal stofbaden per uur' van 0 tot 20.]
→ Hoeveel stofbaden worden er in totaal genomen tussen 12 uur en
14 uur volgens de gegevens in het diagram?
GT-0191-a-17-2-o 20 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 21

1p 41 Tijdens een vervolgonderzoek worden de kippen een periode in een kale
ruimte geplaatst waar ze geen stofbad kunnen nemen. Na die periode
kunnen ze wél stofbaden nemen en wordt de duur van het stofbadgedrag
gemeten.
De resultaten worden weergegeven in een lijndiagram.

[FIGUUR: Lijndiagram met op de x-as 'tijd dat er geen stofbad genomen kan worden van tevoren (uren)' van 0 tot 120, en op de y-as 'gemiddelde duur van het stofbadgedrag (minuten/uur)' van 0 tot 40. Er zijn twee lijnen: een gestippelde lijn die stijgt van ongeveer 15 bij 0 uur naar ongeveer 35 bij 120 uur, en een doorgetrokken lijn die stijgt van ongeveer 20 bij 0 uur naar ongeveer 40 bij 120 uur. Een legenda geeft aan dat de gestippelde lijn '--' staat voor 's middags en de doorgetrokken lijn '—' voor 's morgens.]

Naar aanleiding van het lijndiagram worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Geef bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist.

1p 42 De metingen van 's morgens en 's middags zijn als aparte lijnen in het
diagram uitgezet.
→ Leg met behulp van het staafdiagram op bladzijde 20 uit waarom de
metingen van 's morgens en 's middags apart zijn uitgezet in het
lijndiagram.

Soja

Lees eerst informatie 1 tot en met 5 in de bijlage en beantwoord dan
vraag 43 tot en met 54. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de
informatie gebruiken.

2p 43 Een kweker van sojaplanten kruist twee sojaplanten met elkaar. De ene
plant heeft paarse bloemen, de andere witte. Beide planten zijn
homozygoot voor de bloemkleur.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Schrijf in deze tabel het genotype en het fenotype op van de
nakomelingen uit deze kruising.

GT-0191-a-17-2-o 21 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 22

1p 44 De kweker kruist ook twee sojaplanten met paarse bloemen met elkaar die beide heterozygoot zijn.
Hoe groot is de kans dat een nakomeling uit deze kruising paarse bloemen heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

1p 45 Sojaplanten worden geteeld om de zaden te oogsten. Bij sojaplanten in de vrije natuur worden de rijpe zaden verspreid voor de voortplanting.
→ Noem een eigenschap van sojaplanten die helpt bij de verspreiding van de zaden.

1p 46 In informatie 1 worden enkele biotische en abiotische factoren genoemd die invloed hebben op de groei van sojaplanten.
→ Schrijf één van de biotische factoren op.

1p 47 In informatie 2 is sprake van verlies van biomassa.
→ Leg uit waardoor dit verlies van biomassa ontstaat.

2p 48 Sojaproducten worden gebruikt als vleesvervangers. In de informatie vind je gegevens over de voedingswaarde ervan.
→ Hoeveel gram tahoe bevat evenveel eiwitten als een stukje rundvlees van 100 gram? Leg je antwoord uit met een berekening.

2p 49 In de tabel van informatie 3 staan gegevens over de voedingswaarde van vier sojaproducten. Op de uitwerkbijlage staat een grafiekpapier.
→ Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram waarin je de vetgehaltes van deze vier sojaproducten in vier staven aangeeft.

1p 50 Welke van de producten uit de tabel van informatie 3 hebben een gunstige invloed op de darmperistaltiek, dierlijke producten of vleesvervangers? Leg je antwoord uit met behulp van gegevens uit de tabel.

1p 51 In informatie 4 staat dat wetenschappers een cel van een sojaplant veranderd hebben.
In welk deel van die cel hebben zij een verandering aangebracht?
A in de celkern
B in de celwand
C in de vacuole
D in het cytoplasma

GT-0191-a-17-2-0
22 / 23
lees verder ►►►

### Pagina 23

1p 52 In informatie 4 wordt een manier beschreven waarop erfelijke
eigenschappen van planten veranderd kunnen worden.
→ Noem nog een manier waarop planten met een ander genotype
kunnen ontstaan.

1p 53 Wat zijn de antigenen die een allergische reactie veroorzaken bij iemand
met een soja-allergie?

1p 54 In informatie 5 staan verschijnselen die optreden bij een anafylactische
shock. Eén van die verschijnselen kan een sterke daling van de bloeddruk
tot gevolg hebben.
→ Schrijf dit verschijnsel op.

GT-0191-a-17-2-o 23 / 23 einde ■