# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2017 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2017/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

### Vraag 54 – Opgave 54

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2017
tijdvak 1
maandag 22 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 54 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
GT-0191-a-17-1-o

### Pagina 2

Dit is een opgavenaan het einde van een examen, specifiek voor meerkeuzevragen. De vraag gaat over nijlpaarden, hun voeding en hun rol in ecosystemen. Er is een afbeelding van nijlpaarden in het water om de context te bieden. De student wordt gevraagd om informatie te verwerken uit de tekst en de afbeelding. Specifieke concepten die aan bod komen zijn het dieet van herbivoren (planteneters) versus carnivoren (vleeseters), de lengte van het darmkanaal en de relatie met voedingsbronnen. Ook wordt de rol van organismen in de voedselketen besproken, met verwijzing naar consumenten, producenten en reducenten. De student moet een specifieke instructie opvolgen, waarschijnlijk gerelateerd aan het markeren van het juiste antwoord. Er is een verwijzing naar een 'uitwerkbijlage' en een tabel die de student moet raadplegen.

### Pagina 3

Bloedstolling
1p 3 Als een bloedvat beschadigd is, laten bloeddeeltjes het bloed stollen om bloedverlies tegen te gaan.
Welke bloeddeeltjes zijn dit?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen
1p 4 Bloedstolsels kunnen ook in bloedvaten ontstaan, zonder dat er een wond is.
In de afbeelding zie je de bloedsomloop.
[FIGUUR: Schematische weergave van de bloedsomloop, met hart, longen, lever, nieren en bloedvaten. Label "haarvaten van de benen".]
Een bloedstelsel uit een beenader komt met het bloed in de longen terecht en veroorzaakt daar een verstopping van een bloedvat.
Op de weg vanuit de beenader naar de longen is het bloedstelsel door het hart gekomen.
Door welke delen van het hart is dit stolsel gekomen?
A eerst door de linkerboezem, dan door de linkerkamer
B eerst door de linkerkamer, dan door de linkerboezem
C eerst door de rechterboezem, dan door de rechterkamer
D eerst door de rechterkamer, dan door de rechterboezem
GT-0191-a-17-1-o
3 / 25
lees verder ▶►►

### Pagina 4

Een rit in een achtbaan
Een rit in een achtbaan betekent hoge snelheid, onverwachte bewegingen en grote hoogteverschillen. Voor sommige mensen is dit een geweldige ervaring. Anderen worden bang en misselijk, en moeten soms zelfs overgeven.
[FIGUUR: Een tekening van een persoon in een achtbaan die erg angstig kijkt.]

1p 5 Misselijkheid tijdens een rit in een achtbaan ontstaat door overprikkeling van het evenwichtsorgaan.
[FIGUUR: Een tekening van het menselijk oor met de verschillende onderdelen van het binnenoor en gehoor. De onderdelen zijn gelabeld met de letters Q, R, S en T.]
Welke letter in de afbeelding geeft het evenwichtsorgaan aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

GT-0191-a-17-1-o 4 / 25 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

1p 6 Vanuit het evenwichtsorgaan worden tijdens de rit in de achtbaan impulsen naar het braakcentrum in de hersenen geleid. Het braakcentrum zorgt ervoor dat je je misselijk voelt.
[FIGUUR: Een doorsnede van het menselijk brein met het braakcentrum gemarkeerd.]
→ Hoe heet het deel van de hersenen waarin het braakcentrum ligt?
1p 7 Het braakcentrum stuurt impulsen naar spieren in de maagwand waardoor deze spieren zich samentrekken. Hierdoor ga je overgeven. Welk type zenuwcellen geeft impulsen af aan de spieren in de maagwand?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen
1p 8 Tijdens een rit in een achtbaan komt er meer adrenaline in het bloed. Waar wordt dit hormoon gemaakt?
A in de alvleesklier
B in de bijnieren
C in de hypofyse
D in de schildklier
GT-0191-a-17-1-0 5/25 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Anthocyaan

Anthocyaan is een paarse kleurstof die voorkomt in bloemen van veel planten, bijvoorbeeld van de grote leeuwenbek. De kleurstof bevindt zich in de vacuole van bloemcellen.

1p 9 In de afbeelding zie je een cel uit een paarse bloem van een grote leeuwenbek.
[FIGUUR: Een schematische tekening van een plantencel met de volgende onderdelen aangegeven met letters: Q (vacuole), R (celkern), S (cytoplasma) en T (celwand).]

Welke letter geeft een plaats aan waar zich anthocyaan bevindt?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

Het maken van anthocyaan wordt geregeld door een gen. Wetenschappers hebben zo'n gen vanuit een cel van een grote leeuwenbek overgebracht in een cel van een tomatenplant. Zo hebben ze tomatenplanten kunnen kweken met paarse tomaten. Paarse tomaten bevatten dezelfde stoffen als rode tomaten, maar veel meer anthocyaan.

2p 10 Een onderzoeker vermoedt dat veel anthocyaan in de voeding kan helpen om een verhoogde bloeddruk te verlagen. Hij wil dit onderzoeken door patiënten met een verhoogde bloeddruk dagelijks sap van paarse tomaten te laten drinken.
→ Schrijf een werkplan op voor dit onderzoek.

GT-0191-a-17-1-o 6 / 25 lees verder ►►►

### Pagina 7

Het syndroom van MRK
Vrouwen met het syndroom van MRK hebben geen baarmoeder en geen vagina. Hun eierstokken zijn goed ontwikkeld en functioneren normaal. De vrouwen hebben wel een clitoris en schaamlippen en in de puberteit ontwikkelen de borsten zich normaal.

2p 11 In de afbeelding geven letters delen van het voortplantingsstelsel aan van een vrouw zonder het syndroom van MRK.
[FIGUUR: Anatomische tekening van het vrouwelijke voortplantingssysteem met de letters P, Q, R, S, T, U.]

→ Schrijf de twee letters op die de delen aangeven die bij een vrouw met het syndroom van MRK ontbreken volgens de informatie.

1p 12 Heeft een vrouw met het syndroom van MRK primaire geslachtskenmerken? En heeft ze secundaire geslachtskenmerken?
A geen primaire en geen secundaire geslachtskenmerken
B alleen primaire geslachtskenmerken
C alleen secundaire geslachtskenmerken
D primaire en secundaire geslachtskenmerken

1p 13 In Zweden hebben negen vrouwen zonder baarmoeder een baarmoedertransplantatie ondergaan. Na de operatie moeten deze vrouwen middelen gebruiken om de afweer te onderdrukken.
→ Leg uit waarom de afweer bij deze vrouwen onderdrukt moet worden.

GT-0191-a-17-1-0 7 / 25 lees verder ►►►

### Pagina 8

Bananeen

[FIGUUR: Een foto van een bananenplant met de bloeiwijze en de vruchten. De tekst 'bananen' wijst naar de vruchten en 'rest van de bloem' wijst naar het einde van de bloeiwijze.]

Bananenplanten kunnen enkele meters hoog worden. Tussen de bladeren groeien grote, paarse knoppen. In elke knop ontwikkelen zich mannelijke en vrouwelijke bloemen. De bloemen van bananenplanten die gebruikt worden voor de bananenteelt, zijn steriel. Dat wil zeggen dat ze geen voortplantingscellen maken. Zonder dat er een bevruchting heeft plaatsgevonden, groeien er uit de vrouwelijke bloemen vruchten zonder zaden: de bananen.

1p 14 Hoe heet het deel van een vrouwelijke bloem waaruit een banaan groeit?

1p 15 Er bestaan wilde bananenplanten met genen die deze planten ongevoelig maken voor schimmelziekten. Het is niet mogelijk om deze genen door kruisingen over te brengen in bananenplanten die gebruikt worden voor de bananenteelt.
→ Leg uit waardoor zulke kruisingen niet mogelijk zijn.

GT-0191-a-17-1-o 8 / 25 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Zuurstof in het bloed
[FIGUUR: Vier diagrammen naast elkaar. Elk diagram bevat een grafiek met "zuurstofgehalte" op de y-as en een lijn die afneemt of toeneemt met de positie in een bloedvat. Onder elke grafiek staat een schematische weergave van een bloedvat met de letters P en Q, en een pijl die de stroomrichting aangeeft.]
Legenda:
P = slagader
Q = ader
$\rightarrow$ = stroomrichting van het bloed

1p 16 Een onderzoeker meet het zuurstofgehalte van het bloed in enkele bloedvaten van de grote bloedsomloop. Eén van de vier diagrammen hierboven geeft het zuurstofgehalte in die bloedvaten juist weer. Welk diagram is dat?
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
D diagram 4

GT-0191-a-17-1-o 9 / 25 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Taaislijmziekte
Taaislijmziekte is een erfelijke aandoening die veroorzaakt wordt door een recessief gen (a). Een gevolg van taaislijmziekte is een verstoring van de stofwisseling in de cellen van het longslimvlies.
2p 17 In de familie van Sammy komt taaislijmziekte voor. Haar beide ouders hebben geen taaislijmziekte, maar Sammy zelf wel.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
Schrijf in deze tabel wat het genotype van Sammy is. Vul ook het genotype van haar vader in.
1p 18 Waar in het lichaam komt het gen voor taaislijmziekte voor?
A alleen in de kernen van haar longslimvliescellen
B alleen in de kernen van haar longcellen
C in de kernen van al haar lichaams-cellen
1p 19 Sammy moet als gevolg van haar ziekte vaak hoesten. Daarbij trekken haar buikspieren zich krachtig samen.
Gaat het middenrif omhoog of omlaag als haar buikspieren zich samentrekken? En ademt ze dan in of ademt ze dan uit?
A Haar middenrif gaat omhoog en ze ademt in.
B Haar middenrif gaat omhoog en ze ademt uit.
C Haar middenrif gaat omlaag en ze ademt in.
D Haar middenrif gaat omlaag en ze ademt uit.
GT-0191-a-17-1-o 10/25 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Een levenscyclus

In de afbeelding zie je vijf stadia van de levenscyclus van een plant.

[FIGUUR: Vijf tekeningen van plantenstadia, genummerd 1 tot en met 5. Nummer 1 toont een kiemend zaadje. Nummer 2 toont een zaailing met wortels en een beginnende stengel. Nummer 3 toont een jonge plant met twee bladeren en een wortelstelsel. Nummer 4 toont een volwassen plant met bloemen en bladeren, met het label 'bloem'. Nummer 5 toont een volwassen plant met vruchten, met het label 'vrucht'.]

1p 20 Hoe heet stadium 1?

1p 21 Vindt in de periode van stadium 3 tot en met stadium 5 meiose plaats? En vindt in die periode mitose plaats?
A geen meiose en geen mitose
B alleen meiose
C alleen mitose
D meiose en mitose

GT-0191-a-17-1-0 11 / 25 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Oogaandoeningen
2p 22 Glaucoom is een oogaandoening die veroorzaakt wordt door een te hoge druk in het oog. Hierdoor raakt het netvlies aangetast en worden impulsen uit het oog niet meer goed doorgegeven.
Een andere aandoening van het oog is staar. Bij staar wordt de ooglens troebel. lemand met staar ziet daardoor minder goed.

[FIGUUR: doorsnede van een oog met de volgende labels: Q, R, S, T, U]

In de afbeelding zie je een doorsnede van een oog.
Op de uitwerkbijlage staan de namen van de twee oogaandoeningen in een tabel.
→ Welke twee letters geven de delen aan die bij deze oogaandoeningen aangetast worden volgens bovenstaande informatie? Schrijf de twee letters op de juiste plaats in de tabel op de uitwerkbijlage.

1p 23 De ziekte van Stargardt is een erfelijke oogafwijking waarbij zintuigcellen in de gele vlek langzaam afsterven. Deze zintuigcellen zijn nodig om kleuren te kunnen zien.
→ Hoe heten de zintuigcellen die bij de ziekte van Stargardt afsterven?

GT-0191-a-17-1-o 12 / 25 lees verder

### Pagina 13

Urine
1p 24 Urine bestaat uit water en afvalstoffen. De hoeveelheid water die de
nieren uitscheiden, wordt geregeld door het hormoon ADH. Dit hormoon
wordt gemaakt door de hypofyse.
De afbeelding laat zien hoe de hypofyse de uitscheiding van water regelt.

[FIGUUR: Een schematische weergave van de menselijke torso met de nieren, urinewegen en de hypofyse. De hypofyse is gelokaliseerd in het hoofd en er zijn pijlen die de werking van ADH op de nieren weergeven, met labels "minder ADH" en "meer ADH", en "meer uitscheiding van water" en "minder uitscheiding van water".]

Naar aanleiding van bovenstaande informatie doet Nasrine twee
uitspraken. Deze twee uitspraken staan in een tabel op de
uitwerkbijlage.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of die juist is of onjuist.

1p 25 Urine wordt tijdelijk opgeslagen in de urineblaas. De urineblaas kan
ontstoken raken door bacteriën die van buitenaf in de blaas terechtkomen.
Als deze bacteriën in een nierbekken terechtkomen, kan dat een
nierbekkenontsteking veroorzaken.
Via welke delen van het uitscheidingsstelsel zijn deze bacteriën
achtereenvolgens van buitenaf in een nierbekken terechtgekomen?
A urineblaas → urinebuis → urineleider → nierbekken
B urineblaas → urineleider → urinebuis → nierbekken
C urinebuis → urineblaas → urineleider → nierbekken
D urineleider → urineblaas → urinebuis → nierbekken
E urineleider → urineblaas → urinebuis → nierbekken
F urineleider → urinebuis → urineblaas → nierbekken

GT-0191-a-17-1-0
13 / 25
lees verder ►►►

### Pagina 14

Runderpest
Runderpest is een besmettelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een
virus. In het verleden stierven veel runderen aan deze ziekte.
Er is een vaccin met een verzwakt runderpestvirus ontwikkeld. Door
runderen in te enten met dit vaccin is de ziekte nu verdwenen.
1p 26 Naar aanleiding van de informatie hierboven doet Roel twee uitspraken.
Deze uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist.
In de periode rond de inentingen tegen runderpest hebben onderzoekers
regelmatig de hoeveelheid antistoffen in het bloed van runderen bepaald.
Het diagram laat de resultaten zien van bepalingen bij twee runderen.
Beide runderen werden niet eerder ingeënt tegen runderpest.
[FIGUUR: Diagram met op de y-as "hoeveelheid runderpest-antistof in het bloed" en op de x-as "tijd". Twee curves worden weergegeven: een hogere curve, gelabeld "Doortje 7", en een lagere curve, gelabeld "Toos 3". Beide curves tonen een stijging in antistoffen na vaccinatie.]
vaccinatie tijd
1p 27 Uit het diagram blijkt dat er vóór de vaccinatie verschil was in de
hoeveelheid antistof in het bloed van Doortje 7 en dat van Toos 3.
→ Leg uit waardoor dit verschil veroorzaakt kan zijn.
2p 28 Leid uit het diagram twee verschillen af tussen de reactie van het lichaam
van Doortje 7 en dat van Toos 3 op de vaccinatie.
GT-0191-a-17-1-o 14 / 25 lees verder 

### Pagina 15

Verminderde vruchtbaarheid

Als het een vrouw en een man niet lukt om samen kinderen te krijgen, kan
er sprake zijn van verminderde vruchtbaarheid.
Over de oorzaken van verminderde vruchtbaarheid zijn op internet de
volgende gegevens te vinden.

| oorzaken van verminderde vruchtbaarheid | deel van alle
oorzaken
(%) |
| afwijkend sperma | 22 |
| eileiderproblemen | 17 |
| ovulatiestoornis | 30 |
| andere oorzaken | 17 |
| onverklaarbare onvruchtbaarheid | 14 |

2p 29 Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
→ Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram met de gegevens uit de
tabel.

2p 30 Er is sprake van afwijkend sperma als het sperma minder zaadcellen
bevat dan normaal, als zaadcellen een afwijkende vorm hebben of als ze
niet goed bewegen. Ook de samenstelling van het zaadvocht heeft
invloed op de vruchtbaarheid.
In de afbeelding zie je organen van een man.
Twee letters geven organen aan die delen
van het zaadvocht maken.
→ Schrijf deze twee letters op.

[FIGUUR: Tekening van het mannelijk voortplantingssysteem met de organen aangeduid met de letters Q, R, S, T, U.]

GT-0191-a-17-1-o 15 / 25 lees verder ►►►

### Pagina 16

Korstmossen
31 Op bomen, muren of stenen groeien vaak groengrijze of gele plakken. Dit
zijn korstmossen.
[FIGUUR: Een boom met korstmos, een uitvergrote afbeelding van korstmos.]
Een korstmos bestaat uit schimmeldraden waartussen eencellige algen
leven. Deze eencellige plantjes hebben licht nodig voor de fotosynthese.
De twee stoffen die ze hierbij maken, alg
worden ook door de schimmeldraden
opgenomen en gebruikt.
→ Schrijf de namen van deze twee
stoffen op.
schimmel
vergroting 100x
32 Heeft een schimmelcel van een korstmos een celmembraan?
En heeft zo'n cel een celwand?
A alleen een celmembraan
B alleen een celwand
C een celmembraan en een celwand
GT-0191-a-17-1-o 16 / 25 lees verder ‣‣‣

### Pagina 17

Scholeksters
[FIGUUR: Een scholekster met een lange rode snavel staat op een rotsachtige ondergrond bij het water.]
Veel scholeksters broeden in kustgebieden. Ze eten daar dieren zoals
mosselen, wormen en krabben.
Elk paartje scholeksters heeft een eigen broedplek. Als de broedplek
gunstig is, komt het paartje elk jaar terug om op dezelfde plek te broeden.
Als de broedplek ongunstig is, proberen de vogels het volgende jaar een
betere plek te veroveren.
Een broedplek is gunstig voor scholeksters als:
- er voldoende voedsel te vinden is bij de plek,
- er geen kans is op overspoeling door zeewater,
- er geen grote dieren lopen die op het nest kunnen trappen,
- er weinig roofdieren zoals meeuwen of vossen in de buurt zijn.

1p 33 Noem een abiotische factor die bepaalt of een broedplek gunstig is
volgens de informatie hierboven.
1p 34 Nikky probeert een voedselketen te maken waarvan de scholekster deel
uitmaakt. Ze leest wat hierboven staat en zegt dat er meer informatie
nodig is om een volledige voedselketen te kunnen maken.
→ Leg uit welke informatie ontbreekt om een volledige voedselketen te
kunnen maken.
GT-0191-a-17-1-o 17/25 lees verder ►►►

### Pagina 18

2p 35 Broedende scholeksters kunnen onder andere de volgende gedragingen vertonen.
gedrag 1 Een broedende scholekster loopt op een naderende scholekster af, maakt hoge, trillende geluiden en pikt met de snavel naar de andere vogel.
gedrag 2 Als een meeuw in de buurt komt, laat een broedende scholekster één vleugel hangen, strompelt van de broedplek weg en vliegt korte tijd later op.
gedrag 3 Als een meeuw nadert, vliegt een scholekster langzaam van zijn broedplek weg, landt ergens anders en vertoont op die andere plek broedgedrag.
→ Welke van deze gedragingen is sociaal gedrag? En hoe heet dat gedrag?
Schrijf je antwoord zo op:
nummer gedrag: ............................................................
naam gedrag: ............................................................
GT-0191-a-17-1-0 18 / 25 lees verder ► ► ►

### Pagina 19

Bloedziekten

1p 36 Hemofilie is een erfelijke ziekte waarbij het bloed niet goed stolt. Het gen dat deze ziekte veroorzaakt, is recessief en ligt op het X-chromosoom. Hoeveel procent van de zaadcellen van een man met hemofilie bevat het gen voor deze ziekte?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

1p 37 Thalassemie is een erfelijke ziekte van de rode bloedcellen en wordt veroorzaakt door een recessief gen. In de stamboom staan gegevens over een familie waarin deze ziekte voorkomt.
[FIGUUR: Een stamboom met vier generaties. De eerste generatie bestaat uit een man zonder thalassemie en een vrouw met thalassemie. Ze hebben drie kinderen: een man met thalassemie, een vrouw met thalassemie en een man zonder thalassemie. De man zonder thalassemie heeft een tweeling met een vrouw zonder thalassemie; deze tweeling bestaat uit een jongen en een meisje, beiden zonder thalassemie.]
Legenda:
■ man met thalassemie
● vrouw met thalassemie
□ man zonder thalassemie
○ vrouw zonder thalassemie
tweling

Is Stef heterozygoot, homozygoot dominant of homozygoot recessief voor thalassemie? Of is dat uit de gegevens niet af te leiden?
A heterozygoot
B homozygoot dominant
C homozygoot recessief
D Dat is uit de gegevens niet af te leiden.

GT-0191-a-17-1-o 19 / 25 lees verder ►►►

### Pagina 20

Vertering

Floor en Roos onderzoeken de vertering van voedingsstoffen. Ze vullen vier reageerbuizen met water en voedingsstoffen.

|       | water (ml) | eiwitten (g) | vetten (g) | vitamine C (g) | zetmeel (g) |
|-------|------------|-------------|------------|----------------|------------|
| buis 1| 20         | 1,0         | 0,0        | 0,0            | 0,0        |
| buis 2| 20         | 0,0         | 1,0        | 0,0            | 0,0        |
| buis 3| 20         | 0,0         | 0,0        | 1,0            | 0,0        |
| buis 4| 20         | 0,0         | 0,0        | 0,0            | 1,0        |

1p 38 Aan de inhoud van elke buis voegen Floor en Roos enkele druppels jodiumoplossing toe. De inhoud van één van de buizen kleurt donkerblauw. Welke buis is dit?
A buis 1
B buis 2
C buis 3
D buis 4

1p 39 Floor en Roos gebruiken voor het vervolg van hun onderzoek drie flesjes met verteringssappen. In hun biologieboek vinden ze onderstaand diagram. Uit dit diagram leiden ze af welke voedingsstoffen in verschillende delen van het verteringskanaal verteerd worden.

[FIGUUR: Drie flesjes met de letters Q, R en S erop, gevolgd door een diagram met op de y-as 'hoeveelheid voedingsstoffen' en op de x-as de verschillende delen van het verteringskanaal: mond, maag, twaalfvingerige darm, dunne darm. Drie lijnen geven de afbraak van verschillende voedingsstoffen weer: een stippellijn, een doorgetrokken lijn en een gestippelde lijn.]

Legenda:
— vetten
...... eiwitten
- - - - zetmeel

Uit welke twee flesjes kunnen ze vloeistof gebruiken om de voedingsstoffen in buis 1 te verteren?
A uit flesje Q en flesje R
B uit flesje Q en flesje S
C uit flesje R en flesje S

GT-0191-a-17-1-o 20 / 25 lees verder ►►►

### Pagina 21

Bloedtransfusie

Mensen kunnen verschillende bloedgroepen hebben, bijvoorbeeld die van het ABO-systeem. De bloedgroepen A, B, AB en 0 behoren tot dit systeem.
Bij een bloedtransfusie met rode bloedcellen worden bij voorkeur bloedcellen gegeven van een donor met dezelfde bloedgroep als de ontvanger. In noodgevallen worden soms ook bloedcellen van een donor met een andere bloedgroep toegediend. Dit kan alleen zonder gevaar voor de gezondheid als dat geen klontering van het bloed veroorzaakt.

1p 40 Van welke bloedgroep kunnen altijd rode bloedcellen toegediend worden zonder gevaar voor klontering? En wat is hiervoor de verklaring?
A van bloedgroep 0, want die rode bloedcellen dragen geen antigenen van het ABO-systeem
B van bloedgroep 0, want die rode bloedcellen dragen geen antistoffen van het ABO-systeem
C van bloedgroep AB, want die rode bloedcellen dragen geen antigenen van het ABO-systeem
D van bloedgroep AB, want die rode bloedcellen dragen geen antistoffen van het ABO-systeem

GT-0191-a-17-1-o 21 / 25 lees verder ►►►

### Pagina 22

Ornaat-elfjes

[FIGUUR: Twee ornaat-elfjes op een tak.]

1p 41 Ornaat-elfjes zijn vogels die in Australië leven. De veren zijn bruin. Alleen in de voortplantings tijd hebben de mannetjes een opvallende blauwe kleur op de kop, de rug en de staart. De blauwe kleur speelt een rol bij het lokken van een vrouwtje voor de voortplanting.
→ Hoe heet dit voortplantingsgedrag?

Tien dagen nadat het vrouwtje eieren heeft gelegd, begint zij te zingen terwijl ze in het nest op de eieren zit. Elk vrouwtje zingt in de broedperiode haar eigen speciale melodie die in de eieren te horen is. De eieren komen na vijftien dagen broeden uit. Als het eerste ei uitkomt, stopt het vrouwtje met zingen. Nadat een jong uit het ei gekomen is, zingt het een melodie die alleen door de eigen moeder herkend wordt. Alleen als de moeder de juiste melodie hoort, geeft ze het jong voedsel.

1p 42 Wat is de inwendige prikkel voor het jong om die melodie te zingen?

1p 43 Enkele biologen onderzoeken bij ornaat-elfjes het zanggedrag van vrouwtjes en hun jongen in de broedperiode. Meteen na het uitkomen van het eerste ei wordt een moeder van haar nest gehaald en op het nest van een andere moeder geplaatst (zie het schema).

WISSELEN
↓
[FIGUUR: Tabel met de plaatsen van de moeders tot het uitkomen van het eerste ei, en moeders na het uitkomen van het eerste ei.]
Plaats van de moeders tot het uitkomen van het eerste ei:
moeder P in nest P
moeder Q in nest Q

Plaats van de moeders na het uitkomen van het eerste ei:
moeder Q in nest P
moeder P in nest Q

→ Zullen de jongen in nest P en in nest Q door hun pleegmoeders gevoerd worden? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-17-1-o 22 / 25 lees verder ► ► ►

### Pagina 23

1p 44 De biologen doen een vervolgonderzoek om te bepalen of het zingen van
de speciale melodie door de jongen erfelijk is of aangeleerd. In dit
vervolgonderzoek wisselen ze de moeders van nest voordat de
zangperiode van de moeders begint (zie het schema).
[FIGUUR: Schema met de titel WISSELEN. Links een tabel met twee kolommen: "plaats van de moeders bij het leggen van de eieren" en "plaats van de moeders tijdens hun zangperiode". Onder "plaats van de moeders bij het leggen van de eieren" staan "moeder S in nest S" en "moeder T in nest T". Onder "plaats van de moeders tijdens hun zangperiode" staan "moeder T in nest S" en "moeder S in nest T".]
De biologen noteren of de jongen na het uitkomen van de eieren door hun
pleegmoeder worden gevoerd. Uit het resultaat van dit vervolgonderzoek
trekken ze de conclusie dat het zanggedrag dat de jongen na het
uitkomen van de eieren vertonen, aangeleerd gedrag is.
→ Schrijf op wat het resultaat van het onderzoek is als de conclusie van
de biologen juist is.
Bijen

Lees eerst informatie 1 tot en met 6 in de bijlage en beantwoord dan
vraag 45 tot en met 54. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de
informatie gebruiken.
1p 45 Bijen gebruiken stuifmeel als voedsel.
Levert stuifmeel bouwstoffen aan bijen? En levert stuifmeel brandstoffen?
A alleen bouwstoffen
B alleen brandstoffen
C bouwstoffen en brandstoffen

2p 46 In informatie 1 staan gegevens over de voedingswaarde van honing. In de
tabel ontbreekt het gegeven over de hoeveelheid water in honing.
→ Hoeveel gram water bevat 100 gram honing, uitgaande van de overige
gegevens in de tabel? Leg je antwoord uit met een berekening en
bereken de hoeveelheid in één decimaal nauwkeurig.
GT-0191-a-17-1-o 23 / 25 lees verder

### Pagina 24

1p 47 In de afbeelding zie je een bloem van een grasplant.
[FIGUUR: Een schematische tekening van een grasbloem met aar en plukjes haren.]
Omdat bijen niet op dit type bloem afvliegen, bestaat er ook geen honing van deze plantensoort.
→ Leg uit waarom bijen niet op dit type bloem afvliegen.
1p 48 Schrijf het cijfer op dat in informatie 2 het orgaan aangeeft waarin nectar wordt verteerd.
1p 49 In de afbeelding van informatie 2 geeft het cijfer 5 een deel van een orgaanstelsel aan.
Welk orgaanstelsel is dit?
A het ademhalingsstelsel
B het bloedvatenstelsel
C het verteringsstelsel
D het zenuwstelsel
1p 50 Een koningin van een groep honingbijen legt een eitje waaruit zich een dar ontwikkelt.
→ Hoeveel dagen duurt de ontwikkeling tot volwassen dar vanaf het moment dat dit eitje gelegd is?
1p 51 Een dar uit een groep honingbijen heeft 16 chromosomen in een cel van zijn vleugel.
→ Hoeveel chromosomen bevinden zich in een onbevruchte eicel van de koningin van deze groep?
GT-0191-a-17-1-o 24 / 25 lees verder ►►►

### Pagina 25

1p 52 In informatie 4 staat dat het kunnen opruimen van dode larven uit het nest
een erfelijke eigenschap is. Een koningin is heterozygoot voor deze
eigenschap. Een eitje van deze koningin wordt bevrucht door een zaadcel
met het gen om dode larven op te kunnen ruimen.
Hoe groot is de kans dat een werkster die zich uit dit eitje ontwikkelt, dode
larven kan opruimen?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

1p 53 In de afbeelding hieronder zie je een bijennest met vier plaatsen in de
omgeving waar voedsel voor de bijen te vinden is: Q, R, S en T.

[FIGUUR: Tekening van een bijennest met omgeving, met daarin vier locaties aangegeven met Q, R, S en T. Er is een zon en een schaal met een hoek aangegeven.]

In de informatie staat een afbeelding met vier verschillende dansen van
een bij. Dans 2 geeft één van de plaatsen met voedsel aan uit de
afbeelding hierboven.
Welke plaats wordt door dans 2 aangegeven?
A plaats Q
B plaats R
C plaats S
D plaats T

2p 54 Als een bij iemand steekt, zullen andere bijen in de buurt hierop reageren.
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Schrijf in deze tabel wat volgens de informatie de uitwendige prikkel
voor die andere bijen is en wat hun respons is.

GT-0191-a-17-1-o 25 / 25 einde ■