# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2016 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2016/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2016
tijd vak 1
dinsdag 24 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 53 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0191-a-16-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Darmbacteriën

In de dikke darm breken bacteriën onverteerde voedselresten af. Daarbij komen veel gassen vrij. Deze gassen kunnen zich ophopen in het laatste deel van de darmen. Als iemand een wind laat, komen deze gassen via de anus naar buiten.

1p 1 Eén van de gassen in een wind is koolstofdioxide. Dit gas ontstaat als bacteriën glucose afbreken met behulp van zuurstof. Bij dit proces komt energie vrij.
→ Geef de naam van dit stofwisselingsproces.

2p 2 Darmbacteriën maken enzymen om stoffen in onverteerde voedselresten af te breken. Verteringssappen die door verteringsklieren van de mens gemaakt worden, bevatten ook enzymen voor de afbraak van voedingsstoffen.
→ Noem twee verteringssappen die verteringsenzymen bevatten.

1p 3 Drie delen in en om cellen zijn: celkern, celmembraan en celwand. Welk deel ontbreekt bij darmbacteriën?
A celkern
B celmembraan
C celwand

1p 4 Er zijn verschillende zuiveldrankjes te koop die zeer veel bacteriën bevatten. De fabrikanten van de drankjes beweren dat deze bacteriën een positieve invloed hebben op de werking van de darmen. De meeste van die bacteriën komen echter niet levend in de twaalfvingerige darm aan na inname via de mond.
→ Leg uit waardoor de meeste bacteriën uit die zuiveldrankjes niet levend in de twaalfvingerige darm aankomen.

GT-0191-a-16-1-o 2 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 3

Waterpest
Waterpest is een plant die in de
negentiende eeuw vanuit Amerika
terechtgekomen is in Europa en zich daar
snel heeft verspreid. De plant leeft in het
water van meren en sloten. Stukjes van de
plant breken af, worden door het water
verspreid en groeien snel uit tot nieuwe
planten.
In Amerika komen zowel waterpestplanten
met mannelijke bloemen als
waterpestplanten met vrouwelijke bloemen
voor. In Europa komen alleen vrouwelijke
waterpestplanten voor.
[FIGUUR: Een foto van een waterpestplant met vertakkende stengels en bladeren.]

1p 5 Aan vrouwelijke waterpestplanten in Amerika ontwikkelen zich wel
vruchtjes met zaden, maar aan die in Europa niet.
→ Leg uit dat zich alleen vruchtjes met zaden kunnen ontwikkelen als er
planten met mannelijke bloemen aanwezig zijn.

1p 6 Planten die onder water leven, zoals waterpest, hebben geen waslaag op
de bladeren.
→ Leg uit dat planten onder water geen waslaag nodig hebben.

GT-0191-a-16-1-o 3 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Ademhaling

Dorien is bij de dokter voor een ademhalingstest. Ze moet een paar keer op verschillende manieren in- en uitademen.

1p 7 Dorien ligt op de onderzoeksbank en ademt diep in met buik- en borstademhaling.
Enkele spieren die betrokken zijn bij de ademhaling zijn buikspieren, middenrifspieren en tussenribspieren.
Welke van deze spieren trekken zich sterk samen als ze diep inademt?
A haar buikspieren en haar middenrifspieren
B haar buikspieren en haar tussenribspieren
C haar middenrifspieren en haar tussenribspieren

1p 8 Enkele delen van het ademhalingsstelsel zijn de bronchiën, de longblaasjes en de luchtpijp.
In welke volgorde stroomt de lucht door deze delen naar binnen als Dorien diep inademt?
A bronchiën - longblaasjes - luchtpijp
B bronchiën - luchtpijp - longblaasjes
C longblaasjes - bronchiën - luchtpijp
D longblaasjes - luchtpijp - bronchiën
E luchtpijp - bronchiën - longblaasjes
F luchtpijp - longblaasjes - bronchiën

GT-0191-a-16-1-o 4 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Een niertransplantatie
1p 9 Voorafgaand aan een niertransplantatie wordt bepaald of de
bloedgroepen van ontvanger en donor bij elkaar passen. Dit is het geval
als de ontvanger geen antistoffen maakt tegen de rode bloedcellen van de
donor.
Ada komt in aanmerking voor een niertransplantatie. Van drie personen is
een donornier beschikbaar (zie de tabel).

[FIGUUR: Tabel met donor bloedgroep, met rijen voor Gerard, Ingrid, Jan.]

De bloedgroep van Ada is A resp usitief.
Welke nier is of welke nieren zijn geschikt als donor nier voor Ada als gelet
wordt op de bloedgroepen?
A alleen die van Gerard
B alleen die van Ingrid
C alleen die van Jan
D die van Gerard en die van Ingrid
E die van Gerard en die van Jan
F die van Ingrid en die van Jan

GT-0191-a-16-1-o 5 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 6

Een experiment met tuinkerszaden

Jos en Pim doen een experiment met tuinkerszaden. Ze bedekken de bodem van twaalf glazen bakjes met vochtig filtreerpapier. Ze nummeren de bakjes 1 tot en met 12. In elk bakje leggen ze 400 tuinkerszaden. De bakjes 1 tot en met 6 zetten ze in een ruimte waarin voortdurend sigarettenrook wordt geblazen. De andere zes bakjes zetten ze in een ruimte zonder rook. Alle andere omstandigheden zijn in beide ruimtes gelijk.
Na drie dagen tellen Jos en Pim hoeveel zaden in elk bakje zijn ontkiemd.

1p 10 Jos en Pim maken een verslag van hun experiment. Het verslag begint met de onderzoegsvraag.
→ Wat is de onderzoeksvraag van het experiment van Jos en Pim?

1p 11 Jos en Pim maken een tabel van de resultaten. Ze moeten het gemiddeld aantal ontkiemde zaden per bakje in elk van de ruimtes nog uitrekenen.

[FIGUUR: Tabel met de kolommen "ruimte met sigarettenrook" en "ruimte zonder sigarettenrook". Onder elke hoofdkolom staan de subkolommen "bakje" en "aantal ontkiemde zaden". De rijen bevatten de bakjes 1 t/m 6 en 7 t/m 12, met de bijbehorende aantallen ontkiemde zaden. De laatste rij bevat "gemiddeld per bakje" zonder getallen.]

De tabel staat ook op de uitwerkbijlage.
→ Bereken voor elk van beide ruimtes het gemiddeld aantal ontkiemde zaden per bakje. Noteer deze twee gemiddeldes in de tabel op de uitwerkbijlage.

2p 12 Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
→ Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van het gemiddeld aantal ontkiemde zaden per bakje in elk van de ruimtes.

1p 13 De bakjes 7 tot en met 12 werden niet blootgesteld aan sigarettenrook.
→ Leg uit wat bij dit onderzoek de functie is van deze bakjes met zaden.

GT-0191-a-16-1-o 6 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 7

Aquaria
[FIGUUR: Drie aquaria op een rij. Aquarium 1 bevat alleen een plant. Aquarium 2 bevat alleen een vis. Aquarium 3 bevat een plant en een vis.]
1
alleen een plant
2
alleen een vis
3
een plant en een vis

2p 14 In de afbeelding zie je drie aquaria met organismen. De aquaria staan in
het licht.
Esther meet gedurende enige tijd de gehaltes aan koolstofdioxide en
zuurstof in het water van elk aquarium. De diagrammen hieronder geven
de resultaten weer van haar metingen.

gehalte
↑
Q
→ tijd
Legenda:
----- koolstofdioxide
----- zuurstof

gehalte
↑
R
→ tijd

gehalte
↑
S
→ tijd

Op de uitwerkbijlage staan de nummers van de aquaria in een tabel.
→ Welk diagram hoort bij welk aquarium? Schrijf de letters Q, R en S op
de juiste plaats in de tabel op de uitwerkbijlage.

GT-0191-a-16-1-o
7 / 23
lees verder ▶▶▶

### Pagina 8

Malaria
Malaria is een infectieziekte die vooral in Afrika voorkomt. De ziekte wordt
veroorzaakt door eencellige parasieten die worden overgebracht door
malariamuggen.

2p 15 Na een steek van een mug komen malariaparasieten met het bloed in de
lever van de gestoken persoon.
→ Geef de namen van twee bloedvatten waardoor bloed de lever
instroomt.

In de lever van mensen planten de eencellige parasieten zich voort door
mitose (= gewone celdeling). De parasieten komen daarna in het bloed
terecht en dringen rode bloedcellen binnen. Ook in rode bloedcellen
vermenigvuldigen ze zich door mitose.
Sommige van de eencellige nakomelingen ontwikkelen zich tot
voortplantingscellen. Als een malariamug bloed met deze
voortplantingscellen opzuigt, komen ze in de darmen van de mug terecht
waar bevruchting plaatsvindt.

1p 16 Malariaparasieten planten zich voort in de darmen van muggen en in de
lever van mensen.
Waar vindt geslachtelijke voortplanting plaats?
A alleen in de darmen van muggen
B alleen in de lever van mensen
C in de darmen van muggen en in de lever van mensen

2p 17 In de afbeelding zie je enkele gebeurtenissen tijdens de levenscyclus van
malariaparasieten. Anders dan bij mensen treedt bij deze parasieten
meiose op ná de bevruchting.

[FIGUUR: Een schema dat het proces van bevruchting toont. Een bewegende cel (voortplantingscel) gaat over in een eicel. Daarna gaat de bevruchte eicel via meiose naar nieuwe eencellige malariaparasieten. De voortplantingscel wordt beschreven als "voortplantingscellen met 14 chromosomen per cel".]

voortplantingscellen bevruchting bevruchte nieuwe eencellige
met 14 chromosomen eicel malariaparasieten
per cel

Op de uitwerkbijlage staat in een tabel hoeveel chromosomen een
voortplantingscel van een malariaparasiet bevat. Uit de afbeelding
hierboven kun je afleiden hoeveel chromosomen een bevruchte eicel
bevat en hoeveel chromosomen een nieuwe malariaparasiet bevat.
→ Schrijf deze aantallen in de tabel op de uitwerkbijlage.

GT-0191-a-16-1-o 8/23 lees verder ►►►
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiegbegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 9

1p 18 Malariaparasieten tasten rode bloedcellen aan. Door aangetaste rode bloedcellen kunnen bloedvaten verstopt raken, bijvoorbeeld in de hersenen.
In de afbeelding zie je een schema van de bloedsomloop.
[FIGUUR: Schema van de bloedsomloop met de hersenen bovenaan.]
Door malaria aangetaste rode bloedcellen worden met het bloed via de kortste weg vanuit de onderste holle ader naar de hersenen vervoerd. Daarbij passeert het bloed tweemaal het hart.
Wat is de juiste volgorde van de delen van het hart waardoor het bloed dan achtereenvolgens stroomt?
A linkerboezem - linkerkamer - rechterboezem - rechterkamer
B linkerkamer - linkerboezem - rechterkamer - rechterboezem
C rechterboezem - rechterkamer - linkerboezem - linkerkamer
D rechterkamer - rechterboezem - linkerkamer - linkerboezem

GT-0191-a-16-1-0
9 / 23
lees verder

### Pagina 10

Meeuwen

[FIGUUR: Twee foto's van meeuwen, links een kleine mantelmeeuw, rechts een zilvermeeuw. Onder de foto's staat de tekst "kleine mantelmeeuw" en "zilvermeeuw".]

In Nederland komen verschillende soorten meeuwen voor, zoals de zilvermeeuw en de kleine mantelmeeuw. Tegen het eind van de vorige eeuw nam in Nederland het aantal broedparen van de zilvermeeuw af, terwijl dat van de kleine mantelmeeuw bleef toenemen (zie het diagram).

[FIGUUR: Een lijngrafiek met op de y-as "aantal broedparen in Nederland" met waarden van 0 tot 100.000, en op de x-as "jaar" met waarden van '60 tot '05. Er zijn twee lijnen getekend: een gestippelde lijn voor "zilvermeeuw" en een doorlopende lijn voor "kleine mantelmeeuw".]

1p 19 In het diagram staan gegevens over het aantal broedparen van twee meeuwsoorten.
→ In welk jaar nam het aantal broedparen van de zilvermeeuw voor het eerst af terwijl dat van de kleine mantelmeeuw toen nog bleef toenemen?

GT-0191-a-16-1-o
10 / 23
lees verder ►►►

### Pagina 11

1p 20 Biologen dachten dat de afname van het aantal zilvermeeuwen
veroorzaakt werd door voedselconcurrente met kleine mantelmeeuwen.
Maar uit onderzoek bleek de oorzaak te zijn dat mensen vuilstortplaatsen
afdekten, waar zilvermeeuwen voedsel zochten.
→ Werd de afname van het aantal zilvermeeuwen veroorzaakt door een
abiotische of door een biotische factor? Leg je antwoord uit met
behulp van de informatie hierboven.

2p 21 In het broedseizoen eten zilvermeeuwen mosselen en krabbetjes die ze
vlakbij de kust vangen. Ze eten ook platvissen zoals schol en schar.
Kleine mantelmeeuwen zoeken in het broedseizoen hun voedsel verder
uit de kust. Ze eten dezelfde soorten platvissen, maar ook rondvissen
zoals kabeljauw en makreel.
Het schema hieronder stelt een deel van het voedselweb voor waarvan
beide soorten meeuwen deel uitmaken.

[FIGUUR: Een voedselwebschema. Boven staan twee hoofdcategorieën: "kleine mantelmeeuw" en "zilvermeeuw". Vanuit de "kleine mantelmeeuw" lopen pijlen naar de letters Q en R. Vanuit de "zilvermeeuw" lopen pijlen naar de letters S, T, U en V. Er loopt ook een schuine pijl van R naar S.]

De letters stellen verschillende organismen voor.
→ Wat zijn de namen van de organismen die worden voorgesteld door de
letters S en T volgens bovenstaande informatie?
Schrijf je antwoord zo op:
S = ...............................
T = ...............................

GT-0191-a-16-1-o 11 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 12

Grieppvarianten

Grievirussen komen in verschillende varianten voor, bijvoorbeeld H1N1, H3N2 en H5N1. De letters H en N geven twee verschillende antigenen van het virus aan. De cijfers achter die letters geven verschillende vormen van die antigenen aan.

1p 22 Mensen kunnen zich laten inenten tegen verschillende griepvarianten. Inenting tegen H1N1 levert geen goede immuniteit op tegen een andere variant, zoals H3N2.
→ Leg uit waardoor inenting tegen H1N1 geen goede immuniteit oplevert tegen een andere variant.

1p 23 In de tabel staan enkele verschillen tussen de griepvarianten H1N1 en H5N1.

[FIGUUR: Tabel met kolommen 'naam', 'overdraagbaar', 'besmettelijk' en 'gevaar'. Rijen H1N1 en H5N1.]

naam | overdraagbaar | besmettelijk | gevaar
------- | -------- | -------- | --------
H1N1 | tussen mensen onderling | zeer besmettelijk | voor de meeste mensen niet levensgevaarlijk
H5N1 | tussen vogels onderling en van vogels op mensen | niet erg besmettelijk | levensgevaarlijk voor mensen

Als twee verschillende griepvirussen met elkaar in aanraking komen, kunnen ze erfelijk materiaal uitwisselen.
→ Leg met behulp van bovenstaande informatie uit waardoor H5N1 gevaarlijker kan worden voor mensen als dit virus erfelijk materiaal overneemt van H1N1.

GT-0191-a-16-1-o 12 / 23 lees verder ►►►


### Pagina 13

De pijpbloem
1p 24 De pijpbloem is een plant met gele bloemen. Onderin de bloem bevinden zich de voortplantingsorganen van de plant. Insecten die op de geur van een bloem afkomen, vallen door de lange buis van de bloem naar binnen. Ze blijven onderin de bloem rondvliegen en kunnen pas na enige tijd weer uit de bloem ontsnappen. Daarna vliegen ze op een andere bloem van dezelfde plantensoort af.
→ Wat is de rol van de insecten bij de voortplanting van deze plant?
1p 25 Stoffen uit de pijpbloem werden vroeger gebruikt als middel tegen allerlei kwalen. Het gebruik van die stoffen is tegenwoordig verboden omdat ze zeer giftig zijn. Ze kunnen onherstelbare schade toebrengen aan het uitscheidingsstelsel. Door die schade kunnen afvalstoffen niet goed uit het bloed verwijderd worden.
[FIGUUR: Een schematische tekening van het menselijk uitscheidingsstelsel met de nieren (Q en R), urineleiders (S) en de blaas (T).]
Welke letter geeft een deel van het uitscheidingsstelsel aan waarin afvalstoffen uit het bloed verwijderd worden?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
GT-0191-a-16-1-0
13 / 23
lees verder

### Pagina 14

Hormonen en bevallen

2p 26 Het hormoon oxytocine stimuleert de weeën tijdens een bevalling. Dit hormoon wordt gemaakt door de hypofyse. Het hormoon adrenaline remt de productie van oxytocine. Op de uitwerkbijlage staat een tabel met de namen van de twee genoemde hormonen. In de afbeelding geven letters hormoonklieren in het lichaam van een vrouw aan.

[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk lichaam met de locatie van hormoonklieren aangegeven met letters: Q, R, S, T, U.]

-> Welke letter geeft de klier aan die oxytocine maakt? En welke letter geeft een klier aan die adrenaline maakt? Schrijf je antwoorden in de tabel op de uitwerkbijlage.

GT-0191-a-16-1-o 14 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 15

Waterpokken
1p 27 Waterpokken is een ziekte die wordt veroorzaakt door een virus. De meeste mensen krijgen waterpokken als kind en zijn daarna immuun. Hoe wordt deze immuniteit genoemd?
A kunstmatige actieve immuniteit
B kunstmatige passieve immuniteit
C natuurlijke actieve immuniteit
D natuurlijke passieve immuniteit
De ziekteverschijnselen van waterpokken zijn meestal niet ernstig. Maar voor mensen met een verzwakte afweer is de ziekte wel gevaarlijk.
1p 28 Merel is verpleegkundige. Ze gaat in een ziekenhuis werken op een afdeling met patiënten die een verzwakte afweer hebben. Om vast te stellen of ze immuun is voor waterpokken wordt haar bloed onderzocht. Zo’n bloedonderzoek kan de aanwezigheid van het waterpokkenvirus aantonen. Maar als ze ooit besmet is geweest met het virus, zijn er wel bepaalde stoffen in haar bloed aan te tonen.
→ Hoe heten die stoffen?
1p 29 Uit het bloedonderzoek blijkt dat Merel niet immuun is voor waterpokken. Ze wordt daarom ingeënt met een vaccin tegen waterpokken. Dat beschermt haar tegen deze ziekte.
→ Noem een andere reden waarom het nodig is dat Merel immuun is als ze werkt met patiënten met een verzwakte afweer.
GT-0191-a-16-1-o
15 / 23

### Pagina 16

De ziekte van Krabbe

De ziekte van Krabbe is een zeldzame stofwisselingsziekte die leidt tot schade aan het zenuwstelsel. De ziekte wordt veroorzaakt door een recessief gen (a).

1p 30 Richard heeft de ziekte van Krabbe. Zarah is homozygoot dominant. Hoe groot is de kans dat een kind van Richard en Zarah de ziekte van Krabbe heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

In de afbeelding zie je een stamboom van een familie waarin de ziekte van Krabbe voorkomt.
[FIGUUR: Stamboom van een familie met genotatie. De stamboom toont Anja en Bas als ouders, met hun kinderen Carla, Dennis en Else. Else is een tweeling met Floor. De legenda geeft aan dat gevulde cirkels en vierkanten de ziekte van Krabbe hebben, lege cirkels en vierkanten niet. Anja en Bas zijn gevuld, wat betekent dat ze de ziekte hebben. Carla is leeg. Dennis is gevuld. Else en Floor zijn een tweeling, waarbij Else leeg is en Floor gevuld. De symbolen van Else en Floor zijn met elkaar verbonden door een horizontale lijn, en een verticale lijn gaat naar beneden, wat duidt op een tweeling.]

Legenda:
O en ■ geen ziekte van Krabbe
O en ■ wel ziekte van Krabbe
twëeling

31 Op de uitwerkbijlage staan de namen van Anja en Carla in een tabel.
→ Wat is het genotype van Anja? En wat is het genotype van Carla? Schrijf je antwoorden in de tabel op de uitwerkbijlage.

1p 32 Els en Floor zijn een tweeling. Is deze tweeling eeneig of twee-eiig? Of is dat niet af te leiden uit de stamboom?
A De tweeling is eeneig.
B De tweeling is twee-eiig.
C Dat is niet af te leiden uit de stamboom.

GT-0191-a-16-1-o 16 / 23 lees verder

### Pagina 17

Chlamydia
Chlamydia is een seksueel overdraagbare aandoening. De
ziekteverwekker is een bacterie die ontstekingen kan veroorzaken aan
urinebuis, bijballen, endeldarm, baarmoederhals en eileiders.
2p 33 In de afbeelding geven letters organen aan.
[FIGUUR: Een anatomische tekening van het mannelijke voortplantingsstelsel, met lijnen en letters (Q, R, S, T, U, W) die naar verschillende delen wijzen.]
Op de uitwerkbijlage staat een tabel.
→ Schrijf in deze tabel de twee letters en de twee namen van organen op
die volgens de informatie hierboven ontstoken kunnen raken door een
chlamydia-infectie.
1p 34 Ontstekingen aan de eileiders kunnen tot gevolg hebben dat de eileiders
verstopt raken. Dit heeft gevolgen voor de vruchtbaarheid van een vrouw.
Vier gebeurtenissen in het voortplantingsstelsel van een vrouw zijn:
1 rijping van eicellen,
2 vrijkomen van een rijpe eicel,
3 bevruchting,
4 innesteling na bevruchting in het lichaam van de vrouw.
Welke van deze gebeurtenissen kan of kunnen nog plaatsvinden als de
eileiders volledig verstopt zijn?
A geen van de vier gebeurtenissen
B alleen 1
C alleen 1 en 2
D alleen 1, 2 en 3
E 1, 2, 3 en 4
GT-0191-a-16-1-o
17 / 23
lees verder ►►►

### Pagina 18

Kapucijnapen

In de afbeelding zie je een kapucijnaap. Deze apen komen voor in Midden- en Zuid-Amerika. Ze leven in groepen die bestaan uit mannetjes, vrouwtjes en hun jongen. Zowel onder de mannetjes als onder de vrouwtjes van een groep heerst een rangorde. Biologen onderzoeken het gedrag van vijf volwassen vrouwtjes in een groep kapucijnapen. Om de rangorde te bepalen maken ze eerst een lijst met vijf typen onderdanig gedrag die ze waarnemen in de groep (zie tabel 1). Daarna noteren ze hoe vaak een vrouwtje één van deze typen gedrag vertoont tegenover een ander vrouwtje. De resultaten staan in tabel 2 en tabel 3.

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een kapucijnaap in de natuur, met veel groen blad om hem heen.]

tabel 1: onderdanig gedrag
type gedrag | afkorting | omschrijving
---|---|---
grijnzen | grz | de mond wijd open doen met strakke lippen en ontblote tanden
plaats innemen | pli | de plaats overnemen van een ander die weggaat bij een voedselbron
wegkruipen | wkr | van een ander weg bewegen waarbij het lichaam tegen de grond wordt gedrukt
weglopen | wlo | langzaam weglopen van een ander die dichtbij komt
wegvluchten | wvl | snel weglopen van een ander die dichtbij komt

tabel 2: verdeling van typen onderdanig gedrag
type onderdanig gedrag | deel van het totaal aantal keren dat onderdanig gedrag wordt vertoond (%)
---|---
grz | 3,3
pli | 17,5
wkr | 16,2
wlo | 40,6
wvl | 22,4

GT-0191-a-16-1-0 18 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 19

tabel 3: aantal keren dat onderdanig gedrag tegenover een ander vrouwtje wordt vertoond

vrouwtje dat onderdanig gedrag vertoont | aantal keren onderdanig gedrag tegenover |
| - | Abby | Bet | Cloé | Dina | Els |
| Abby | - | 4 | 0 | 0 | 9 |
| Bet | 0 | - | 0 | 0 | 3 |
| Cloé | 1 | 8 | - | 4 | 14 |
| Dina | 7 | 6 | 0 | - | 6 |
| Els | 0 | 0 | 0 | 0 | - |

1p 35 Eén van de drie tabellen is een ethogram.
Welke tabel is dat?
A tabel 1
B tabel 2
C tabel 3

2p 36 Hoeveel van het totaal aantal keren onderdanig gedrag in tabel 3 bestaat uit wegkruipen? Leg je antwoord uit met een berekening en gebruik gegevens uit de tabellen 1, 2 en 3.

2p 37 De onderzoekers gebruiken de resultaten uit tabel 3 om de rangorde van de vijf vrouwtjes te bepalen. De plaats in de rangorde geven ze aan met de cijfers 1 tot en met 5, waarbij het cijfer 1 de hoogste rang aangeeft en het cijfer 5 de laagste.
→ Schrijf de naam op van het vrouwtje dat in de rangorde het cijfer 4 heeft. Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-16-1-o 19 / 23 lees verder ► ► ►

### Pagina 20

1p 38 Bij kapucijnapen krijgen volwassen vrouwtjes gemiddeld één jong per
twee jaar. De eerste zes maanden wordt het jong gezoogd door de
moeder, maar ook andere vrouwtjes laten het jong melk drinken.
De biologen vragen zich af wat het verband is tussen de rangorde van de
vrouwtjes en de tijd die ze besteden aan het zogen van de jongen van
andere moeders. Tijdens het onderzoek noteren ze hoe lang elk vrouwtje
melk laat drinken door jongen van andere vrouwtjes. De resultaten staan
in het diagram. De cijfers op de horizontale as geven de plaats van de vijf
vrouwtjes in de rangorde aan, waarbij het cijfer 1 de hoogste rang
aangeeft en het cijfer 5 de laagste.
[FIGUUR: Een spreidingsdiagram met op de horizontale as 'rangorde' van 1 tot 5, en op de verticale as de 'Tijd besteed aan het zogen van jongen van andere vrouwtjes'. Er zijn vijf datapunten zichtbaar.]
De biologen trekken een conclusie uit de resultaten om een antwoord te
geven op de onderzoeksvraag.
→ Schrijf deze conclusie op.
1p 39 In de Verenigde Staten worden kapucijnapen getraind om mensen te
helpen die volledig verlamd zijn. Op het Monkey College in Boston leren
de apen eenvoudige taken zoals het openmaken van een fles, het
openen van voorwerpen, het omslaan van een bladzijde, het openen en
sluiten van een deur. Tijdens de training krijgt een aap steeds een
beloning als die een taak goed uitvoert.
→ Hoe heet deze vorm van leren?
GT-0191-a-16-1-o 20 / 23 lees verder ► ►►

### Pagina 21

Dolfijnen
Lees eerst informatie 1 tot en met 6 in de bijlage en beantwoord
vraag 40 tot en met 53. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de
informatie gebruiken.
1p 40 Volgens de evolutietheorie ontstaan er in de loop van de tijd verschillen
tussen organismen. Bij het ontstaan van grote verschillen worden ze
ingedeeld in aparte groepen. In de stamboom van informatie 1 geven de
cijfers 1, 2 en 3 het ontstaan van zulke aparte groepen aan.
In welke volgorde in de tijd zijn deze splitsingen in aparte groepen
ontstaan volgens de gegevens in de stamboom?
A 1 - 2 - 3
B 1 - 3 - 2
C 2 - 1 - 3
D 2 - 3 - 1
E 3 - 1 - 2
F 3 - 2 - 1
1p 41 Naar aanleiding van de stamboom in informatie 1 doet Marja twee
uitspraken.
Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
1p 42 In de informatie staat een afbeelding van een stukje huid van een dolfijn.
De letter P geeft een laag van de huid aan.
→ Hoe heet deze laag van de opperhuid?
2p 43 In informatie 2 staan eigenschappen van dolfijnen die voor deze dieren
energiebesparend zijn.
→ Schrijf één van deze eigenschappen op en leg uit dat die eigenschap
energiebesparend is.
GT-0191-a-16-1-o 21/23 lees verder ►►►

### Pagina 22

1p 44 In de afbeelding zie je een doorsnede van een mensenoog.
[FIGUUR: Doorsnede van een mensenoog met de delen Q, R, S en T aangeduid.]
In informatie 3 staat dat een deel van het oog bij dolfijnen meer naar voren is geplaatst dan bij mensen. Welke letter geeft dit deel aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

1p 45 Er is een verschil tussen het netvlies van een dolfijnenoog en dat van een mensenoog. Dit verschil is af te leiden uit informatie 3.
→ Schrijf de eerste twee en de laatste twee woorden op van de zin waaruit je dit kunt afleiden.

1p 46 In informatie 3 is sprake van zenuwcellen.
Hoe heten deze zenuwcellen?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen

1p 47 In informatie 3 staat dat bij dolfijnen bepaalde delen van de hersenen sterker ontwikkeld zijn dan bij mensen.
Waar in de hersenen liggen deze delen?
A in de grote hersenen
B in de kleine hersenen
C in de hersenstam

1p 48 In de afbeelding van informatie 4 geeft de letter Q een orgaan aan.
→ Hoe heet dat orgaan?

GT-0191-a-16-1-o 22 / 23 lees verder ►►►

### Pagina 23

1p 49 In de eerste afbeelding van informatie 5 geeft de letter R een bloedvat aan. In dit bloedvat stroomt bloed naar het embryo toe.
Nadia doet twee uitspraken over het bloed dat door dit bloedvat stroomt.
Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

1p 50 In informatie 5 staat een afbeelding van de geboorte van een dolfijn.
→ Hoe heet dit stadium van de geboorte?

1p 51 In informatie 5 staat dat de dolfijnenmoeder na de geboorte haar jong meteen helpt om naar het wateroppervlak te zwemmen.
→ Leg uit waarvoor dit van levensbelang is voor het jong.

1p 52 In de informatie is sprake van drie typen gedrag van dolfijnen:
1 bijeendrijven van haringen,
2 verdedigen tegen orka's,
3 ruzie maken.
Welke van deze typen gedrag behoren volgens de informatie tot het sociale gedrag van dolfijnen?
A alleen 1 en 2
B alleen 1 en 3
C alleen 2 en 3
D 1, 2 en 3

1p 53 Jeroen doet naar aanleiding van de informatie over dolfijnen twee uitspraken.
Deze twee uitspraken staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

GT-0191-a-16-1-o 23 / 23 einde ■