# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2015 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2015/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2015
tijdvak 2
donderdag 18 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 52 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
GT-0191-a-15-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

De hengelaarsvis

[FIGUUR: Een gedetailleerde zwart-wit illustratie van een hengelaarsvis met zijn bek wijd open en zijn kenmerkende hengel met lichtgevende bolletje.]

Een hengelaarsvis leeft in diepe, donkere delen van de oceaan.
Het vrouwtje heeft op haar kop een lange stekel die eruitziet als een
hengel en die eindigt in een lichtgevend bolletje. In het bolletje leven
bacteriën die licht maken door het omzetten van de stof luciferinge. Op dit
bolletje komen dieren af die de hengelaarsvis vangt en opeet.
Het mannetje is veel kleiner dan het vrouwtje en hecht zich aan haar vast.
Als het vrouwtje eitjes legt, laat het mannetje zaadcellen vrij die de eitjes
bevruchten.

1p 1 De informatie hierboven gaat over levenskenmerken van verschillende
organismen, onder andere over voortplanting.
Twee andere levenskenmerken zijn: stofwisseling en reageren op
prikkels.
Gaat de informatie ook over deze andere levenskenmerken?
A nee
B alleen over stofwisseling
C alleen over reageren op prikkels
D over reageren op prikkels en over stofwisseling

1p 2 Een hengelaarsvis eet alleen dierlijk voedsel. Planten komen niet voor in
de delen van de oceaan waar de hengelaarsvis leeft.
→ Leg uit waardoor daar geen planten kunnen leven.

GT-0191-a-15-2-o 2 / 19 lees verder ►►►


### Pagina 3

Snelle spieren

Een vleermuis gebruikt echolocatie voor het opsporen van vliegende
prooien zoals insecten. Daarbij maakt de vleermuis geluiden die
weerkaatst worden door de omgeving. Door het opvangen van de
weerkaatste geluiden bepaalt het dier waar de insecten zich bevinden. De
vleermuis vliegt er dan op af om ze op te eten.
De vleermuis gebruikt spieren om de geluiden te maken. Deze spieren
laten de stembanden bewegen en worden snelle spieren genoemd omdat
ze wel 160 keer per seconde kunnen samentrekken.

1p 3 Welke zenuwcellen geven impulsen aan de snelle spieren?
A bewegingszenuwcellen
B gevoelszenuwcellen
C schakelcellen

1p 4 De gehoorintuigcellen vangen de teruggekaatste geluiden op en zetten
ze om in impulsen die naar de hersenen worden geleid.
Waar in de hersenen worden deze impulsen verwerkt tot een bewuste
waarneming van geluid?
A in de grote hersenen
B in de kleine hersenen
C in de hersenstam

1p 5 Wat is de inwendige prikkel voor de vleermuis om prooien te zoeken?

1p 6 Ook zangvogels hebben zulke snelle spieren om geluid te produceren. Ze
gebruiken de geluiden voor de communicatie met elkaar.
→ Noem een functie van deze vorm van communicatie.

GT-0191-a-15-2-o 3 / 19 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. Pagina: 848

### Pagina 4

Vernauwing van een kransslagader

Een vernauwing van een kransslagader kan een hartinfarct veroorzaken.
In zo'n geval kan een omleiding in de bloedsomloop worden gemaakt.
Zo'n omleiding heet een bypass en leidt het bloed om de plaats van de
vernauwing heen.

1p 7 Om een bypass aan te leggen gebruikt een hartchirurg een deel van een
   beenader of van een borstslagader. Deze twee bloedvaten verschillen in
   de dikte van hun wand en in de aanwezigheid van kleppen.
   Op de uitwerkbijlage staat een schema.
   $\rightarrow$ Kruis in dit schema aan welk bloedvat de dikste wand heeft. Kruis ook
   aan welk van de twee bloedvaten kleppen bevat.

2p 8 In de afbeelding zie je een hart met enkele bloedvaten.

[FIGUUR: Schematische tekening van een mensenhart met de aorta en kransslagaders. De bloedvaten zijn gelabeld met Q, R, S en T.]

Een hartchirurg legt een bypass aan tussen de aorta en een
kransslagader. De namen van deze twee bloedvaten staan in een tabel op
de uitwerkbijlage.
$\rightarrow$ Door welke letters in de afbeelding worden deze twee bloedvaten
   aangegeven? Schrijf de juiste letters in de tabel op de uitwerkbijlage.

GT-0191-a-15-2-o 4 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 5

1p 9 Behoort de bypass tussen de aorta en een kransslagader tot de grote of
tot de kleine bloedsomloop? En stroomt door de bypass zuurstofarm of
zuurstofrijk bloed?
A De bypass behoort tot de grote bloedsomloop en er stroomt
zuurstofarm bloed door.
B De bypass behoort tot de grote bloedsomloop en er stroomt
zuurstofrijk bloed door.
C De bypass behoort tot de kleine bloedsomloop en er stroomt
zuurstofarm bloed door.
D De bypass behoort tot de kleine bloedsomloop en er stroomt
zuurstofrijk bloed door.
1p 10 Het gehalte aan cholesterol in het bloed kan een rol spelen bij het
ontstaan van vernauwing in bloedvaten. Cholesterol is een bepaald type
vet. Cholesteroldeeltjes kunnen in de wand van bloedvaten terechtkomen.
Bepaalde bloeddeeltjes nemen dit cholesterol in zich op, net zoals ze
ziekteverwekkers onschadelijk maken.
Hoe heten deze bloeddeeltjes?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen
Konrad Lorenz
1p 11 Konrad Lorenz bestudeerde in de
vorige eeuw het gedrag van dieren.
Hij zag dat jonge ganzen die net uit
het ei gekomen zijn, altijd hun
moeder volgen.
Hij deed een experiment waarbij hij
ervoor zorgde dat jonge ganzen
alleen hem zagen bewegen als ze uit
hun eieren gekomen waren. Deze
jongen volgden hem alsof hij hun
moeder was.
De jonge ganzen hadden geleerd om
Lorenz als hun 'moeder' te
beschouwen.
→ Hoe heet dit leergedrag?
[FIGUUR: Een man in een veld met op de achtergrond bomen, volgt een groep kuikens.]
GT-0191-a-15-2-o 5 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 6

Een brandnetel

In een plantenboek staat de volgende informatie over een brandnetelsoort.

De brandnetel wordt 30 tot 130 centimeter groot en bloeit van juni tot en met oktober. De plant heeft mannelijke en vrouwelijke bloemen die onopvallend zijn en groenachtig van kleur. De mannelijke bloemen hebben lange meeldraden. De vruchten zijn nootjes die elk één zaad bevatten.
De bladeren zijn donkergroen. Op de stengel en de bladeren groeien brandharen.
De plant vormt onder de grond een wortelstok waaruit nieuwe planten groeien.

[FIGUUR: Een afbeelding van een brandnetelplant met bladeren, stengels en bloemen.]

12 (1p) De bloemen van de brandnetel zorgen voor geslachtelijke voortplanting.
→ Kan de brandnetel zich ook ongeslachtelijk voortplanten? Leg je antwoord uit met behulp van de informatie hierboven.

13 (1p) Welke bloemen van de brandnetel kunnen zich tot vruchtjes ontwikkelen?
A alleen mannelijke bloemen
B alleen vrouwelijke bloemen
C mannelijke en vrouwelijke bloemen

GT-0191-a-15-2-o 6 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 7

2p 14 De brandharen van een brandnetel kunnen bij aanraking jeuk, pijn en
blaasjes op de huid veroorzaken.
[FIGUUR: Een dwarsdoorsnede van de opperhuid met daarin brandharen en vocht.]
In de afbeelding zie je een stukje huid met zo'n blaasje. In het blaasje
bevindt zich vocht tussen de twee lagen van de opperhuid.
→ Geef de namen van deze twee huidlagen.

Een bloedtransfusie
1p 15 In de tabel staan de bloedgroepen van vier personen.

| naam   | bloedgroep | resusfactor |
| :----- | :--------- | :---------- |
| Ans    | AB         | positief    |
| Bert   | O          | positief    |
| Cynthia| A          | positief    |
| Dwight | A          | positief    |

Dwight heeft een bloedtransfusie nodig.
Van wie kan Dwight rode bloedcellen toegediend krijgen zonder gevaar
voor klontering?
A alleen van Ans
B alleen van Bert
C alleen van Cynthia
D van Ans en van Bert
E van Ans en van Cynthia
F van Bert en van Cynthia

GT-0191-a-15-2-o 7 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 8

De pupil

De pupil van het oog kan groter of kleiner worden, afhankelijk van de
omstandigheden.
Veel fotocamera's kunnen zo ingesteld worden dat de flitser vlak voor het
maken van een foto een aantal kleine flitsen geeft. Hierdoor worden de
pupillen kleiner en zijn de ogen op de foto niet rood.

1p 16 Rode ogen op foto's ontstaan als flitslicht
weerkaatst wordt door bloedvaten in het oog.
In het oog liggen bloedvaten onder andere in
het vaatvlies.
Welke letter in de afbeelding geeft het vaatvlies
aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk oog met deels lagen aangeduid met letters Q, R, S en T.]

1p 17 De pupil wordt kleiner door het samentrekken van spieren in de iris.
In de iris bevinden zich kringspieren en lengtespieren.
Door het samentrekken van welke spieren wordt de pupil kleiner?
A alleen door het samentrekken van kringspieren
B alleen door het samentrekken van lengtespieren
C door het samentrekken van kringspieren en door het samentrekken
van lengtespieren

GT-0191-a-15-2-o 8 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 9

2p 18 Tijdens een onderzoek is de diameter van pupillen opgemeten bij
263 mensen nadat ze twee minuten in het donker hadden gezeten.
Uit de resultaten blijkt dat de pupil van oudere mensen minder groot kan
worden dan die van jongere mensen (zie de tabel).
[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: "leeftijd (jaar)" en "gemiddelde diameter van de pupil in het donker (mm)". De tabel bevat de volgende rijen: 25 met 7,3; 35 met 6,6; 45 met 6,2; 55 met 5,8; 65 met 5,6; 75 met 5,2.]
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
-> Maak van de gegevens in de tabel een lijndiagram op dit
grafiekpapier.
GT-0191-a-15-2-0
9 / 19
lees verder ►►►

### Pagina 10

De vruchtbaarheid van mannen

1p 19 De vruchtbaarheid van een man hangt onder andere af van de kwaliteit
van zijn sperma. Daarbij speelt het aantal zaadcellen per milliliter sperma
een rol.
Het sperma dat bij een zaadlozing vrijkomt, bevat gemiddeld 140 miljoen
zaadcellen. Per milliliter sperma zijn dat er gemiddeld 35 miljoen.
→ Hoeveel milliliter sperma komt er gemiddeld vrij bij een zaadlozing
volgens deze gegevens?

1p 20 Ook de beweeglijkheid van de zaadcellen is belangrijk voor de
vruchtbaarheid. Zaadcellen moeten een grote afstand afleggen voordat ze
een eicel kunnen bevruchten.
Waar in het voortplantingsstelsel van een vrouw vindt bevruchting plaats?
A in de baarmoeder
B in de vagina
C in een eierstok
D in een eileider

2p 21 Onvruchtbaarheid kan veroorzaakt worden door het ontbreken van de
zaadleiders.
Enkele leerlingen doen hierover een uitspraak. Deze uitspraken staan in
een schema op de uitwerkbijlage.
→ Kruis bij elke uitspraak aan of deze juist is of onjuist.

1p 22 Het ontbreken van de zaadleiders komt vaak voor bij mannen met
taaislijmziekte, een erfelijke ziekte.
In de afbeelding zie je een deel van een stamboom van een familie waarin
taaislijmziekte voorkomt.
[FIGUUR: Stamboom met Legenda: vierkant grijs = man met taaislijmziekte, rond wit = vrouw zonder taaislijmziekte, vierkant wit = man zonder taaislijmziekte. De stamboom toont een vader (man zonder taaislijmziekte), een moeder (vrouw zonder taaislijmziekte) en een zoon (man met taaislijmziekte). De vader is gelabeld met 'Peter'.]
Legenda:
man met taaislijmziekte
vrouw zonder taaislijmziekte
man zonder taaislijmziekte

Eén van de mannen in de stamboom heet Peter.
Is Peter heterozygoot of homozygoot voor het gen dat taaislijmziekte
veroorzaakt? En is dit gen dominant of recessief?
A Peter is heterozygoot en het gen is dominant.
B Peter is heterozygoot en het gen is recessief.
C Peter is homozygoot en het gen is dominant.
D Peter is homozygoot en het gen is recessief.

GT-0191-a-15-2-o 10 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 11

Een darmbacterie
Lactobacillus rhamnosus is een darmbacterie. In gezonde darmen leven
veel bacteriën van deze soort. Darmbacteriën bevorderen een goede
werking van de darmen.

1p 23 Grote aantallen van Lactobacillus rhamnosus worden aan sommige
melkproducten toegevoegd omdat dit gunstig zou zijn voor de werking van
de darmen. Deze bacteriën kunnen in de twaalfvingerige darm
terechtkomen. Veel bacteriën uit het voedsel bereiken dit deel van de
darm niet levend.
→ Leg uit waardoor veel bacteriën uit het voedsel al dood zijn voor ze de
twaalfvingerige darm bereiken.

1p 24 Als iemand antibiotica heeft gebruikt ter bestrijding van een infectieziekte,
treden daarna vaak darmklachten op zoals diarree.
→ Leg aan de hand van bovenstaande informatie uit waardoor het
gebruik van antibiotica kan leiden tot darmklachten.

1p 25 Enkele delen die in en om een cel kunnen voorkomen zijn de celkern, de
celwand, het celmembraan en het cytoplasma.
Welk van deze delen ontbreekt bij een darmbacterie?
A de celkern
B de celwand
C het celmembraan
D het cytoplasma

1p 26 Onderzoekers hebben aangetoond dat muizen minder angstig worden als
ze voedsel krijgen waaraan de bacterie Lactobacillus rhamnosus is
toegevoegd. Ze hebben dit getest door muizen bij een steile afgrond te
zetten.
Een afgrond wekt bij muizen angst op. Door die angst weigeren ze langs
de afgrond te lopen.
Hoe wordt het weigeren bij dit gedrag van de muizen genoemd?
A een inwendige prikkel
B een respons
C een uitwendige prikkel

GT-0191-a-15-2-o 11 / 19 lees verder ►►►

### Pagina 12

Speeksel

Speeksel bevat een enzym voor het afbreken van zetmeel. Mees doet een onderzoek naar de activiteit van dit enzym. Hij vraagt zich af of het enzym nog werkt na verhitting tot 100 °C.
Hij verhit wat speeksel tot 100 °C, laat dit enkele minuten koken en daarna weer afkoelen. Vervolgens doet hij in twee reageerbuizen vijf milliliter zetmeeloplossing en enkele druppels van een bruingele indicator. Als de indicator in aanraking komt met zetmeel, wordt de oplossing blauw. Mees voegt aan de ene buis wat van het ongekookte speeksel toe, aan de andere buis evenveel gekookt speeksel (zie de afbeelding). Hij schudt beide buizen en laat ze tien minuten staan.

[FIGUUR: Twee reageerbuizen P en Q met daarin speeksel, zetmeel en water.]

Mees noteert de kleur van de oplossing aan het begin van de proef en na tien minuten (zie de tabel).

| buis | kleur aan het begin van de proef | kleur na tien minuten |
|---|---|---|
| P | blauw | bruingeel |
| Q | blauw | blauw |

1p 27 Hoe heet de indicator die Mees voor zijn onderzoek gebruikt?

1p 28 Uit de resultaten van Mees kun je een conclusie trekken om antwoord te geven op zijn onderzoeksvraag.
→ Schrijf deze conclusie op.

1p 29 Welke buis dient als controle bij het onderzoek van Mees, buis P of buis Q? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-15-2-o 12 / 19 lees verder

### Pagina 13

Beren
1p 30 In de afbeelding zie je een stamboom die de afstamming van beren weergeeft volgens de evolutietheorie.

[FIGUUR: Een stamboom die de evolutionaire relaties tussen verschillende soorten beren weergeeft, met de reuzenpanda links en de bruine beer rechts, en tijdsindicaties in miljoenen jaren geleden op de y-as.]

24
Naar aanleiding van de stamboom doet Kai Lin twee uitspraken.
1 De lippenbeer is meer verwant aan de bruine beer dan aan de brilbeer.
2 De voorouders van de reuzenpanda begonnen hun ontwikkeling als aparte groep meer dan 24 miljoen jaar geleden.
Zijn deze uitspraken juist volgens de gegevens in de stamboom?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D zowel uitspraak 1 als uitspraak 2

GT-0191-a-15-2-o 13/19 lees verder ►►►

### Pagina 14

EPI

EPI is een ziekte die vooral voorkomt bij honden. Bij deze ziekte maakt de
alvleesklier niet voldoende verteringssap. Door gebrek aan
verteringsenzymen worden voedingsstoffen dan niet goed verteerd.

2p 31 Alvleessap bevat onder andere enzymen voor de vertering van
koolhydraten.
→ Noem twee andere groepen voedingsstoffen die door
verteringsenzymen afgebroken worden.

1p 32 Een hond met EPI moet veel meer winden laten dan een gezonde hond.
De gassen uit de winden ontstaan bij het afbreken van onverteerde
voedselresten door bacteriën.
In welk deel van het verteringskanaal leven vooral veel bacteriën die
onverteerde voedselresten afbreken?
A in de slokdarm
B in de maag
C in de twaalfvingerige darm
D in de dikke darm

1p 33 EPI kan verschillende oorzaken hebben. Als de oorzaak een ontsteking
van de alvleesklier is, dan kunnen in ernstige gevallen ook de eilandjes
van Langerhans aangetast worden. De alvleesklier produceert dan te
weinig van de twee hormonen die het glucosegehalte van het bloed
regelen.
→ Geef de naam van één van deze twee hormonen.

GT-0191-a-15-2-o 14 / 19 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. Pagina: 859

### Pagina 15

Kinkhoest

Kinkhoest is een zeer besmettelijke ziekte van de luchtwegen die wordt veroorzaakt door een bacterie.
Sinds 1952 worden kinderen in Nederland tegen deze ziekte ingeënt.
Sinds 1996 komt kinkhoest toch weer regelmatig voor.

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as "aantal meldingen in een stad" van 0 tot 350 en op de x-as de jaren 1995 tot en met 2005. Er zijn twee soorten staven per jaar: donkergrijs voor "0 tot en met 4 jaar" en lichtgrijs voor "5 tot en met 9 jaar". De jaren 2000 tot en met 2004 laten een piek zien in het aantal meldingen voor de groep 5 tot en met 9 jaar, met name in 2004.]

2p 34 Het diagram geeft het aantal meldingen van kinkhoest in een stad weer van 1995 tot en met 2005.
    → Hoeveel procent van het totale aantal meldingen in 2001 bestond uit kinderen van 5 tot en met 9 jaar oud? Leg je antwoord uit met een berekening.

1p 35 De toename van het aantal kinkhoestgevallen vanaf 1996 was het gevolg van verandering in het DNA van de kinkhoestbacterie. Het gebruikte vaccin leverde toen geen goede immuniteit meer op tegen de veranderde bacterie.
    → Hoe wordt zo’n verandering in het DNA genoemd?

1p 36 In het begin van deze eeuw is een nieuw vaccin tegen kinkhoest ontwikkeld. Het nieuwe vaccin bevat antigenen van verschillende kinkhoestbacteriën.
Rens is met het nieuwe vaccin ingeënt tegen kinkhoest en is immuun. Na besmetting met kinkhoestbacteriën wordt hij niet ziek.
Laura is niet ingeënt tegen kinkhoest. Zij wordt wel ziek na een besmetting met kinkhoestbacteriën.
    → Leg uit wat het verschil is tussen de reactie van het lichaam van Rens op de infectie en de reactie van het lichaam van Laura.

GT-0191-a-15-2-0 15 / 19 lees verder ➢➢➢

### Pagina 16

Roofvliegen

1p 37 Het voedsel van volwassen roofvliegen bestaat uit insecten zoals bijen. Als roofvliegen een prooi gevangen hebben, bijten ze die en brengen ze een dodelijk gif in het insect. Als een mannetje met een vrouwtje wil paren, lokt hij haar door zo'n prooi aan te bieden. Dit aanbieden van een prooi maakt deel uit van het voortplantingsgedrag.
→ Hoe wordt dit deel van het voortplantingsgedrag genoemd, waarbij het mannetje een vrouwtje lokt?

1p 38 Een vrouwtjesroofvlieg legt haar eitjes in de uitwerpselen van dieren die in een weiland grazen. In dit weiland groeien veel planten met kleurige bloemen. Dit is een voordeel voor haar nakomelingen als die volwassen zijn.
→ Leg uit welk voordeel een leefomgeving met gekleurde bloemen heeft voor roofvliegen als ze volwassen zijn.

Schapen

3p 39 Een schapen Fokker heeft schapen met een witte vacht en schapen met een zwarte vacht. Het gen voor witte vachtkleur is dominant, dat voor zwarte vachtkleur recessief.
De fokker kruist twee witte schapen met elkaar. Beide dieren zijn heterozygoot voor de kleur van de vacht.
Op de uitwerkbijlage staat een onvolledig ingevuld kruisingsschema.
→ Vul dit schema verder in om te bepalen hoe groot de kans is dat een nakomeling uit deze kruising een witte vachtkleur heeft. Gebruik bij het invullen de letters A en a.

De Galapagos-eilanden

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 in de bijlage en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

1p 40 In informatie 1 worden organismen genoemd die op de zandstranden voorkomen. Behoren deze organismen tot de consumenten, tot de producenten of tot de reducenten?
A tot de consumenten
B tot de producenten
C tot de reducenten

GT-0191-a-15-2-o

### Pagina 17

1p 41 Naar aanleiding van de gegevens in de diagrammen van informatie 2 doet
Els twee uitspraken.
1 Meer dan 12% van het zeegebied van Ecuador is beschermd gebied.
2 Het mariene beschermde gebied van Ecuador is minder dan 200 km²
groot.
Zijn deze uitspraken juist volgens de gegevens in de diagrammen?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D zowel uitspraak 1 als uitspraak 2

1p 42 In informatie 3 staat een tekening van een mossel.
→ Geef de naam van de organen van de mossel die als taak hebben om
zuurstof uit het water op te nemen.

2p 43 In informatie 3 worden namen van organismen genoemd die samen een
voedselketen vormen.
→ Schrijf deze voedselketen op.

1p 44 Pinguïnsoorten die ver van de evenaar leven zijn beter beschermd tegen
kou dan de galapagos-pinguïn.
→ Leid uit de informatie een eigenschap van deze andere pinguïnsoorten
af waardoor ze beter beschermd zijn tegen kou.

1p 45 In de afbeelding van de galapagos-pinguïn geven letter organen in de
romp van de pinguïn aan.
Welke letter geeft een orgaan van het ademhalingsstelsel aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

1p 46 Welk geslachtschromosoom kan voorkomen in een zaadcel van een
galapagos-pinguïn?
A alleen een W-chromosoom
B alleen een Z-chromosoom
C een W-chromosoom of een Z-chromosoom

1p 47 In het lichaam van een pinguïn vindt meer verbranding plaats dan in het
lichaam van een schildpad die even groot en even actief is en in dezelfde
omgeving leeft.
→ Waarvoor moet in een pinguïn meer verbranding optreden dan in zo'n
schildpad?

GT-0191-a-15-2-o 17/19 lees verder ►►►

### Pagina 18

1p 48 In de afbeelding zie je organen in het lichaam van een schildpad.

[FIGUUR: Een anatomische tekening van de organen in het lichaam van een schildpad, met de letters Q, R, S en T die naar verschillende organen wijzen.]

Na zijn dood werd het lichaam van reuzenschildpad Lonesome George onderzocht.
Welke letter geeft het orgaan aan waarvan bij dit onderzoek ontdekt werd dat het een afwijking had?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

1p 49 In de informatie worden enkele eigenschappen van de bladeren van de zwarte mangrove genoemd. Twee van deze eigenschappen beschermen de zwarte mangrove tegen uitdroging.
→ Schrijf één van deze eigenschappen van de bladeren op.

2p 50 De ademwortels van de zwarte mangrove nemen een gas op voor een stofwisselingsproces in de wortels.
Het schema hieronder stelt dit stofwisselingsproces voor.

glucose + ..........(1)............ → ..........(2)............ + water + energie

Het schema is niet volledig.
→ Wat moet op de plaatsen 1 en 2 ingevuld worden om het schema af te maken?
Schrijf je antwoord zó op:
1 = ........................
2 = ........................

GT-0191-a-15-2-o
18 / 19
lees verder ►►►


### Pagina 19

51 (2p) In de informatie staat dat biologen denken te weten hoe de bloemen van de zwarte mangrove worden bestoven. Ze leiden dit af uit de eigenschappen van de bloemen.
→ Noem twee eigenschappen van bloemen die op zo’n manier worden bestoven.

52 (1p) Populaties ratten op de Galapagos-eilanden zijn snel gegroeid. In de informatie wordt een biotische factor genoemd die gunstig is voor de overleving van ratten.
→ Schrijf deze biotische factor op.

GT-0191-a-15-2-o 19 / 19 einde ■