# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2015 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2015/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2015
tijd vak 1
dinsdag 26 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 50 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
GT-0191-a-15-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Het verteringsstelsel

In een deel van het verteringsstelsel bevinden zich darmvlokken. In de afbeelding zie je een schematische tekening van zo'n darmvlok.
[FIGUUR: Schematische tekening van een darmvlok met bloedvaten en een lymfevat.]

1p 1 Darmvlokken spelen een rol bij de opname van het grootste deel van de verteerde voedingsstoffen.
In welk deel van het verteringsstelsel bevinden zich darmvlokken?
A in de slokdarm
B in de maag
C in de dunne darm
D in de dikke darm

GT-0191-a-15-1-o 2 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 3

Op een aantal plaatsen kan een deel van het verteringskanaal tijdelijk worden afgesloten om de voedselbrij tegen te houden. Zo wordt de bovenkant van de maag afgesloten door een kringspier, de cardia, en de onderkant door een andere kringspier, de pylorus. Op de plek waar de dunne darm overgaat in de dikke darm bevindt zich de klep van Bauhin. Aan het eind van de endeldarm bevindt zich de anus met twee kringspieren, de binnenste en de buitenste sluitspier.

1p 2 Eén van de verteringssappen bevat een zuur. Soms komt wat van dit zuur in de slokdarm terecht en veroorzaakt daar een branderig gevoel.
→ Hoe heet volgens de informatie hierboven de kringspier die dit zuur doorlaat naar de slokdarm?

1p 3 Als de endeldarm voller wordt, oefent de ontlasting steeds meer druk uit op de wand. Dit heeft een reflex tot gevolg waardoor de buitenste sluitspier bij de anus zich meer gaat samentrekken om de ontlasting binnen te houden.
Om deze reflex te laten optreden worden impulsen langs drie typen zenuwcellen geleid: bewegingszenuwcellen, gevoelszenuwcellen en schakelcellen.
In welke volgorde worden de impulsen dan langs deze zenuwcellen geleid?
A bewegingszenuwcellen → gevoelszenuwcellen → schakelcellen
B bewegingszenuwcellen → schakelcellen → gevoelszenuwcellen
C gevoelszenuwcellen → bewegingszenuwcellen → schakelcellen
D gevoelszenuwcellen → schakelcellen → bewegingszenuwcellen
E schakelcellen → bewegingszenuwcellen → gevoelszenuwcellen
F schakelcellen → gevoelszenuwcellen → bewegingszenuwcellen

1p 4 De voedselbrij doet er enige tijd over om het hele verteringsstelsel te passeren. Hierbij spelen peristaltische bewegingen een rol. In de darmwand bevinden zich kringspieren en lengtespieren. Welke van deze spieren zijn betrokken bij de peristaltische bewegingen?
A geen van beide spieren
B alleen kringspieren
C alleen lengtespieren
D zowel kringspieren als lengtespieren

GT-0191-a-15-1-o 3 / 24 lees verder

### Pagina 4

Sterilisatie

Als een vrouw niet zwanger wil raken, kan zij zich laten steriliseren. Door sterilisatie worden delen van het voortplantingsstelsel onderbroken. Er zijn verschillende manieren waarop dit kan gebeuren. In de afbeelding zie je er twee.

[FIGUUR: Illustratie van de vrouwelijke voortplantingsorganen met twee verschillende manieren van sterilisatie getoond in cirkels boven de organen.]

1p 5 In de afbeelding zie je twee manieren om delen van het voortplantingsstelsel te onderbreken.
-> Schrijf de naam van deze delen op.

2p 6 Op de uitwerkbijlage staan in een schema de namen van drie gebeurtenissen in het voortplantingsstelsel van een vrouw.
-> Kunnen deze gebeurtenissen na sterilisatie nog plaatsvinden in het lichaam? Kruis de juiste antwoorden aan in het schema op de uitwerkbijlage.

GT-0191-a-15-1-o 4 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 5

Albinisme

Mensen met albinisme maken in de huid, in het haar en in de ogen te
weinig pigment. De huid en het haar zijn daardoor erg licht van kleur.

1p 7 In de afbeelding zie je een stukje huid.
[FIGUUR: Doorsnede van de huid met een haarzakje, zweetklier en bloedvaatjes. De letter P wijst naar een laag in de epidermis.]
De letter P geeft de laag aan met cellen die pigment maken.
→ Hoe heet deze laag van de opperhuid?

1p 8 In de afbeelding hiernaast zie je een doorsnede van
een deel van een oog.
Iemand met albinisme heeft rode ogen. Dit is het
gevolg van het ontbreken van pigment in het deel dat is
aangegeven met de letter Q. Je ziet dan de rode kleur
van het bloed in dit deel.
[FIGUUR: Doorsnede van een oog. De letter Q wijst naar het iris/regenboogvlies.]
→ Hoe heet Q?

1p 9 Bij planten komt ook een vorm van
albinisme voor. Sommige planten hebben
geen blazgoenkorrels en hebben witte
bladeren (zie de afbeelding).
Hierdoor ontbreekt bij deze witte planten
een bepaald stofwisselingsproces.
[FIGUUR: Een plant met witte bladeren tegen een donkere achtergrond.]
→ Geef de naam van dit
stofwisselingsproces.

GT-0191-a-15-1-o 5 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 6

Een waterlelie
In een plantenboek staat de volgende informatie over een waterlelie.
waterlelie
Nymphaea alba
[FIGUUR: Een foto van twee witte waterlelies met groene bladeren op donker water.]
Deze waterlelie komt voor in vrij diep, stilstaand tot zwak stromend water.
De plant bloeit van mei tot augustus. De bloemen drijven op het water en
hebben een aangename geur. De kelkbladeren zijn groen en de kroonbladeren
zijn wit, soms roze.
De bladeren drijven op het water. Onder water vormt de plant wortelstokken
waaruit nieuwe planten groeien.

2p 10 De bloemen van deze waterlelie worden bestoven door insecten. In de
informatie hierboven kun je kenmerken van de bloemen vinden waaruit je
dat kan afleiden.
-> Noem twee van die kenmerken.

1p 11 Een stuifmeelkorrel komt terecht op een stamper van een waterlelie.
Daarna vinden de volgende gebeurtenissen plaats.
1 De stuifmeelkorrel vormt een stuifmeelbuis door de stijl.
2 Een zaadbeginsel groeit uit tot zaad.
3 Twee kernen versmelten met elkaar.
Wat is de juiste volgorde van deze gebeurtenissen?
A 1-2-3
B 1-3-2
C 2-1-3
D 2-3-1
E 3-1-2
F 3-2-1
GT-0191-a-15-1-o 6 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 7

Bloedziekten

Onno schrijft in een werkstuk de volgende informatie over enkele bloedziekten.

1 Trombocytopenie
Dit is een ziekte waarbij er een tekort is aan de bloedplaatjes die het bloed laten stollen.

2 Leukemie
Bij deze ziekte worden in korte tijd heel veel van de bloeddeeltjes gemaakt die ziekteverwekkers onschadelijk maken. Deze bloeddeeltjes functioneren dan niet goed.

3 Sikkelcelanemie
Dit is een erfelijke ziekte waarbij bepaalde bloeddeeltjes hun taak niet goed kunnen uitvoeren. Bovendien kunnen ze een afwijkende vorm krijgen (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Links afbeelding van normale ronde bloedcellen. Rechts afbeelding van sikkelvormige bloedcellen.]

normale bloedcellen sikkelcellen

2p 12 Hoe heten de bloeddeeltjes die volgens de informatie van Onno betrokken zijn bij ziekte 1? En hoe heten de bloeddeeltjes die betrokken zijn bij ziekte 2?
Schrijf je antwoord zó op:
bij ziekte 1: .......................................................
bij ziekte 2: .......................................................

2p 13 Sikkelcelanemie wordt veroorzaakt door een recessief gen. lemand met één recessief gen voor deze ziekte wordt een drager genoemd.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
→ Kruis in dit schema aan wat het genotype is van iemand die sikkelcelanemie heeft. Kruis ook aan wat het genotype is van een drager.

GT-0191-a-15-1-o 7 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 8

Bladluizen

Bladluizen zuigen water met voedingsstoffen op uit bladeren. Ze zitten vooral op de onderkant van die bladeren.

[FIGUUR: Close-up foto van meerdere bladluizen op de onderkant van een groen blad.]

Onderzoekers ontdekten dat bladluizen van een plant afspringen als er dieren zoals schapen dicht bij de plant komen. Ze denken dat de bladluizen daardoor minder kans lopen om samen met de plant opgegeten te worden.
De onderzoekers deden enkele experimenten om na te gaan wat de prikkel is voor dit springgedrag van de bladluizen. Daaruit bleek dat er veel bladluizen van een plant afspringen als een schaap uitademt over de plant.
Daarna bouwden ze een apparaat om de adem van dieren na te bootsen. Met dit apparaat bliezen ze lucht over een plant met bladluizen. De hoeveelheid kooldioxide in de lucht had geen invloed op het springgedrag van de bladluizen.
In een vervolgonderzoek bekeken ze wat de vochtigheid en de temperatuur van de luchtstroom voor invloed hebben op dit gedrag. De resultaten staan in de tabel.

| luchtstroom | luchtvochtigheid (%) | temperatuur (°C) | aantal bladluizen op de plant | deel van de bladluizen dat van de plant afspringt (%) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 70 | 22 | 92 | 1 |
| 2 | 70 | 36 | 48 | 4 |
| 3 | 95 | 22 | 101 | 14 |
| 4 | 95 | 36 | 59 | 87 |

GT-0191-a-15-1-o 8 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

2p 14 Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
→ Maak op dit grafiekpapier een staafdiagram van het deel van de
bladvuizen dat van de plant afspringt bij de vier verschillende
luchtstromen.
1p 15 Berna en Karel lezen over het onderzoek met bladvuizen. Ze schrijven
ieder een conclusie op uit de resultaten van het vervolgonderzoek.
Berna schrijft: "De bladvuizen springen van de plant af om niet opgegeten
te worden."
Karel schrijft: "Een warme, vochtige luchtstroom is voor de bladvuizen een
prikkel om van de plant af te springen."
Zijn deze conclusies juist?
A geen van beide
B alleen die van Berna
C alleen die van Karel
D zowel die van Berna als die van Karel

Met water afslanken?

3p 16 Michael beweert dat veel water drinken helpt om gewicht te verliezen.
Hij zegt het volgende:
"Als je koud water drinkt, warmt je lichaam dit op tot de
lichaamstemperatuur van $37\ ^{\circ}\text{C}$. De energie die daarvoor nodig is, krijg je
door vet af te breken.
Om 1 L water $1\ ^{\circ}\text{C}$ te verwarmen is $4,2\ \text{kJ}$ nodig.
Het afbreken van 1 gram vet levert $37\ \text{kJ}$ op.
→ Hoeveel liter water van $15\ ^{\circ}\text{C}$ moet je volgens deze gegevens drinken
om 5 gram vet af te breken? Leg je antwoord uit met een berekening."

GT-0191-a-15-1-0 9 / 24 lees verder 

### Pagina 10

Gaswisseling
Alle organismen wisselen gassen uit met de omgeving. Deze gassen
spelen een rol bij de stofwisseling.
Bij mensen vindt gaswisseling plaats in de ademhalingsorganen
1p 17 In de afbeelding zie je een deel van de ademhalingsorganen van de
mens.
[FIGUUR: Een gedetailleerde tekening van longblaasjes met bloedvaatjes en trilharen, met labels "adertje", "slagadertje", "trilhaar" en "P".]
De letter P geeft een deel aan waarin gaswisseling plaatsvindt.
→ Hoe heet dit deel?
1p 18 In de afbeelding zie je het hart met bloedvaten van de kleine
bloedsomloop.
[FIGUUR: Een schematische tekening van het hart met de longen en bloedvaten, met label "Q" dat naar een bloedvat wijst dat vanuit de ademhalingsorganen naar het hart gaat.]
De letter Q geeft het bloedvat aan dat bloed vanuit de
ademhalingsorganen naar het hart vervoert.
→ Hoe heet dit bloedvat?
GT-0191-a-15-1-o
10 / 24
lees verder ▶▶▶

### Pagina 11

Giftige reuzenpadden

In 1935 bedreigde een keverplaag de teelt van suikerriet in Australië. Om de kevers te bestrijden werden giftige reuzenpadden ingevoerd vanuit Hawaii. Nadat de padden waren losgelaten, hebben ze zich snel over Australië verspreid.
Sommige vogels en reptielen in Australië jagen op de reuzenpadden omdat ze op grote kikkers lijken. Maar de padden zijn erg giftig en het is daarom zeer gevaarlijk om de padden te eten.

[FIGUUR: Een grote pad, frontaal gefotografeerd, zittend op een witte ondergrond.]

1p 19 Wat is voor vogels en reptielen de inwendige prikkel om op de reuzenpadden te jagen?

1p 20 Er zijn vogels en reptielen die de reuzenpadden met rust laten. Deze dieren hebben geleerd dat ze ziek worden als ze zo'n pad eten. Hoe heet deze vorm van leren?
A gewenning
B inprenting
C trial & error

2p 21 In de informatie hierboven worden verschillende organismen genoemd.
→ Schrijf een voedselketen op met vier van deze organismen.

GT-0191-a-15-1-0 11 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 12

Eiwitten en stikstof

Eiwitten bevatten stikstof. Stikstof komt in de bodem voor in nitraten.
Planten nemen deze minerale zouten op en gebruiken ze om eiwitten op
te bouwen uit glucose. Dieren kunnen zelf geen eiwitten maken uit
glucose en nemen ze op met hun voedsel. Bij de afbraak van eiwitten in
dode resten ontstaan weer nitraten.
In de wortels van verschillende plantensoorten leven bacteriën in
wortelknolletjes. Deze bacteriën gebruiken stikstof uit de lucht om nitraten
op te bouwen.

2p 22 De informatie hierboven beschrijft een stikstofkringloop. Het schema
hieronder geeft deze kringloop weer.

stikstof
in de lucht
↓
(1)
↓
nitraten ← (4)
↓
eiwitten in (2)
eiwitten in dode resten
↓
eiwitten in (3)

Op de plaatsen van de cijfers ontbreken de namen van vier groepen
organismen. Deze namen staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
→ Schrijf de cijfers 1, 2, 3 en 4 uit de kringloop op de juiste plaats in de
tabel op de uitwerkbijlage.

1p 23 In de afbeelding zie je een stukje van een plantenwortel.

[FIGUUR: Een schematische tekening van een wortelpunt met wortelharen en een dwarsdoorsnede van de wortel met cellen en een wortelhaar.]

De letter R geeft een deel van de wortel aan waarmee de plant nitraten
opneemt.
→ Hoe heet R?

GT-0191-a-15-1-o 12 / 24 lees verder

### Pagina 13

2p 24 Bij de afbraak van overtollige eiwitten in je lichaam ontstaat ureum. Ureum
wordt via de urine uitgescheiden.
→ Hoe heet het orgaan dat overtollige eiwitten afbreekt? En hoe heet
een orgaan dat ureum verwijdert uit het bloed?
Schrijf je antwoord zó op:
overtollige eiwitten afbreken in:
ureum uit het bloed verwijderen in:

Tinnitus

1p 25 Mensen met tinnitus ‘horen’ voortdurend een piepend of suizend geluid
dat er in werkelijkheid niet is. Er worden dan impulsen vanuit het oor
doorgegeven aan de hersenen, zonder dat de zintuigcellen in het oor
geprikkeld zijn door geluid.

[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk oor met de delen: oorlel, gehoorgang, trommelvlies, gehoorbeentjes (hamer, aambeeld, stijgbeugel), slakkenhuis, evenwichtsorgaan en gehoorzenuw, met de letters Q, R, S en T.]

Welke letter in de afbeelding geeft het deel aan dat impulsen vanuit het
oor naar de hersenen geleidt?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

1p 26 Tinnitus kan ook ontstaan door een harde prop oorsmeer in de
gehoorgang. In dat geval is tinnitus goed te behandelen door de oren uit
te laten spuiten. Hierbij wordt een straaltje warm water in de gehoorgang
gespoten om het oorsmeer te verwijderen.
→ Kan het ingespoten water dan in de trommelholte terechtkomen? Leg
je antwoord uit.

GT-0191-a-15-1-o 13 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 14

Het syndroom van Down
Bij iemand met het syndroom van Down komt chromosoom 21 in de
gewone lichaamscellen driemaal voor in plaats van tweemaal.
[FIGUUR: Een karyotype met genummerde chromosomen van 1 tot en met 23. Bij chromosoom 21 zijn drie exemplaren afgebeeld.]

1p 27 Het extra chromosoom 21 is afkomstig uit een geslachtscel van één van
de ouders. Er is dan iets fout gegaan bij de celdeling waarbij deze cel
ontstond.
-> Hoe heet het type celdeling waarbij geslachtscellen van een mens
worden gemaakt?

1p 28 Eén van de genen op chromosoom 21 is betrokken bij het omzetten van
geluidsprikkels in impulsen.
Hoe vaak komt dit gen voor in een spiercel van iemand met het syndroom
van Down?
A 1 keer
B 2 keer
C 3 keer
D 23 keer
E 46 keer
F 47 keer
GT-0191-a-15-1-o 14 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 15

1p 29 Een afwijkend aantal chromosomen kan worden ontdekt door cellen van
een ongeboren baby te onderzoeken.
In de afbeelding zie je een methode om cellen van een ongeboren baby
weg te nemen. Met de naald wordt vloeistof opgezogen waarin zich zulke
cellen bevinden.
[FIGUUR: Een naald wordt in een baarmoeder gestoken om vruchtwater op te zuigen.]
Hoe heet deze methode?
A echoscopie
B vlokkentest
C vruchtwaterpunctie
1p 30 Wetenschappers hebben een nieuwe test ontwikkeld om voor de geboorte
te kunnen bepalen of een baby het syndroom van Down heeft. Bij deze
test wordt DNA onderzocht dat vanuit het bloed van de ongeboren baby is
terechtgekomen in het bloed van de moeder.
DNA van de ongeboren baby kan in het bloed van de moeder
terechtkomen via lekkende bloedvaatjes. Dit gebeurt dan in het orgaan
waarin bloedvaten van moeder en baby dicht bij elkaar liggen. Dit orgaan
bevindt zich in de baarmoeder van een zwangere vrouw.
-> Hoe heet dit orgaan in de baarmoeder?
GT-0191-a-15-1-o 15 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 16

1p 31 Veel kinderen met het syndroom van Down worden geboren met een
hartafwijking. Eén van deze afwijkingen is een opening in de wand tussen
de linker- en de rechterkamer van het hart (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Schematische tekening van een hart met een opening tussen de linker- en rechterkamer, aangegeven met een pijl.]

Als de kamers van een hart met zo'n afwijking samentrekken, stroomt er
bloed van de linkerkamer naar de rechterkamer, maar niet andersom. Dit
is in de afbeelding met een pijl aangegeven.
$\rightarrow$ Leg uit waardoor er dan wel bloed van de linkerkamer naar de
rechterkamer stroomt, maar niet andersom.

Een bloedgroepbepaling

2p 32 Marijke is in verwachting. Ze laat in de derde maand van de
zwangerschap haar bloedgroep bepalen. Daarvoor worden drie druppels
van haar bloed op een glaasje gebracht. Bij elke druppel bloed wordt wat
antistof uit een flesje gedruppeld (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Schematische tekening van drie bloeddruppels op een glaasje. Boven elke bloeddruppel hangt een flesje met een druppelaar. De flesjes zijn gelabeld met 'anti-A', 'anti-B' en 'anti-resus'. Onder de bloeddruppels worden wel of geen reacties getoond.]

Uit de bepaling blijkt dat haar bloedgroep B resuspositief is.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
$\rightarrow$ In welke bloeddruppel of bloeddruppels is er klontering opgetreden?
Kruis de juiste antwoorden aan in het schema op de uitwerkbijlage.

GT-0191-a-15-1-o 16 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 17

Zalmen en otterpoep

2p 33 Otters zwemmen in het water en jagen daar op verschillende soorten vis, waaronder zalm. Onderzoekers vermoeden dat zalmen aan de poep van een otter kunnen ruiken dat die otter pas zalm heeft gegeten. De vissen zouden dan proberen uit de buurt van die otter te blijven.
In een experiment onderzoeken ze of zalmen reageren op onverteerde zalmresten in poep van een otter.
Voor het experiment gebruiken ze een Y-vormig aquarium (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Een Y-vormig aquarium met de letters Q, R en S op de verschillende takken.]

De onderzoekers brengen een zalm op plaats S in het aquarium. Ze noteren daarna welke kant de zalm op zwemt, naar Q of naar R. Ze herhalen het experiment een groot aantal keren met verschillende zalmen.
$\to$ Wat moet op de plaatsen Q en R in het aquarium aangebracht worden om het experiment compleet te maken?
Schrijf je antwoord zó op:
op plaats Q: ................................................
op plaats R: ................................................

GT-0191-a-15-1-o 17 / 24 lees verder ► ► ►

### Pagina 18

Ringstaartmaki's

Ringstaartmaki's behoren tot de halfapen
en komen voor op Madagaskar, een groot
eiland voor de kust van Afrika. Ze leven in
groepen en voeden zich vooral met
bladeren en vruchten van bomen.
Enkele biologen doen onderzoek naar het
gedrag van twee groepen ringstaartmaki's.
De groepen leven in twee verschillende
gebieden op het eiland, gebied 1 en
gebied 2.
In de tabel hieronder staat een deel van
het ethogram dat de biologen voor hun
onderzoek maken.

[FIGUUR: Een zwart-witte foto van twee ringstaartmaki's die op hun achterpoten staan, met hun gestreepte staarten omhoog.]

| gedragselement    | afkorting | ethogram                                                    |
| :---------------- | :-------- | :---------------------------------------------------------- |
| actief gedrag:    |           |                                                             |
| - elkaar vlooien  | evl       | bij elkaar vuiltjes uit de vacht halen                       |
| - eten            | eten      | voedsel in de mond nemen, kauwen en doorslikken             |
| - snuffelen       | snu       | aan een voorwerp of aan de grond ruiken                     |
| - vechten         | vec       | agressief gedrag vertonen tegenover een soortgenoot         |
| - voedsel zoeken  | vzo       | bewegen in een boom op zoek naar bladeren en vruchten       |
| - waken           | wak       | rondkijken in de omgeving                                   |
| - zich verplaatsen | zvp       | voortbewegen in bomen of over de grond                      |
| niet-actief gedrag:|           |                                                             |
| - rusten          | rus       | het hoofd laten hangen met gesloten ogen                    |
| - zitten           | zit       | stil zitten met het hoofd rechtop en de ogen open           |

1p 34 Twee gedragselementen uit het ethogram behoren tot het sociaal gedrag
van de maki's.
→ Schrijf deze twee gedragselementen op.

GT-0191-a-15-1-o
18 / 24
lees verder ►►►

### Pagina 19

1p 35 De biologen vragen zich af in hoeverre er verschil is in de tijd die de
dieren in beide groepen besteden aan niet-actief gedrag. Ze observeren
gedurende enkele weken het gedrag van de ringstaartmaki's en houden
dit bij in protocollen. Ze maken een staafdiagram van de resultaten (zie de
afbeelding).

[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as "deel van de tijd besteed aan het gedrag (%)" van 0 tot 60, en op de x-as gedragingen: "ete", "vzo", "rus", "zit", "zvp", "overig". Er zijn twee sets staven per gedraging, donkergrijs en lichtgrijs, met een legenda die aangeeft dat lichtgrijs "gebied 1" en donkergrijs "gebied 2" representeert.]

Uit de resultaten kun je een conclusie trekken om antwoord te geven op
de onderzoeksvraag van de biologen.
→ Schrijf deze conclusie op.

2p 36 In de tabel hieronder staan enkele verschillen tussen gebied 1 en
gebied 2.

gebied 1
hoge bomen die dicht op elkaar
staan
boomvruchten met een hoger
gehalte aan energierijke stoffen
veel schaduw, waardoor de
temperatuur minder hoog oploopt

gebied 2
lage bomen die ver uit elkaar staan
boomvruchten met een lager
gehalte aan energierijke stoffen
weinig schaduw, waardoor de
temperatuur hoger oploopt

De biologen denken dat het verschil in de tijd die de maki's besteden aan
niet-actief gedrag, verklaard kan worden door bovenstaande verschillen in
de leefomgeving van de twee groepen.
→ Noem een verschil in een biotische factor tussen beide gebieden dat
een oorzaak kan zijn voor het verschil in de tijd besteed aan niet-actief
gedrag. Gebruik daarvoor bovenstaande gegevens en leg je antwoord
uit.

GT-0191-a-15-1-o 19 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 20

1p 37 In een groep ringstaartmaki's bestaat een rangorde. Deze rangorde kan afgeleid worden uit dominant en onderdanig gedrag van de dieren. De biologen noteren van elke ontmoeting tussen twee maki's wat voor gedrag de dieren tegenover elkaar vertonen. Het dier dat dominant gedrag vertoont, noemen ze de winnaar, het andere de verliezer. In de tabel staan de resultaten van deze waarnemingen bij vier vrouwtjes uit de groep in gebied 1.

[FIGUUR: Tabel met kolommen 'winnaar' en 'verliezer' met subkolommen Q, R, S, T. De rijen zijn Q, R, S, T. De cellen bevatten aantallen ontmoetingen. Bij winnaar Q en verliezer Q staat 0. Bij winnaar Q en verliezer R staat 0. Bij winnaar Q en verliezer S staat 0. Bij winnaar Q en verliezer T staat 0. Bij winnaar R en verliezer Q staat 0. Bij winnaar R en verliezer R staat 0. Bij winnaar R en verliezer S staat 0. Bij winnaar R en verliezer T staat 5. Bij winnaar S en verliezer Q staat 0. Bij winnaar S en verliezer R staat 5. Bij winnaar S en verliezer S staat 0. Bij winnaar S en verliezer T staat 10. Bij winnaar T en verliezer Q staat 0. Bij winnaar T en verliezer R staat 0. Bij winnaar T en verliezer S staat 0. Bij winnaar T en verliezer T staat 0.]

→ Wat is de rangorde van de vier ringstaartmaki's volgens deze gegevens? Schrijf de letters Q, R, S en T in de juiste volgorde op. Begin bij het meest dominante vrouwtje.

GT-0191-a-15-1-o 20 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 21

Myxomatose

Myxomatose is een virusziekte die bij konijnen voorkomt. Het virus wordt overgedragen door bloedzuigende insecten zoals muggen. Een besmet konijn raakt door de ziekte zo verzwakt dat er ook ontstekingen optreden die door bacteriën worden veroorzaakt, zoals ontstekingen van ogen en longen.

1p 38 Konijnen kunnen tegen myxomatose worden ingeënt met een vaccin. Dit vaccin bevat verzwakte ziekteverwekkers. Inenting daarmee is een vorm van immunisatie en levert na één week al een goede immuniteit op. Hoe wordt deze vorm van immunisatie genoemd?
A kunstmatige, actieve immunisatie
B kunstmatige, passieve immunisatie
C natuurlijke, actieve immunisatie
D natuurlijke, passieve immunisatie

2p 39 In een laboratorium wordt een onderzoek gedaan met twee groepen konijnen die nooit in aanraking zijn geweest met het myxomatosevirus. In het laboratorium zijn geen bloedzuigende insecten. De konijnen zitten in aparte hokken en komen niet met elkaar in aanraking.
De konijnen van groep 1 worden ingeënt met het myxomatosevaccin.
De konijnen van groep 2 worden niet ingeënt.
Na een dag wordt onderzocht of er myxomatose-antistoffen in het lichaam van de konijnen aanwezig zijn. Na tien dagen wordt het bloed van de konijnen onderzocht op de aanwezigheid van myxomatose-antistoffen. Op de uitwerkbijlage staat een schema.
→ Kruis in dit schema aan of deze stoffen zich in het lichaam van de konijnen bevinden.

Grote namen in de biologie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 in de bijlage en beantwoord dan vraag 40 tot en met 50. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

2p 40 In informatie 1 staan enkele lichaamsdelen met namen van personen. Twee van deze namen staan in een schema op de uitwerkbijlage.
→ Kruis in dit schema bij elke naam aan bij welk orgaan deze hoort met die naam.

GT-0191-a-15-1-o 21 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 22

1p 41 De Duitse arts Paul Langerhans ontdekte in de alvleesklier groepjes
cellen die hormonen maken.
Welke hormonen zijn dat?
A adrenaline en glucagon
B adrenaline en insuline
C glucagon en insuline

2p 42 In de informatie staat dat Antoni van Leeuwenhoek de organismen
spirogyra en hydra beschreef.
De namen van deze twee organismen staan in een schema op de
uitwerkbijlage.
Tot welke groep behoort elk van deze twee organismen? Kruis de
juiste antwoorden aan in het schema op de uitwerkbijlage.

1p 43 Louis Pasteur deed onderzoek naar de verwekker van hondsdolheid.
Kan de verwekker van hondsdolheid bestreden worden met
antibiotica? Leg je antwoord uit.

1p 44 Pasteur heeft de conserveringsmethode pasteuriseren uitgevonden.
De afbeelding geeft voor drie conserveringsmethoden aan hoe lang en bij
welke temperatuur een voedingsmiddel verhit wordt.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'temperatuur (°C)' van 0 tot 150 en op de x-as 'tijd (seconden)' van 0 tot 120. Drie lijnen: een dikke lijn die snel stijgt, een gestippelde lijn die langzaam stijgt en dan daalt, en een stippellijn die langzaam stijgt en dan langzaam daalt. Er is een legenda met 'methode 1', 'methode 2' en 'methode 3'.]

Welke van deze drie methoden is pasteuriseren volgens de gegevens in
de informatie?
A methode 1
B methode 2
C methode 3

GT-0191-a-15-1-o 22 / 24 lees verder ►►►

### Pagina 23

1p 45 In informatie 4 wordt een experiment met muizen beschreven.
De muizen in bak 1 bleven leven, die in bak 2 stierven na enige tijd.
→ Leg uit waardoor de muizen in bak 1 wel bleven leven.

1p 46 Enkele leerlingen doen een proef met zes buisjes met vloeistof (zie de
tabel).
Aan elke buis wordt een gelijke hoeveelheid fehlingsreagens toegevoegd.

[FIGUUR: Tabel met kolommen 'buis', 'temperatuur (°C)' en 'vloeistof'. De rijen bevatten de nummers 1 t/m 6 met bijbehorende waarden.
Rij 1: 1, 20, water
Rij 2: 2, 100, water
Rij 3: 3, 20, water met glucose
Rij 4: 4, 100, water met glucose
Rij 5: 5, 20, water met zetmeel
Rij 6: 6, 100, water met zetmeel]

In welke buis zal na vijf minuten de vloeistof oranje kleuren?
A in buis 1
B in buis 2
C in buis 3
D in buis 4
E in buis 5
F in buis 6

1p 47 Eén van de uitgangspunten van de evolutietheorie is natuurlijke selectie.
→ In welke zin van informatie 6 wordt natuurlijke selectie beschreven?
Schrijf de eerste twee woorden en de laatste twee woorden van deze
zin op.

1p 48 Naar aanleiding van de afbeelding in informatie 6 worden twee uitspraken
gedaan.
1 De mangrovevink is meer verwant aan de spechtvink dan aan de grote
boomvink.
2 De Charles' boomvink heeft zich eerder als aparte groep ontwikkeld
dan de vegetarische boomvink.
Zijn deze uitspraken juist volgens de informatie?
A geen van beide uitspraken
B alleen uitspraak 1
C alleen uitspraak 2
D zowel uitspraak 1 als uitspraak 2

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0191-a-15-1-o 23 / 24 lees verder

### Pagina 24

1p 49 In de informatie staan resultaten van kruisingen die Gregor Mendel
uitvoerde met bonenplanten.
Kan uit deze resultaten afgeleid worden welk gen voor de kleur van de
peul dominant is, dat voor geel of dat voor groen?
A Ja, het gen voor geel is dominant.
B Ja, het gen voor groen is dominant.
C Nee, dat kan uit de resultaten niet worden afgeleid.
1p 50 Twee erwtenplanten met paarse bloemen die beide heterozygoot zijn voor
deze eigenschap, worden met elkaar gekruist (zie informatie 7).
Hoe groot is de kans dat een nakomeling uit deze kruising paarse
bloemen heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%
GT-0191-a-15-1-0 24 / 24 einde