# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2014 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2014/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2014
tijdvak 2
dinsdag 17 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 53 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
GT-0191-a-14-2-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Brandwonden
Brandwonden ontstaan bijvoorbeeld door heet water, door vuur of door zon. Ze worden ingedeeld naar de ernst van de verwonding (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van de huid met drie genummerde zones, die de diepte van verbranding aangeven.]
Legenda:
1 = aangetast bij eerste graads verbranding
2 = aangetast bij tweedegraads verbranding
3 = aangetast bij derdegraads verbranding

2p 1 Hoe heten de twee lagen van de opperhuid die volgens de afbeelding zijn aangetast bij een eerste graads verbranding?

1p 2 Veel patiënten met ernstige brandwonden voelen geen pijn.
→ Verklaar dit.

GT-0191-a-14-2-o 2 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 3

Haaien

Voor de oostkust van de Verenigde Staten komen verschillende soorten grote haaien voor, zoals tijgerhaaien. Deze haaien jagen onder andere op koeneus-rog gen. Koeneus-rog gen eten vooral schelp dieren, bijvoorbeeld kammossels. Uit onderzoek is gebleken dat de populaties van veel grote haaiensoorten de laatste veertig jaar zijn afgenomen, sommige populaties zelfs met 99 procent. Een oorzaak voor de afname is dat mensen op deze dieren jagen. Ook sterven veel grote haaien doordat ze verstrikt raken in vis netten.

1p 3 De organismen die in de tekst genoemd worden, vormen samen een deel van een voedselketen. Om deze voedselketen compleet te maken is nog andere informatie nodig.
→ Welke informatie ontbreekt om de voedselketen compleet te kunnen maken?

2p 4 Door de afname van het aantal grote haaien moest de visserij op schelp dieren langs de Amerikaanse oostkust enkele jaren geleden worden gestopt. Er konden bijna geen schelp dieren meer worden gevangen.
→ Leg uit waardoor het aantal schelp dieren afneemt als het aantal grote haaien afneemt.

GT-0191-a-14-2-o 3 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Oeverkruid

Oeverkruid is een vrij zeldzaam plantje dat onder andere in de duinen
voorkomt. Het groeit langs de rand van waterplassen en tot twee meter
diep in het water. De lange, smalle bladeren staan in dichte rozetten. Aan
planten boven water ontwikkelen zich in de bloeitijd meestal mannelijke
bloemen en vrouwelijke bloemen.

[FIGUUR: Een schematische weergave van de oeverkruidplant met wortels en uitlopers. Daarnaast worden verschillende delen van de plant, zoals bloemen en vruchten, apart getoond met letters aangeduid: Q, R, S.]

1p 5 In de afbeelding is een vruchtje van de plant te zien.
Enkele delen van de bloemen zijn met letters aangegeven.
Welke letter geeft het deel aan waaruit een vruchtje groeit?
A letter Q
B letter R
C letter S

1p 6 De bloemen van oeverkruid hebben geen opvallende kroonbladeren en
worden bestoven door de wind.
-> Noem een ander kenmerk van de bloemen waaraan in de afbeelding is
te zien dat ze bestoven worden door de wind.

1p 7 Aan een oeverkruidplant ontwikkelen zich onder water geen bloemen.
-> Leg uit waarom de plant alleen boven water bloemen heeft.

1p 8 Oeverkruid plant zich voort door uitlopers en door zaden.
Op de uitwerkbijlage staan deze manieren van voortplanting in een
schema.
-> Geef bij elk van deze manieren van voortplanting met een kruisje aan
of die geslachtelijk of ongeslachtelijk is.

GT-0191-a-14-2-0 4/20 lees verder

### Pagina 5

1p 9 De bladeren van een oeverkruidplant die boven water uitsteken, hebben huidmondjes, de bladeren onder water niet.
Hoe ontstaat dit verschil tussen de bladeren van één plant?
A alleen door een verschil in erfelijke eigenschappen van de bladeren
B alleen door een verschil in milieufactoren
C door een verschil in erfelijke eigenschappen en door een verschil in milieufactoren
1p 10 In een stuifmeelkorrel van een oeverkruidplant bevinden zich 12 chromosomen.
→ Hoeveel chromosomen bevinden zich in een cel van een wortel van zo'n plant?

Een niertransplantatie

Tot voor kort kon een niertransplantatie alleen plaatsvinden als de donor en de ontvanger passende bloedgroepen hadden. Door een nieuwe techniek speelt de bloedgroep bij deze transplantatie geen rol meer. Bij die techniek worden bij de nierpatiënt de antistoffen tegen de donorbloedgroep uit het bloed gefilterd. Alle andere antistoffen gaan terug in het lichaam.

1p 11 Jasmijn is nierpatiënt en komt in aanmerking voor een niertransplantatie. Ze heeft bloedgroep 0. Door de nieuwe techniek kan zij van haar broer Mark een donornier ontvangen. Mark heeft bloedgroep A. Voordat de transplantatie wordt uitgevoerd, wordt het bloed van Jasmijn gefilterd.
Welke antistoffen worden uit haar bloed verwijderd?
A alleen anti-A
B alleen anti-B
C anti-A en anti-B
1p 12 Na de transplantatie moet Jasmijn medicijnen gebruiken die de afweer onderdrukken.
→ Leg uit waarvoor de afweer onderdrukt moet worden na een transplantatie.

GT-0191-a-14-2-o 5 / 20 lees verder

### Pagina 6

Hartfalen

1p 13 Hartfalen is een aandoening waarbij de hartspier niet genoeg kracht heeft
om goed te kunnen werken.
→ Leg uit wat het gevolg van hartfalen is voor de bloedsomloop.

Hartfalen kan het gevolg zijn van een beschadiging van de hartspier. Zo'n
beschadiging kan ontstaan door verstopping van een kransslagader.

1p 14 In de afbeelding zie je het hart met enkele bloedvaten.
[FIGUUR: Een schematische tekening van het menselijk hart met de grote bloedvaten, waarbij de bloedvaten zijn aangeduid met de letters Q, R, S en T.]

Welke letter geeft een kransslagader aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

1p 15 Hartfalen wordt behandeld met medicijnen. De hoeveelheid medicijnen
hangt af van de bloeddruk van de patiënt. Om voortdurend de bloeddruk
te meten kan een apparaatje aangebracht worden in het bloedvat dat
bloed vanuit het hart naar de longen vervoert.
Hoe heet het bloedvat dat bloed vanuit het hart naar de longen vervoert?
En behoort dit bloedvat tot de kleine of tot de grote bloedsomloop?
A Dit bloedvat heet longader en behoort tot de grote bloedsomloop.
B Dit bloedvat heet longader en behoort tot de kleine bloedsomloop.
C Dit bloedvat heet longslagader en behoort tot de grote bloedsomloop.
D Dit bloedvat heet longslagader en behoort tot de kleine bloedsomloop.

GT-0191-a-14-2-o 6/20 lees verder ►►►

### Pagina 7

Dit is een opgavepagina uit een examen, gericht op biologie en gezondheid. De pagina behandelt tetanus, een bacteriële ziekte die spierkrampen veroorzaakt, en de immunisatie ervan. Er wordt ingegaan op actieve en passieve immunisatie, en de verspreiding van het tetanusgif in het lichaam. Een deel van de pagina richt zich op alpenmarmotten, hun leefgedrag en hun sociale gedrag. Visuele elementen ontbreken op deze pagina. De student wordt gevraagd vragen te beantwoorden met meerkeuzeopties en een open vraag te beantwoorden over het sociale gedrag van alpenmarmotten. De concepten omvatten bacteriële ziekten, immunologie (actieve en passieve immunisatie), toxicologie (tetanusgif), anatomie (spieren, zenuwstelsel) en diergedrag (alpenmarmotten).

### Pagina 8

Huidmondjes
[FIGUUR: Microscopische afbeelding van een huidmondje met de letter P die naar een sluitcel wijst.]
1p 20 In de afbeelding zie je een huidmondje. De letter P geeft een deeltje in een sluitcel aan. In dit deeltje vindt fotosynthese plaats.
→ Geef de naam van dit deeltje.
1p 21 Via de huidmondjes in bladeren en stengels vindt gaswisseling plaats. Als ze overdag openstaan, gaat waterdamp door de openingen het blad uit. Ook wordt via de huidmondjes een gas afgegeven dat gemaakt wordt bij de fotosynthese.
→ Geef de naam van dit gas.
1p 22 Of een plant veel of weinig huidmondjes heeft in de bladeren, wordt onder andere bepaald door het genotype. Bij de zandraket, een plantje waaraan veel onderzoek wordt gedaan, hebben biologen drie verschillende genen ontdekt die daarbij een rol spelen.
In welke cellen van de zandraket bevinden deze genen zich?
A alleen in de bladcellen
B alleen in de cellen van de stengels en van de bladeren
C alleen in de sluitcellen van de huidmondjes
D in alle cellen van de plant
1p 23 Loes en Jerry doen een proef om het waterverlies van een plant te onderzoeken. Ze gebruiken hiervoor drie takjes van één plant. Ze vermoeden dat de takjes water verliezen via de huidmondjes in de stengels en de bladeren.
In de afbeelding op de volgende pagina zie je de proefopstelling. Het laagje olie laat geen water door.
GT-0191-a-14-2-o 8 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 9

[FIGUUR: Vier reageerbuizen met planten. Reageerbuis 1 bevat een plant met veel bladeren en water. Reageerbuis 2 bevat een plant met minder bladeren en water. Reageerbuis 3 bevat een plant zonder bladeren en water. Reageerbuis 4 bevat alleen water met een laagje olie.]
buis 1 buis 2 buis 3 buis 4
olie
water

Na enkele dagen meten Loes en Jerry hoeveel water de takjes uit de
buizen hebben opgezogen. De hoeveelheid opgezogen water is een maat
voor het waterverlies. Ze zetten de resultaten uit in een staafdiagram.
In de afbeelding hieronder zie je vier staafdiagrammen.

[FIGUUR: Vier staafdiagrammen. De y-as is gemarkeerd met 'waterniveau in de buis' en een pijl omhoog. De x-as is gemarkeerd met 'buisnummer' en heeft getallen 1, 2, 3, 4.
Diagram Q: Staaf 1 is hoog, staaf 2 is middelhoog, staaf 3 is laag, staaf 4 is zeer laag.
Diagram R: Staaf 1 is zeer laag, staaf 2 is laag, staaf 3 is middelhoog, staaf 4 is hoog.
Diagram S: Staaf 1 is middelhoog, staaf 2 is laag, staaf 3 is laag, staaf 4 is laag.
Diagram T: Staaf 1 is laag, staaf 2 is middelhoog, staaf 3 is hoog, staaf 4 is zeer hoog.]

diagram Q diagram R
waterniveau
in de buis
waterniveau
in de buis

buisnummer
buisnummer
diagram S diagram T

Uit de resultaten blijkt dat het vermoeden van Loes en Jerry juist is.
Welk diagram geeft de resultaten van hun proef juist weer?
A diagram Q
B diagram R
C diagram S
D diagram T

GT-0191-a-14-2-o 9 / 20 lees verder

### Pagina 10

Hardslag

Faiz en Jill maken een werkstuk over de werking van het hart. Ze doen
een onderzoek naar de invloed van inspanning op het aantal hartslagen
per minuut. Aan het onderzoek doen 81 leerlingen mee. Eerst tellen ze
van elke leerling het aantal hartslagen per minuut in rust. Vervolgens
spant elke leerling zich tien minuten flink in op dezelfde manier. Daarna
meten ze weer de hartslag op verschillende momenten.
Ze hebben de leerlingen in twee groepen ingedeeld. De ene groep
bestaat uit leerlingen die veel aan sport doen, de andere uit leerlingen die
nooit sporten.
De resultaten van hun onderzoek staan in de tabel.

[FIGUUR: Tabel met in de kolommen 'tijd (minuten)', 'meetmoment', 'gemiddeld aantal hartslagen per minuut' met daaronder 'sporters (48)' en 'niet-sporters (33)'. De rijen met data zijn voor tijdstippen: -, 0, 1, 2, 4 minuten met bijbehorende meetmomenten en hartslagen.]

1p 24 Faiz en Jill schrijven in hun verslag dat het hart sneller gaat kloppen bij
inspanning. Het bloed stroomt daardoor sneller dan in rust.
→ Leg uit waarvoor het nodig is dat het bloed sneller stroomt bij
inspanning.

3p 25 Faiz en Jill maken een lijndiagram van de resultaten van de tellingen ná
de inspanning.
Op de uitwerkbijlage staat een stuk grafiekpapier.
→ Maak op dit grafiekpapier een lijndiagram van de resultaten van het
onderzoek. Begin bij 0 minuten en zet het gemiddelde aantal
hartslagen per minuut uit als twee lijnen.

GT-0191-a-14-2-o
10/20
lees verder ►►►

### Pagina 11

Een stamboom

Bart vindt op internet een stamboom die de afstamming weergeeft van apen en halfapen volgens de evolutietheorie (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Stamboom met de volgende vertakkingen en tijdlijnen: de horizontale as toont de tijd in miljoenen jaren geleden, beginnend bij 0 aan de top en eindigend bij 50 aan de onderkant. Verticale lijnen markeren de miljoenen jaren op de tijdschaal. De verticale lijnen aan de top van de boom vertegenwoordigen de volgende groepen: "apen van de nieuwe wereld", "chimpansees", "gorilla's", "orang-oetans", "gibbons", en "apen van de oude wereld". De mensapen bevinden zich boven de chimpansees en gorilla's. De boom vertakt zich naar beneden, waarbij de splitsingen tijdspunten in het verleden aangeven.]

1p 26 Hoeveel miljoen jaar geleden begon de ontwikkeling van de apen van de oude wereld als aparte groep volgens de gegevens in de stamboom?
A ongeveer 25 miljoen jaar geleden
B ongeveer 35 miljoen jaar geleden
C ongeveer 37 miljoen jaar geleden
D ongeveer 43 miljoen jaar geleden
E meer dan 55 miljoen jaar geleden

1p 27 Aan welke groep zijn de gorilla's het meest verwant volgens de stamboom?
A aan de apen van de nieuwe wereld
B aan de apen van de oude wereld
C aan de chimpansees
D aan de gibbons
E aan de halfapen
F aan de orang-oetans

GT-0191-a-14-2-o 11 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Verstopte zaadleiders
1p 28 Als bij een man de zaadleiders verstopt zijn, is hij onvruchtbaar.
Door een nieuwe techniek kan een man met verstopte zaadleiders toch
een kind krijgen. Er worden dan met een dunne naald zaadcellen
opgezogen uit een bijbal.
[FIGUUR: Anatomische tekening van het mannelijk voortplantingsstelsel met de aanwijzingen Q, R, S en T.]
Welke letter in de afbeelding geeft het orgaan aan waaruit de zaadcellen
dan worden opgezogen?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
2p 29 De opgezogen zaadcellen worden in een laboratorium gebruikt voor de
bevruchting van eicellen. Dit wordt reageerbuisbevruchting of IVF
genoemd.
Uit bevruchte eicellen ontstaan embryo's waarvan er één of twee in het
voortplantingsstelsel van de vrouw gebracht worden.
→ Hoe heet het deel van het voortplantingsstelsel waar embryo's dan
ingebracht worden? Leg je antwoord uit.
GT-0191-a-14-2-o 12 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Een groep ziekten
1p 30 Er bestaan enkele ziekten die tot gevolg hebben dat het bindweefsel veel te slap is. Alle ziekten uit deze groep zijn erfelijk en er zijn verschillende genen die zo'n ziekte kunnen veroorzaken. Sommige van die genen zijn dominant, andere zijn recessief.
In de afbeelding worden twee ouderparen weergegeven. Beide mannen komen uit families waarin een ziekte uit de groep voorkomt. Naast de ouders zijn de chromosomen afgebeeld waarop een gen dat zo'n ziekte veroorzaakt, zich kan bevinden.

[FIGUUR: Twee afbeeldingen van paren genaamd paar P en paar Q. Bij paar P staan twee mannen, één met een symbool dat aangeeft dat hij de ziekte heeft, en één met een symbool dat aangeeft dat hij de ziekte niet heeft. Ernaast staan gestileerde chromosomen. Bij paar Q staan twee mannen, één met een symbool dat aangeeft dat hij de ziekte niet heeft, en de ander met een symbool dat aangeeft dat hij de ziekte niet heeft. Ernaast staan gestileerde chromosomen.]

Legenda: wel = heeft de ziekte wel
niet = heeft de ziekte niet
■ = gen dat zo'n ziekte veroorzaakt

→ Bij welke van de twee mannen is het gen recessief, bij de man van paar P of bij de man van paar Q? Leg je antwoord uit.
GT-0191-a-14-2-o 13 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 14

Poetsvissen en zebrasems

De poetsvis, een visje van ongeveer tien centimeter lang, voedt zich door schadelijke parasieten van de huid van andere vissen af te knabbelen. Onderzoekers ontdekken dat zebrasems op poetsvissen af zwemmen. Ze doen een experiment om dit gedrag van zebrasems tegenover poetsvissen te onderzoeken. Daarvoor zetten ze drie aquaria naast elkaar: een grote bak in het midden en twee kleinere aan de zijkanten, bak 1 en bak 2. In de middelste bak zwemt een zeebasem. In elke kleine bak bevindt zich een poetsvis en een model van een zeebasem (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Drie bakken naast elkaar. Bak 1 en Bak 2 bevatten een poetsvis. De middelste bak bevat een zeebasem.]

Het model in bak 1 is ingesmeerd met garnalenpasta en op de bodem staat een leeg bakje.
Het model in bak 2 is niet ingesmeerd en op de bodem staat een schaaltje met garnalenpasta.
De poetsvis in bak 1 knabbelt de pasta van het model af, die in bak 2 eet van het schaaltje op de bodem.
De zeebasem kan beide poetsvissen zien door de glazen wanden van de bakken.

1p 31 Tijdens het experiment zwemt de zeebasem vooral heen en weer voor de wand van bak 1.
→ Leid uit dit resultaat af wat de uitwendige prikkel is voor dit gedrag van de zeebasem.

1p 32 Zeebrasems zwemmen op poetsvissen af.
→ Wat is de functie van dit gedrag van zebrasems?

GT-0191-a-14-2-o 14 / 20 lees verder ► ► ►

### Pagina 15

1p 33 Om het gedrag van poetsvissen te onderzoeken wordt nog een experiment gedaan.
In een aquarium met een poetsvis wordt een schaaltje gezet. Op dit schaaltje ligt zowel garnalenpasta als een ander soort vissenvoer dat poetsvissen minder graag eten. Steeds als de poetsvis van de garnalenpasta eet, wordt het schaaltje met voedsel weggetrokken. Als de vis van het andere voer eet, blijft het schaaltje staan. Na verloop van tijd heeft de poetsvis geleerd om alleen van het minder aantrekkelijke vissenvoer te eten.
Hoe wordt deze manier van leren genoemd?
A conditionering
B gewenning
C inprenting

Het RVP
In Nederland worden kinderen ingeënt tegen infectieziektes volgens het RVP, het rijksvaccinatieprogramma. Om een goede immuniteit op te bouwen worden verschillende vaccinaties meer dan eenmaal gegeven. In de tabel hieronder staat het vaccinatieschema.

[FIGUUR: Tabel met vaccinatieschema. Kolommen: leeftijd, DKTP-Hib, Pneu, BMR, MenC, DTP, HPV. Rijen met leeftijden: 2 maanden, 3 maanden, 4 maanden, 11 maanden, 14 maanden, 4 jaar, 9 jaar, 12 jaar (alleen meisjes). Kruisjes geven aan welke vaccinaties gegeven worden.]

afkortingen:
DKTP en DTP: DKTP en DTP:
D Difterie
K Kinkhoest
T Tetanus
P Polio
BMR:
B Bof
M Mazelen
R Rodehond
Hib Haemophilus influenzae type b
Pneu Pneumokokken
MenC Meningokokken C
HPV Humaan Papillomavirus

1p 34 Hoeveel keer wordt een kind volgens het RVP ingeënt tegen polio?

### Pagina 16

1p 35 Sinds 1952 worden kinderen in Nederland ingeënt tegen kinkhoest, maar vanaf 1996 kwam kinkhoest toch weer regelmatig voor. Het gebruikte vaccin leverde geen goede immuniteit meer op als gevolg van mutaties in de kinkhoestbacterie.
Vanaf 2005 wordt een nieuw vaccin tegen kinkhoest gebruikt. Daardoor is het aantal gevallen van kinkhoest weer sterk afgenomen.
Tussen 2001 en 2005 werden alleen kinderen van vier jaar met dit nieuwe vaccin ingeënt. Dit had een afname van kinkhoest tot gevolg in deze groep kinderen. Bovendien bleek dat ook bij baby’s het aantal kinkhoestgevallen afnam, hoewel die nog met het oude vaccin werden ingeënt.
→ Leg uit waardoor vaccinatie van kinderen van 4 jaar tegen een bepaalde ziekte tot gevolg kan hebben dat ook minder baby’s die ziekte krijgen.

Boskikkers

[FIGUUR: Kikkerdril met eitjes in het water] kikkerdril

[FIGUUR: Kikkervisjes zwemmen in het water] kikkervisjes

[FIGUUR: Een volwassen boskikker op de bosbodem] volwassen boskikker

De Noord-Amerikaanse boskikker legt in het voorjaar eitjes in kleine plasjes water. De eitjes, wel zo’n 1000 tot 3000 per kikkerpaar, vormen samen het kikkerdril. In dit kikkerdril ontwikkelen de eitjes zich tot kikkervisjes. Kikkervisjes eten voornamelijk algen. De volwassen boskikkers eten insecten en slakken.

GT-0191-a-14-2-o 16 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 17

1p 36 Kikker-
visjes eten soms eitjes en larven van de eigen soort. Dit wordt
kannibalisme genoemd. Bij de boskikkers die hun eitjes in kleine plasjes
leggen, lijkt dit minder vaak voor te komen. De kikkervisjes in zo'n plasje
zijn van ongeveer gelijke leeftijd. Onderzoekers vragen zich af of eitjes en
jonge kikkervisjes alleen opgegeten worden door oudere kikkervisjes.
Ze doen een experiment om dit te onderzoeken. Ze vullen twee
aquariumbakken met water: bak 1 en bak 2. In beide bakken laten ze een
gelijk aantal kikkervisjes uitkomen. Alleen in bak 2 laten ze ook een aantal
oudere kikkervisjes los. De overige omstandigheden zijn gelijk.
Elke dag tellen ze in beide bakken het aantal overlevende eitjes en jonge
kikkervisjes. Ze zetten de resultaten uit in een diagram (zie de
afbeelding).
[FIGUUR: Een lijndiagram met op de y-as 'overlevende eitjes en jonge kikkervisjes (%)' en op de x-as 'tijd (dagen)'. Er zijn twee lijnen: een doorgetrokken lijn (bak 1: zonder oudere kikkervisjes) en een gestippelde lijn (bak 2: met oudere kikkervisjes). De doorgetrokken lijn blijft op 100%. De gestippelde lijn daalt van 100% naar ongeveer 20% over 4 dagen.]
De onderzoekers trekken een conclusie uit de resultaten om een
antwoord te geven op de onderzoeksvraag.
→ Schrijf deze conclusie op.
1p 37 Het doen van zo'n onderzoek in een laboratorium levert resultaten op die
betrouwbaarder zijn dan die van zo'n onderzoek in de vrije natuur.
→ Leg uit waardoor de resultaten van zo'n onderzoek in een laboratorium
betrouwbaarder zijn.
GT-0191-a-14-2-o 17 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 18

Katten
Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 38 tot en met 53. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

2p 38 In de afbeelding van informatie 1 zie je organen in het lichaam van een kat.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
→ Schrijf in dit schema de namen van de orgaanstelsels waarbij de organen horen die zijn aangegeven met de cijfers 1 en 2.

1p 39 In de afbeelding zie je drie typen kiezen.
[FIGUUR: Drie getekende kiezen met de letters Q, R en S eronder.]
Welke letter geeft het type kies aan dat een kat heeft?
A letter Q
B letter R
C letter S

2p 40 In informatie 2 staat een etiket van een doos met kattenbrokjes. Hanneke heeft een dikke kat van 6 kilogram die ze brokjies uit de doos voert.
→ Hoeveel gram eiwit krijgt de kat van Hanneke per dag binnen met de geadviseerde hoeveelheid brokjies? Leg je antwoord uit met een berekening.

1p 41 Bij poezen vindt pas na paring ovulatie plaats.
Welke letter in de tweede afbeelding van informatie 3 geeft een orgaan aan waarin eicellen na ovulatie als eerste terechtkomen?
A letter W
B letter X
C letter Y
D letter Z

GT-0191-a-14-2-o 18 / 20 lees verder ►►►

### Pagina 19

1p 42 Welke zintuigcellen bevinden zich in een kattenoog volgens de
informatie?
A alleen kegeltjes
B alleen staafjes
C kegeltjes en staafjes
1p 43 In informatie 4 geeft de letter P een laag in een kattenoog aan.
Hoe heel deze laag?
A harde oogvlies
B hoornvlies
C netvlies
D vaatvlies
1p 44 In de darmen van katten kunnen parasieten leven (zie informatie 5).
Welke letter in de afbeelding van informatie 1 geeft het orgaan aan waarin
een lintworm kan voorkomen?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T
1p 45 Een dierenarts bekijkt een microscopisch preparaat om de oorzaak van
een darmziekte bij een kat te onderzoeken. In het preparaat ziet hij een
cel die wel een celwand heeft, maar geen celkern.
Van welk organisme kan dit een cel zijn?
A van een bacterie
B van een schimmel
C van een spoelworm
1p 46 Katjes worden meestal tegen kattenziekte ingeënt als ze nog jong zijn.
Een inenting tegen kattenziekte levert geen goede immuniteit op tegen
niesziekte.
→ Leg uit waardoor deze inenting geen goede immuniteit oplevert tegen
een ziekte veroorzaakt door zo'n ander virus.
1p 47 Het virus dat kattenziekte veroorzaakt, breekt bepaalde bloeddeeltjes af.
→ Hoe heten deze bloeddeeltjes?
1p 48 Noem een abiotische factor die verspreiding van het kattenziektevirus
tegengaat. Gebruik informatie 5.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende
pagina.
GT-0191-a-14-2-0
19 / 20
lees verder ► ► ►

### Pagina 20

1p 49 Welke letter in de tweede afbeelding van informatie 3 geeft een orgaan aan dat door blaasgruis verstopt kan raken volgens informatie 5.3?
A letter W
B letter X
C letter Y
D letter Z

1p 50 In informatie 6 zie je een foto van een kat.
-> Wat is het genotype van deze kat voor de lengte van de vachtharen?

1p 51 Een poes met een effen vacht wordt gekruist met een kater met een tabby vacht die heterozygoot is voor deze eigenschap.
Hoe groot is de kans dat een nakomeling uit deze kruising een effen vacht heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

1p 52 In informatie 7 staan twee lijsten met handelingen van een kat.
-> Hoe heet zo’n lijst?

1p 53 In één van de twee lijsten in informatie 7 staan handelingen die tot imponeergedrag behoren.
-> Welke handelingen behoren tot imponeergedrag, die in lijst 1 of die in lijst 2? Leg uit waaruit je kunt afleiden dat die handelingen tot imponeergedrag behoren.

GT-0191-a-14-2-o 20 / 20 einde ■