# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2013 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2013/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2013
tijdvak 1
dinsdag 21 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 50 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
GT-0191-a-13-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Tulpen

2p 1 Nederland staat bekend om de bollenvelden met tulpen. In de afbeelding zie je een tulp.
[FIGUUR: Een gedetailleerde tekening van een tulp, met de bloem in detail en de ondergrondse bol met wortels. De bloem is opengeklapt om de binnenste organen te tonen. De letters Q en R wijzen naar specifieke delen van de bloem.]
De letters Q en R geven voortplantingsorganen van de tulp aan.
→ Geef de namen van Q en R.
Schrijf je antwoord zó op:
Q = ......................................
R = ......................................

GT-0191-a-13-1-o
2 / 22
lees verder ►►►

### Pagina 3

De watergentiaan

[FIGUUR: Tekening van de watergentiaan met bladeren, bloemen en een zaadje.]

zaad (5x)

De watergentiaan is een overblijvende waterplant die 's zomers bloeit.
Vlak boven en onder de bodem groeit een lange wortelstok waaruit steeds
nieuwe planten groeien. De bladeren drijven op het water en worden
meestal niet groter dan tien centimeter. De gele bloemen steken boven
water uit en produceren nectar. De zaden worden verspreid door
watervogels.

1p 2 Wat is de functie van de nectar die in de bloemen wordt gemaakt?

1p 3 De watergentiaan heeft bladeren die op het water drijven.
Waar zitten de huidmondjes bij zulke bladeren?
A alleen aan de bovenzijde van het blad
B alleen aan de onderzijde van het blad
C aan beide zijden van het blad

1p 4 In de afbeelding kun je zien dat op de buitenkant van een zaadje
stekeltjes zitten.
→ Leg uit hoe deze stekeltjes helpen bij het verspreiden van de zaden.

1p 5 De watergentiaan plant zich voort door wortelstokken en door zaden.
Op de uitwerkbijlage staan deze manieren van voortplanting in een
schema.
→ Geef bij elke manier met een kruisje aan of het geslachtelijke of
ongeslachtelijke voortplanting is.

GT-0191-a-13-1-o 3 / 22 lees verder ► ► ►


### Pagina 4

De druipzakpijp en de kleine heremietkreeft

In Nederland komen planten en dieren voor die er vroeger niet waren. Twee van zulke soorten zijn de druipzakpijp en de kleine heremietkreeft. Beide diersoorten leven op de zeebodem. De druipzakpijp is een sponzensoort die geelwitte kolonies vormt. De kleine heremietkreeft kruipt meestal in een lege schelp (zie de afbeeldingen).

[FIGUUR: Twee afbeeldingen naast elkaar. Links de druipzakpijp, een sponsachtige structuur. Rechts de kleine heremietkreeft in een schelp.]

druipzakpijp kleine heremietkreeft

In het diagram zie je hoe de populaties van beide soorten in grootte veranderen door de jaren heen.

800
populatiegrootte
(% van het aantal
in 2000)
600
400
200
0
1990 1995 2000 2005 2010
Legenda:
→ jaar
— kleine heremietkreeft
----- druipzakpijp

GT-0191-a-13-1-o 4/22 lees verder

### Pagina 5

1p 6 Vergelijk de grootte van de populaties van beide diersoorten in het jaar 2000 met de grootte in 1995.
Waren de populaties in 2000 groter of kleiner in vergelijking met 1995?
A Beide populaties waren in 2000 groter.
B De populatie van de druipzakpijp was in 2000 groter, die van de heremietkreeft kleiner.
C De populatie van de druipzakpijp was in 2000 kleiner, die van de heremietkreeft groter.
D Beide populaties waren in 2000 kleiner.

1p 7 In het diagram is te zien dat de populatiegrootte van de kleine heremietkreeft soms sterk afneemt. Als oorzaak hiervoor noemen sommige biologen de lage temperatuur in de winter.
→ Noem een andere mogelijke oorzaak voor afname van de populatiegrootte.

Runderen

1p 8 Bij een runderras is de vachtkleur rood of wit of rood-wit gevlekt. De vachtkleur is een erfelijke eigenschap.
Als een homozygoot rood rund wordt gekruist met een homozygoot wit rund zijn alle nakomelingen rood-wit gevlekt. Het fenotype van deze nakomelingen wordt intermediair genoemd.
Twee rood-wit gevlekte runderen worden met elkaar gekruist.
Hoe groot is de kans op een witte nakomeling bij deze kruising?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

GT-0191-a-13-1-o 5 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 6

Bloedvaten
De afbeelding laat schematisch een deel van de bloedsomloop zien. Bij
de letters Q, R en S staan dwarsdoorsnedes van de bloedvaten getekend.
Pijlen geven de stroomrichting van het bloed aan.

[FIGUUR: Schematische weergave van bloedvaten met dwarsdoorsnedes Q, R en S. Weefsel is aangegeven. Bloedstroomrichting is aangegeven met pijlen.]

1p 9 Welke letter stelt een slagader voor, Q of R? Leg uit waaraan je dat kunt
zien in de afbeelding.

1p 10 In de afbeelding geeft de letter S de allerkleinste vertakkingen van de
bloedvaten aan. Via deze kleine bloedvaatjes stroomt bloed tussen de
cellen van het weefsel door.
→ Hoe heten deze kleine bloedvaatjes?

Een proef
Bas onderzoekt de invloed van licht op de groei van kiemplantjes.
Hij stopt een aantal gekiemde bruine bonen in een pot met vochtig
filtreerpapier.
De pot zet hij in een zwarte, ondoorzichtige zak (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Een glazen pot die voor een deel gevuld is met vochtig filtreerpapier. In het filtreerpapier staan meerdere kiemende bonen. Boven de pot is een gedeelte van een zwarte, ondoorzichtige zak te zien die de pot bedekt.]

— zwarte, ondoorzichtige zak:
— vochtig filtreerpapier
— pot
— kiemende boon

GT-0191-a-13-1-o 6 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 7

1p 11 Bij de bespreking zegt zijn docent dat hij de controleproef mist.
Hieronder zie je drie mogelijkheden voor een controleproef.

[FIGUUR: Schematische weergave van drie methoden voor controleproef. Methode Q: een doorzichtige zak met vochtig filtreerpapier en een pot met een kiemende boon. Methode R: een zwarte, ondoorzichtige zak met droog filtreerpapier en een pot met een kiemende boon. Methode S: een zwarte, ondoorzichtige zak met vochtig filtreerpapier en een pot.]

Welke letter geeft de juiste controleproef aan voor het onderzoek van
Bas?
A letter Q
B letter R
C letter S

GT-0191-a-13-1-o 7 / 22 lees verder ‣‣‣

### Pagina 8

2p 12 Bas schrijft in zijn onderzoeksverslag dat licht nodig is voor fotosynthese.
Het schema hieronder geeft de fotosynthese weer.
water + .......1....... zonlicht glucose + .......2.......
→ Wat moet op plaats 1 en op plaats 2 ingevuld worden om het schema
compleet te maken?
Schrijf je antwoord zó op:
1 = ........................................................
2 = ........................................................
Ijzer
Door de hoofdpersoon in een tekenfilm veel spinazie te laten eten
probeer de men vroeger deze groente populair te maken. Het mineraal
ijzer in de spinazie maakte de man in deze film buitengewoon sterk.
In spinazie zit inderdaad ijzer (zie de tabel), maar dat je er zo sterk van
zou kunnen worden, is verzonnen.
voedingswaarde van gekookte
spinazie
(analyse per 100 gram)
energie 70 kJ
water 90 g
eiwitten 4 g
koolhydraten 1 g
vetten 0 g
vezels 3 g
ijzer 1,3 mg
2p 13 Ijzer is een mineraal dat als bouwstof gebruikt wordt in het lichaam.
→ Schrijf twee andere bouwstoffen op die spinazie volgens de gegevens
in de tabel levert.
1p 14 Ijzer is een bouwstof voor hemoglobine. Hemoglobine bevindt zich in de
bloeddeeltjes die zuurstof vervoeren.
→ Hoe heten deze bloeddeeltjes?
GT-0191-a-13-1-0 8/22 lees verder

### Pagina 9

1p 15 In de tabel hieronder staan voor mannen en vrouwen de aanbevolen dagelijkse hoeveelheden ijzer.

aanbevolen dagelijkse hoeveelheid ijzer (mg)

|   | 1-4 jaar | 4-7 jaar | 7-10 jaar | 10-13 jaar | 13-16 jaar | 16-19 jaar | 19-22 jaar | 22-50 jaar | 50-65 jaar | 65+ jaar |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| man | 7 | 7 | 8 | 10 | 15 | 15 | 11 | 9 | 9 | 9 |
| vrouw | 7 | 7 | 8 | 11 | 12 | 14 | 16 | 15 | 8 | 8 |

Uit de tabel blijkt dat de aanbevolen hoeveelheid voor vrouwen in de leeftijd van 19 tot 50 jaar groter is dan voor mannen. Dit heeft onder andere te maken met het feit dat vrouwen menstrueren en mannen niet. Daarom moeten vrouwen meer ijzer met hun voedsel binnenkrijgen dan mannen.
$\rightarrow$ Verklaar dat vrouwen door de menstruatie een grotere kans op een ijzertekort hebben dan mannen.

2p 16 Hoeveel gram spinazie moet een jongen van 15 jaar op een dag eten om daarmee de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid ijzer binnen te krijgen? Leg je antwoord uit met een berekening. Gebruik daarbij gegevens uit de twee tabellen hierboven.

Lampong-apen

1p 17 In Thailand laten mensen lampong-apen voor zich werken op kokosnootplantages. De apen hebben geleerd commando's op te volgen die door mensen vanaf de grond worden geroepen. Ze plukken dan hoog in de bomen rijpe kokosnoten.
Voordat lampong-apen geschikt zijn voor dit werk, is een uitgebreide training nodig. Iedere keer als ze bij zo'n training een opdracht goed uitvoeren, worden ze beloond met iets lekkers. Zo leren ze de commando's goed op te volgen.
Hoe heet dit leerproces?
A conditionering
B gewenning
C inpren ting

GT-0191-a-13-1-o 9 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 10

Wortelknolletjes
1p 18 Aan wortels van klaverplanten zitten kleine knolletjes. In zulke knolletjes leven bacteriën die zich voeden met glucose uit de wortelcellen.
[FIGUUR: Een tekening van plantenwortels met knolletjes eraan.]

Hannah bekijkt een stukje van een wortelknolletje van een klaverplant met
een microscoop. Ze ziet cellen met een kern.
Kunnen dit bacteriën zijn? En kunnen dit wortelcellen zijn?
A geen van beide
B alleen bacteriën
C alleen wortelcellen
D zowel bacteriën als wortelcellen

GT-0191-a-13-1-o 10 / 22 lees verder

### Pagina 11

Stress

Grote spanning, stress, heeft een aantal veranderingen in het lichaam tot gevolg. In een experiment worden deze veranderingen onderzocht.
Twintig vrijwilligers maken een 'bungeejump' vanaf een 70 meter hoge kraan (zie de afbeelding). Van elke vrijwilliger wordt op drie tijdstippen bloed afgenomen: vlak vóór de sprong, vlak erna en twee uur later.

[FIGUUR: Persoon die een bungeesprong maakt vanaf een hoge kraan.]

1p 19 Vlak vóór de sprong blijkt het adrenalinegehalte van het bloed bij alle deelnemers sterk verhoogd. Op de uitwerkbijlage staat een schema.
→ Geef met twee kruisjes in dit schema aan wat de invloed is van een toename van het gehalte aan adrenaline in het bloed.

1p 20 In de afbeelding hiernaast zie je enkele hormoonklieren in het lichaam. Welke letter geeft een orgaan aan dat adrenaline maakt?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

[FIGUUR: Schematische weergave van het menselijk lichaam met aanduidingen van hormoonklieren. Q, R, S en T zijn gelabeld.]

GT-0191-a-13-1-o 11 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Intuberen
Een patiënt kan tijdens sommige
operaties onder narcose niet zelf
ademen. Dit wordt dan overgenomen
door een beademingsapparaat. Via een
buis gaat er dan lucht de longen in en
uit. Vlak voor de operatie wordt de buis
via de mond bij de patiënt naar binnen
geschoven. Dit wordt intuberen
genoemd (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Schematische tekening van een intubatie van de luchtwegen, met letters P en Q die verwijzen naar verschillende onderdelen.]

1p 21 Welke letter, P of Q, geeft het orgaan aan waar de buis voor de operatie
naar binnen geschoven moet worden? En hoe heet dit orgaan?
Schrijf je antwoord zó op:
letter: ...........................
naam: ...........................

1p 22 De lucht die door de buis de longen uitgaat, bevat minder zuurstof dan de
lucht die door de buis het lichaam instroomt.
-> Leg uit hoe het komt dat de lucht die de longen uitgaat minder zuurstof
bevat dan de lucht die naar binnen gaat.

GT-0191-a-13-1-o 12 / 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Een bloedgroepbepaling
1p 23 Wetenschappers in Australië hebben een nieuwe methode ontwikkeld om iemands bloedgroep te bepalen. Ze gebruiken daarvoor drie verschillende papieren strookjes. Op zo'n strookje bevindt zich anti-A, anti-B of anti-resus. Deze antistoffen kunnen klontering van rode bloedcellen veroorzaken.
Op het midden van het strookje wordt een druppel bloed aangebracht. Als er geen klontering plaatsvindt, vloeit het bloed naar twee kanten over het strookje uit. Als er wel klontering is, vloeit het bloed nauwelijks uit (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Twee strookjes met bloeddruppels en schaalverdelingen. Het eerste strookje toont een druppel die zich over het strookje heeft verspreid en de tekst 'geen klontering'. Het tweede strookje toont een druppel die geconcentreerd blijft met de tekst 'klontering'.]

Hellen laat op de nieuwe manier haar bloedgroep bepalen. Drie druppels van haar bloed worden op drie proefstrookjes aangebracht. De afbeelding hieronder laat het resultaat zien.

[FIGUUR: Een tabel met drie rijen, elk met een proefstrookje. De rijen zijn gelabeld met 'anti-A', 'anti-B' en 'anti-resus'. Elk proefstrookje toont een druppel bloed met een specifieke reactie (klontering of geen klontering) op de schaalverdeling.]

Wat is de bloedgroep van Hellen?
A bloedgroep A, resusnegatief
B bloedgroep A, resuspositief
C bloedgroep B, resusnegatief
D bloedgroep B, resuspositief

GT-0191-a-13-1-o 13 / 22 lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 14

Transgene muizen

Ruim dertig jaar geleden lukte het voor het eerst om een gen van een mens in te brengen in een chromosoom van een bevruchte eicel van een muis. Muizen die uit zulke eicellen groeien, worden transgene muizen genoemd. De functie van zo'n menselijk gen kan in de transgene muizen onderzocht worden.
De afbeelding laat zien hoe transgene muizen gemaakt kunnen worden.

[FIGUUR: Schema van het maken van transgene muizen. Stap 1: Een vrouwtjesmuis krijgt hormonen toegediend waardoor meer eicellen rijp worden. Stap 2: Het vrouwtje paart met een mannetje. Stap 3: Na de paring worden eicellen weggenomen bij het vrouwtje. Het te onderzoeken gen wordt in de kern van de zaadcel geïnjecteerd. Stap 4: De behandelde eicellen worden in een eicel van een vrouwtjesmuis gebracht en groeien na implantatie uit tot jonge muisjes.]

1 Een vrouwtjesmuis krijgt hormonen toegediend waardoor meer eicellen rijp worden.

2 Het vrouwtje paart met een mannetje.

3 Na de paring worden eicellen weggenomen bij het vrouwtje. Het te onderzoeken gen wordt in de kern van de zaadcel geïnjecteerd vlak voor samensmelting met de kern van de eicel.

4 De behandelde eicellen worden in een eicel van een vrouwtjesmuis gebracht en groeien na implantatie uit tot jonge muisjes.

1p 24 De hormonen die de muis krijgt toegediend (zie 1 in de afbeelding), worden met het bloed naar de voortplantingsorganen gevoerd. Het bloed stroomt dan eerst via een holle ader het hart binnen.
In welk deel van het hart komt het bloed uit een holle ader als eerste terecht?
A in de linkerboezem
B in de linkerkamer
C in de rechterboezem
D in de rechterkamer

GT-0191-a-13-1-o 14 / 22 lees verder ►►►


### Pagina 15

1p 25 Een gewone lichaamscel van een muis bevat 40 chromosomen.
→ Hoeveel chromosomen bevinden zich in kern P (zie 3 in de
afbeelding)?

2p 26 In de vorige afbeelding worden gebeurtenissen genoemd die te maken
hebben met de voortplanting van muizen. Twee van die gebeurtenissen
staan in een tabel op de uitwerkbijlage.
In de afbeelding hieronder zie je de voortplantingsorganen van een muis.
De organen hebben dezelfde namen en functies als die van de mens.
Enkele plaatsen worden met een letter aangegeven.
[FIGUUR: Schematische tekening van het vrouwelijke voortplantingssysteem van een muis met de volgende onderdelen gelabeld: eierstok, eileider, baarmoeder, vagina. Er zijn ook de letters Q, R, S, T bij verschillende delen van de tekening.]
→ Geef met letters de plaatsen aan van de twee gebeurtenissen in de
tabel op de uitwerkbijlage.

1p 27 Als de jonge muisjes zes weken oud zijn, wordt bepaald of het menselijk
gen inderdaad in de celkernen van de muisjes aanwezig is. Hiervoor
wordt bloedonderzoek gedaan.
In de afbeelding hieronder is bloed van een muis weergegeven, gezien
door een microscoop.
[FIGUUR: Microscopische weergave van bloedcellen, met ronde cellen (waarschijnlijk rode bloedcellen) en grotere cellen met gekleurde kernen (witte bloedcellen), en enkele stervormige structuren.]
Aan witte bloedcellen wordt onderzocht of het menselijk gen zich in de
cellen bevindt. De andere bloeddeeltjes zijn hiervoor niet geschikt.
→ Leg uit dat alleen de witte bloedcellen geschikt zijn voor dit onderzoek.

GT-0191-a-13-1-o 15 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 16

Atropine
Atropine is een stof die gebruikt wordt bij oogonderzoek. Als atropine in
een oog wordt gedruppeld, wordt de pupil zo groot mogelijk.

1p 28 In de afbeelding worden twee typen spiertjes in de iris aangegeven.
[FIGUUR: Anatomie van de iris met de pupil, lengtespieren en kringspieren.]
Door het samentrekken van spieren in de iris verandert de pupilgrootte als
er atropine in het oog wordt gedruppeld.
Welke spieren trekken zich dan samen?
A alleen de kringspieren
B alleen de lengtespieren
C zowel de kringspieren als de lengtespieren

1p 29 Onder normale omstandigheden wordt de pupil groot als er weinig licht is.
Deze verandering van de pupil is onbewust.
→ Hoe wordt zo'n snelle, onbewuste reactie genoemd?

1p 30 Rondom de lens achter de pupil bevindt zich een spier die het
accommoderen regelt. Als atropine in de ogen wordt gedruppeld,
ontspannen deze spieren zich. De lenzen worden dan zo plat mogelijk.
Heeft dit gevolgen voor het scherp zien?
A nee
B Ja, je kan daardoor dichtbij niet meer scherp zien.
C Ja, je kan daardoor veraf niet meer scherp zien.
D Ja, je kan daardoor zowel dichtbij als veraf niet meer scherp zien.

GT-0191-a-13-1-o 16 / 22 lees verder

### Pagina 17

Een stamboom

Bij een kattenras komen katten met lange en katten met korte haren voor.
Deze haarlengte is een erfelijke eigenschap.
Het gen voor korte haren is dominant (A).
In de afbeelding zie je een stamboom van een kattenfamilie.

[FIGUUR: Een stamboom met de volgende individuen:
Generatie 1: Individu 1 (rond, gevuld) en individu 2 (vierkant, ongevuld). Ze hebben 3 kinderen.
Generatie 2: Individu 3 (vierkant, ongevuld), individu 4 (rond, gevuld), individu 5 (vierkant, gevuld) en individu 6 (rond, gevuld). Individu 1 en 2 zijn de ouders van 3 en 4. Individu 4 en 5 zijn de ouders van 6.]

Legenda:
$\square$ kater met lange haren
$\bigcirc$ poes met lange haren
$\boxed{\raisebox{-0.25ex}{\square}}$ kater met korte haren
$\boxed{\raisebox{-0.25ex}{\bigcirc}}$ poes met korte haren

1p 31 Uit de resultaten van één bepaalde kruising is met zekerheid af te leiden,
dat het gen voor korte haren dominant is.
Welke kruising is dit?
A kruising 1 x 2
B kruising 3 x 4
C kruising 5 x 6

1p 32 Wat is het genotype van poes 1?
A AA
B Aa
C aa

GT-0191-a-13-1-o 17 / 22 lees verder ►►►
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiegelding Leiden (SSL).

### Pagina 18

Kinderziekten

Sommige soorten ziekteverwekkers komen zo algemeen voor en worden zo gemakkelijk overgedragen, dat de meeste kinderen er al jong mee besmet raken. Als een kind van zo'n ziekte genezen is, treden er bij een volgende besmetting meestal geen ziekteverschijnselen meer op. Zulke ziekten worden kinderziekten genoemd omdat ze bijna nooit bij volwassenen voorkomen. Voorbeelden van kinderziekten zijn: bof, mazelen, rode hond, roodvonk en waterpokken. Van deze ziekten wordt roodvonk door een bacterie veroorzaakt, de overige door virussen.

1p 33 Tegen roodvonk en waterpokken worden kinderen in Nederland niet ingeënt.
→ Leg uit waardoor ze toch bijna nooit zo'n kinderziekte krijgen als ze volwassen zijn.

2p 34 Slechts één van de genoemde kinderziekten kan bestreden worden met antibiotica.
→ Geef de naam van die ziekte. Leg je antwoord uit.

1p 35 Sinds 1987 worden kinderen in Nederland ingeënt tegen bof, mazelen en rode hond. Het vaccin wordt het BMR-vaccin genoemd.
Bevat het BMR-vaccin antigenen? En bevat het antistoffen?
A alleen antigenen
B alleen antistoffen
C zowel antigenen als antistoffen

GT-0191-a-13-1-o 18 / 22 lees verder ➢➢➢

### Pagina 19

Gedrag van chimpansees
Chimpansees leven samen in
grote groepen. Binnen een groep
bestaat een rangorde.
[FIGUUR: Groep chimpansees die bij elkaar zitten.]

1p 36 Het meest dominante mannetje, de alfa-man, bevestigt zijn plaats in de
rangorde door zijn gedrag. Hij zet regelmatig de haren van zijn vacht
overeind. Zo lijkt hij groter.
→ Hoe heet dit dominante gedrag?

2p 37 Bij chimpansees in Ivoorkust in Afrika wordt een onderzoek gedaan naar
de rangorde van de vrouwtjes in een groep.
De onderzoekers ontdekken dat apen met een lagere rang met bepaalde
geluiden een aap met een hogere rang begroeten. Hoger geplaatste
chimpansees begroeten apen met een lagere rang niet met die geluiden.
Een tijd lang noteren de onderzoekers het aantal van die begroetingen
van de apen.
In de tabel hieronder staan de aantallen begroetingen tussen vijf
vrouwtjesapen in die tijd.

aantal begroetingen
tijdens het onderzoek
apen die groeten
apen die begroet worden
Ans
Bes
Cis
Do
Els
Ans
-
6
0
7
2
Bes
0
-
0
7
0
Cis
5
5
-
10
2
Do
0
0
0
-
0
Els
0
5
0
4
-

→ Bepaal de rangorde van deze vijf chimpansees, uitgaande van
bovenstaande informatie. Noteer de namen in de juiste volgorde, te
beginnen met de meest dominante aap.

GT-0191-a-13-1-o
19 / 22
lees verder

### Pagina 20

Dieren van Australië

Lees eerst informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 38 tot en
met 50.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

2p 38 Hoeveel procent van de zoogdiersoorten die nu in Australië leven, is
endemisch volgens informatie 1? Leg je antwoord uit met een berekening.

3p 39 In de tabel van informatie 1 staan gegevens over zoogdiersoorten in
Australië.
→ Maak op het grafiekpapier van de uitwerkbijlage een staafdiagram
met deze gegevens.

1p 40 Op de foto van informatie 2 is het gedrag van twee kangoeroes in
voortplantingstijd te zien.
→ Is dit gedrag paringsgedrag? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-13-1-o 20 / 22 lees verder ►►►

### Pagina 21

1p 41 In de afbeelding hieronder zie je een kalender.

[FIGUUR: Kalenderpagina met de maanden januari tot en met december, met weeknummers en dagen.]

Een vrouwtje van een rode reuzenkangoeroe wordt in week 1 op 4 januari bevrucht.
→ Wanneer wordt volgens de informatie het kangoeroejong geboren?
Schrijf het nummer op van de week waarin het geboren wordt.

1p 42 De bladeren die de koala eet, bevatten giftige stoffen die in het bloed terechtkomen.
→ Geef de naam van het orgaan dat volgens de informatie de giftige stoffen die in het bloed terechtkomen, afbreekt.

1p 43 Een thermometervogel verwijdert op een bepaald moment zand van het nest.
→ Wat is de uitwendige prikkel voor dit gedrag?

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0191-a-13-1-o 21 / 22


### Pagina 22

1p 44 Welke groep organismen produceert de warmte die vrijkomt in het nest van de thermovogel?
A consumenten
B producenten
C reducenten
1p 45 Als een vogelbekdier onder water jaagt, vangen zintuigcellen prikkels op van prooien. Als gevolg hiervan worden impulsen naar het centraal zenuwstelsel geleid.
Waar bevinden deze zintuigcellen zich? En welke zenuwcellen geleiden de impulsen dan naar het centraal zenuwstelsel?
A De zintuigcellen bevinden zich in de ogen en bewegingszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel.
B De zintuigcellen bevinden zich in de ogen en gevoelszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel.
C De zintuigcellen bevinden zich in de snavel en bewegingszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel.
D De zintuigcellen bevinden zich in de snavel en gevoelszenuwcellen geleiden de impulsen naar het centraal zenuwstelsel.
1p 46 Een vogelbekdier gebruikt in koud water minder zuurstof dan een ander dier dat net zo groot en net zo actief is, maar dat een hogere lichaamstemperatuur heeft.
→ Leg uit dat het vogelbekdier minder zuurstof verbruikt dan zo'n ander dier met een hogere lichaamstemperatuur.
1p 47 In de stamboom van informatie 5 zijn drie plaatsen aangegeven met de letters Q, R en S.
Welke letter geeft de plaats van de muis aan volgens de informatie?
A letter Q
B letter R
C letter S
1p 48 Hoe heet de Periode waarin de buidelrat en het vogelbekdier voor het laatst een gemeenschappelijke voorouder hadden volgens informatie 5?
1p 49 In de informatie staan gegevens over koala's en vogelbekdieren. Welke van deze dieren planten zich voort door eieren te leggen?
A geen van beide diersoorten
B alleen koala's
C alleen vogelbekdieren
D zowel koala's als vogelbekdieren
1p 50 In de informatie staat dat na een beet van een taipa n een slachtoffer zo snel mogelijk behandeld moet worden.
→ Is de genoemde behandeling een actieve immunisatie of is het een passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.
GT-0191-a-13-1-o 22 / 22 einde