# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2012 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2012/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2012
tijdvak 2
dinsdag 19 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 49 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 62 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
GT-0191-a-12-2-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.
De Nijmeegse Vierdaagse
Tijdens de Nijmeegse Wandelvierdaagse legt elke deelnemer dagelijks grote afstanden af.
De vierdaagse van 2006 viel samen met een hittegolf. Op de eerste dag werd het wel
34 °C in de schaduw. Op deze dag kwamen er bijna 300 meldingen binnen van mensen
die onwel geworden waren.
[FIGUUR: Deelnemers aan de Nijmeegse Vierdaagse lopen door een straat.]
1p 1
Tijdens inspanning bij hoge temperatuur verliest het lichaam veel vocht door zweten.
In de afbeelding is een stukje huid weergegeven. De zweetklieren krijgen water en opgeloste stoffen aangevoerd door bloedvaatjes in de huid.
[FIGUUR: Doorsnede van de huid met zweetklieren, haarzakjes en bloedvaten.]
Hoe heet de laag van de huid waarin deze bloedvaatjes zich bevinden?
A de hoornlaag
B de kiemlaag
C de lederhuid
1p 2
Om uitdroging van het lichaam tegen te gaan werd aangeraden veel te drinken.
Veel deelnemers vertoonden ook verschijnselen van zoutgebrek.
→ Leg uit waardoor dit zoutgebrek werd veroorzaakt.
GT-0191-a-12-2-o
2
lees verder ►►►

### Pagina 3

Bij enkele deelnemers hadden de extreme omstandigheden en de grote inspanning hartproblemen tot gevolg, onder andere bij mensen met niet goed werkende hartkleppen.
De hartkleppen bevinden zich tussen de boezems en de kamers. Voor het goed functioneren van het hart moeten de hartkleppen op het juiste moment gesloten zijn (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Een schematische weergave van de binnenkant van het hart met structuren aangeduid met P en Q.]

1p 3 In de afbeelding is het hart weergegeven op een moment dat de hartkleppen gesloten zijn.
Wanneer zijn de hartkleppen gesloten?
A alleen tijdens het samentrekken van de boezems
B alleen tijdens het samentrekken van de kamers
C zowel tijdens het samentrekken van de boezems als tijdens het samentrekken van de kamers

2p 4 In de afbeelding van het hart zijn twee bloedvaten aangegeven met een letter.
→ Hoe heten deze twee bloedvaten?
Schrijf je antwoord zó op:
P = ...............................
Q = ...............................

Celdeling

1p 5 In de afbeelding is schematisch een cel van een geslachtsorgaan van een spoelworm weergegeven. Een spoelworm heeft twee paar chromosomen in elke gewone lichaamscel. Deze chromosomen zijn in de afbeelding als staafjes getekend.
[FIGUUR: Een schematische weergave van een cel met daarin twee paar chromosomen, weergegeven als staafjes.]
Uit de cel in de afbeelding ontstaan door deling geslachtscellen. Op de uitwerkbijlage is zo'n geslachtscel schematisch afgebeeld.
→ Teken hierin de chromosomen die zich in zo'n geslachtscel bevinden.

GT-0191-a-12-2-o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Astma

1p 6 Bij sommige mensen kan huisstof of stuifmeel een astma-aanval veroorzaken. Kringspieren in de kleinste vertakkingen van de bronchiën trekken zich dan samen en er wordt daar extra slijm geproduceerd. Hierdoor wordt de ademhaling moeilijker.
→ Leg uit dat de ademhaling moeilijker wordt door het samentrekken van deze spieren en de extra slijmproductie.

1p 7 Het hormoon adrenaline verlicht de gevolgen van een astma-aanval doordat de samengetrokken spieren in de luchtwegen ontspannen.
Adrenaline wordt vanuit de bijnieren met het bloed door het lichaam vervoerd.
Het hormoon komt daarbij ook in de longslagader terecht.
Stroomt bloed met adrenaline door het hart als het vanuit de bijnieren via de kortste weg naar de longslagader wordt vervoerd? Zo ja, hoe vaak stroomt dit bloed dan door het hart?
A nee
B ja, eenmaal
C ja, tweemaal

1p 8 Adrenaline heeft naast het effect op de gevolgen van een astma-aanval ook invloed op de hartslag en de bloeddruk. Men heeft daarom medicijnen voor astmapatiënten ontwikkeld die eenzelfde werking hebben als adrenaline, maar die de hartslag en de bloeddruk niet beïnvloeden.
Op de uitwerkbijlage staat een schema.
→ Geef in dit schema aan wat de invloed is op de hartslag en de bloeddruk als de hoeveelheid adrenaline in het bloed toeneemt. Doe dit door de juiste woorden te omcirkelen.

Rode bloedcellen

1p 9 Op het celmembraan van rode bloedcellen kunnen zich antigenen bevinden die bepalend zijn voor de bloedgroepen van het ABO-systeem. Wetenschappers zijn erin geslaagd deze antigenen te verwijderen. Bloedcellen zonder die antigenen wil men gebruiken voor bloedtransfusie.
Welke mensen zouden zulke rode bloedcellen kunnen ontvangen zonder dat er samenklontering plaatsvindt?
A alleen mensen met bloedgroep 0
B alleen mensen met de bloedgroepen 0 en AB
C alleen mensen met de bloedgroepen A en B
D mensen met de bloedgroepen 0, A, B en AB

GT-0191-a-12-2-o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

Een biologische klok
1p 10 Net als dieren hebben mensen een biologische klok, een soort ingebouwde klok
die regelt wanneer je slaap of honger krijgt.
Onderzoekers hebben ontdekt dat er in het netvlies behalve staafjes en
kegeltjes nog andere lichtgevoelige cellen liggen. Deze cellen bevatten stoffen
die cryptochroomen worden genoemd. Als de cellen met cryptochroomen
geprikkeld worden door licht, gaan impulsen naar een bepaald gebiedje in de
hersenen waarvan men vermoedt dat het de biologische klok regelt.

[FIGUUR: Doorsnede van een oog met de structuren P, Q, R, S en T gelabeld.]

In de afbeelding is schematisch een doorsnede van een oog weergegeven.
Welke letter geeft het deel aan waarin zich de lichtgevoelige cellen met
cryptochroomen bevinden?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T

GT-0191-a-12-2-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Afrikaanse hardlopers

Hardlopers uit bepaalde delen van Oost-Afrika winnen veel meer lange-afstandswedstrijden dan lopers uit andere delen van de wereld. Hoe het komt dat deze mensen zo goed kunnen hardlopen, is niet echt duidelijk. Bekend is dat ze gewend zijn kilometers te rennen bijvoorbeeld om naar school te gaan. Andere mogelijke oorzaken zijn: de lichaamsbouw, de voeding en de hoge ligging van hun woongebied.

1p 11 De lichaamsbouw heeft invloed op de prestaties bij het hardlopen. Hebben omgevingsfactoren invloed op de lichaamsbouw? En hebben erfelijke factoren daar invloed op?
A alleen erfelijke factoren
B alleen omgevingsfactoren
C zowel erfelijke als omgevingsfactoren

1p 12 De voeding van deze Afrikaanse hardlopers verschilt niet veel van die van andere Oost-Afrikanen. Net als die eten ze veel groente en fruit, weinig vlees of vis of vee graanproducten.
Vooral voedingsmiddelen met veel zetmeel leveren energie voor het hardlopen. Welke van de genoemde voedingsmiddelen bevatten vooral veel zetmeel?
A graanproducten
B groente en fruit
C vlees en vis

1p 13 De Afrikaanse hardlopers komen allemaal uit een paar kleine gebieden die op meer dan 2000 meter hoogte liggen. Hier is het zuurstofgehalte van de lucht veel lager dan op zeeniveau. Het lichaam past zich aan op grote hoogte aan door het maken van extra bloeddeeltjes van een bepaald type. Hierdoor kan het bloed meer zuurstof opnemen. Welke bloeddeeltjes worden hier bedoeld?
A bloedplaatjes
B rode bloedcellen
C witte bloedcellen

Q-koorts

Q-koorts is een ziekte die door geiten, runderen en schapen op de mens overgedragen kan worden. Besmette mestdeeltjes kunnen over grote afstand door de lucht worden verspreid. Het inademen van zulke deeltjes is de belangrijkste manier van besmetting.

GT-0191-a-12-2-o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

1p 14 Bij het inademen passeren besmette mestdeeltjes de volgende delen van het ademhalingsstelsel:
bronchiën – longblaasjes – luchtpijp
In welke volgorde worden deze delen gepasseerd bij het inademen?
A bronchiën – longblaasjes – luchtpijp
B bronchiën – luchtpijp – longblaasjes
C longblaasjes – bronchiën – luchtpijp
D longblaasjes – luchtpijp – bronchiën
E luchtpijp – bronchiën – longblaasjes
F luchtpijp – longblaasjes – bronchiën

De verschijnselen van Q-koorts lijken veel op die van griep. Eén van de verschijnselen is koorts, waarbij de lichaamstemperatuur stijgt. Als de lichaamstemperatuur te hoog is, worden de bloedvaten in de huid wijder. Dit wordt geregeld door een centrum in de hersenstam. Vanuit dit centrum worden via het ruggenmerg impulsen geleid naar spieren in de wand van de bloedvaten.

1p 15 Door welke zenuwcellen worden de impulsen geleid op weg van de hersenstam via het ruggenmerg naar de huidbloedvaten?
A alleen door bewegingszenuwcellen
B alleen door schakelcellen
C zowel door bewegingszenuwcellen als door schakelcellen

1p 16 In de afbeelding wordt een deel van het zenuwstelsel weergegeven.
[FIGUUR: Sagittale doorsnede van het menselijk brein met de hersenschors (Q), het cerebellum (R) en de hersenstam (S) gemarkeerd.]
Welke letter geeft de hersenstam aan?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

GT-0191-a-12-2-o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Difterie
Difterie is een ziekte die veroorzaakt wordt door bacteriën in de slijmvliezen van
de mond- en keelholte. Ziekteverschijnselen zijn onder andere keelpijn, pijn bij
het slikken, koorts en misselijkheid.
De bacteriën maken een gifstof die vanuit de slijmvliezen in het bloed terecht
kan komen. Als het gif in het hartspierweefsel terechtkomt, kan de hartspier
aangetast worden. Ook de nieren en de zenuwen kunnen door het gif
beschadigd raken.

2p 17 In de informatie hierboven staat dat de nieren en de zenuwen door het gif
aangetast kunnen worden.
→ Tot welk orgaanstelsel behoren de nieren? En tot welk orgaanstelsel
behoren de zenuwen?
Schrijf je antwoord zó op:
de nieren: ......................................
de zenuwen: ......................................

Sinds 1953 worden kinderen in Nederland ingeënt tegen difterie. Het vaccin
bevat het onschadelijk gemaakte gif van de bacterie. Sinds die tijd komen hier
slechts zelden difteriegevallen voor. Iemand die wel difterie krijgt, moet zo snel
mogelijk antibiotica en een serum met antistoffen toegediend krijgen.

1p 18 Leid uit bovenstaande informatie af welke stof als antigeen werkt bij een inenting
tegen difterie.

1p 19 Waarvoor dient de behandeling met antibiotica bij een patiënt met difterie?
A om actieve immuniteit op te bouwen
B om de bacterie te bestrijden
C om de gifstof onschadelijk te maken

GT-0191-a-12-2-0 8 lees verder ▶ ► ►

### Pagina 9

Een kersenboom

In de maanden april en mei bloeien de kersenbomen. Aan de takken bevinden zich dan grote aantallen witte bloemen. Uit de bloemen ontwikkelen zich na bestuiving en bevruchting de kersen. Deze vruchten zijn in juni of juli rijp en worden dan geplukt.
[FIGUUR: Een foto van een kersenboomtak met veel bloesems.]

2p 20 De afbeelding hieronder toont een bloem en een vrucht van een kersenboom.
Enkele delen van de bloem zijn aangegeven met letters.
[FIGUUR: Een schematische tekening van een bloem met delen aangeduid met letters R, S, T en een aparte tekening van een vrucht (kers).]

-> Welke letter geeft een kroonblad aan? En welke letter geeft een meeldraad aan? Geef je antwoord door twee letters op te schrijven in het schema op de uitwerkbijlage.

GT-0191-a-12-2-0 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

De nieren

In de afbeelding wordt een nier weergegeven met bloedvaten en urineleider. Pijlen geven de stroomrichting in de bloedvaten en urineleider aan.
[FIGUUR: Anatomische tekening van een nier met de urineleider, bloedvaten en andere structuren gelabeld met letters P, Q, R, S, T en U.]

2p 21 Met welke letter wordt het niermerg aangegeven?
En met welke letter wordt de nierslagader aangegeven?
Schrijf je antwoord zó op:
niermerg: ..........................
nierslagader: .........................

1p 22 'Zieke' nieren zijn levensbedreigend. Soms is een niertransplantatie nodig. Na zo'n transplantatie bestaat het gevaar voor afstoting doordat witte bloedcellen antistoffen maken tegen het lichaamsvreemde orgaan. Een oplossing voor dit probleem zou kunnen zijn dat niet alleen een nier, maar ook beenmerg van dezelfde donor wordt getransplanteerd.
→ Leg uit waardoor het transplanteren van beenmerg van dezelfde donor afstoting van de nier zou kunnen tegengaan.

Een zeeslak

In de afbeelding wordt een zeeslak weergegeven. Deze zeeslak eet in de eerste twee weken van zijn leven veel algen. Algen zijn eencellige plantjes. Bepaalde delen uit de cellen van die algen worden niet verteerd, maar opgenomen in cellen van de darmwand. Hiermee kan de zeeslak in die cellen zonne-energie opvangen om glucose te maken.
[FIGUUR: Foto van een zeeslak.]

GT-0191-a-12-2-o 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

1p 23 Hoe heet een deel van een algencel waarmee zonne-energie wordt opgevangen om glucose te maken?
A bladgroenkorrel
B celkern
C vacuole
2p 24 Om glucose te kunnen maken door fotosynthese zijn twee stoffen nodig.
→ Noteer de twee stoffen die verbruikt worden bij de fotosynthese.
1p 25 Als de zeeslak stilligt op een vaste ondergrond, zou hij voor een plant kunnen worden aangezien (zie de afbeelding hieronder).
[FIGUUR: Een close-up van een zeeslak die vastzit aan een steen. De zeeslak heeft een kronkelige, bladvormige structuur.]
Om zeker te weten of een organisme een plant of een dier is, kan microscopisch onderzoek worden gedaan.
Cellen van de zeeslak worden door een microscoop bekeken. Bij die cellen blijkt een deel te ontbreken dat wel bij plantencellen voorkomt.
Welk deel ontbreekt bij de cellen van de zeeslak?
A een celkern
B een celmembraan
C een celwand
1p 26 In celkernen van de zeeslak bevindt zich een gen dat nodig is voor het produceren van glucose. Dit gen is gelijk aan een gen van de algen die de slakken in het begin van hun leven eten. Men vermoedt dat de zeeslak dit gen ooit lang geleden heeft overgenomen van de algen en dat het sinds die tijd deel uitmaakt van het genotype.
In welke cellen bevindt dit gen zich als het deel uitmaakt van het genotype van de slak?
A alleen in cellen van de darmwand
B alleen in alle gewone lichaams-cellen
C alleen in geslachtscellen
D in alle gewone lichaams-cellen en in geslachtscellen
GT-0191-a-12-2-0
11
lees verder

### Pagina 12

Antistoffen uit koeienmelk
1p 27 De bacterie *Clostridium difficile* kan bij mensen met een verzwakte afweer ernstige diarree veroorzaken. Onderzoekers hebben ontdekt dat koeien, na een inenting, melk gaan produceren met veel antistoffen tegen deze bacterie. De antistoffen uit de melk wil men gebruiken om mensen met deze vorm van diarree te gaan behandelen.
$\rightarrow$ Is een behandeling met zulke antistoffen actieve immunisatie of is het passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.

Zwangerschap en geboorte
2p 28 Het diagram hieronder toont de lengte en het gewicht van een ongeboren baby tijdens de zwangerschap.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "lengte (cm)" van 0 tot 50, en op de x-as "leeftijd van de ongeboren baby (weken)" van 0 tot 40. Er zijn twee lijnen: een gestippelde lijn voor lengte en een doorgetrokken lijn voor gewicht. Beide lijnen beginnen bij (0,0) en stijgen naar de rechterbovenhoek van de grafiek.]
$\rightarrow$ Lees uit het diagram af hoe lang en hoe zwaar de ongeboren baby was op de leeftijd van 28 weken.
Schrijf je antwoord zó op:
lengte: .............................. cm
gewicht: .............................. kg
GT-0191-a-12-2-o 12 lees verder 

### Pagina 13

1p 29 Na ongeveer 40 weken wordt de baby geboren.
In de afbeelding wordt een fase van de geboorte weergegeven.
[FIGUUR: Een afbeelding van een foetus in de baarmoeder, gedeeltelijk zichtbaar door het geboortekanaal.]
Hoe wordt deze fase genoemd?
A het indalen
B de ontsluiting
C de uitdrijving

2p 30 Als de baby geboren is, volgt de nageboorte (zie de afbeelding hieronder).
[FIGUUR: Een afbeelding van de placenta en de navelstreng, nog verbonden met de baarmoeder.]
Tijdens de nageboorte worden (delen van) bepaalde organen verwijderd uit de
baarmoeder.
→ Noem twee van zulke organen.

GT-0191-a-12-2-0 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

'Versierspinnen'

Het is al lang bekend dat insecten gevoelig zijn voor bepaalde kleuren.
Sommige spinnensoorten versieren hun web met extra draden waardoor juist die
kleuren weerkaatst worden.

[FIGUUR: Een spin in een web met extra draden die speciaal versierd zijn.]

Onderzoekers vermoeden dat door die versiering in het web insecten aangetrokken
worden. Om dit te onderzoeken doen ze een experiment met 48 webben van
een bepaald soort 'versierspin'. De webben worden met licht beschenen.
Bij 24 webben valt het licht eerst door een filter dat kleuren tegenhoudt waar
insecten gevoelig voor zijn.
De andere 24 webben worden beschenen zonder filter.
Het experiment wordt enkele keren herhaald.
De in de webben gevangen insecten worden geteld.

1p 31 Wat is het resultaat als het vermoeden van de onderzoekers juist is?

1p 32 Een goed onderzoek moet aan een aantal voorwaarden voldoen. In de
beschrijving van het onderzoek hierboven worden enkele van die voorwaarden
genoemd: er wordt een groot aantal spinnen van dezelfde soort gebruikt en het
onderzoek wordt enkele keren herhaald.
-> Noem een andere voorwaarde waaraan het onderzoek moet voldoen om de
resultaten betrouwbaar te maken.

GT-0191-a-12-2-0 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 15

Polydactylie

Polydactylie is een eigenschap die
bepaald wordt door een dominant
gen (A). Bij mensen met deze
eigenschap kan er aan de handen een
extra vinger voorkomen (zie de
afbeelding).

[FIGUUR: Een close-up van een menselijke hand met zes vingers.]

2p 33 De afbeelding hieronder is een stamboom van een familie waarin polydactylie
voorkomt.

Legenda:
O vrouw zonder polydactylie
man zonder polydactylie
vrouw met polydactylie
man met polydactylie

[FIGUUR: Een stamboom. Ouders Q (vrouw met polydactylie, grijs rondje) en R (man zonder polydactylie, wit vierkant). Zij hebben twee kinderen: S (vrouw zonder polydactylie, wit rondje) en T (man met polydactylie, grijs vierkant). T heeft een partner (niet getoond) en zij hebben twee kinderen: een vrouw zonder polydactylie (wit rondje) en een man met polydactylie (grijs vierkant).]

→ Wat zijn de genotypen van de ouders Q en R?
Schrijf je antwoord zó op:
genotype Q: ..................................
genotype R: ..................................

1p 34 S en T krijgen samen een kind.
Hoe groot is de kans dat dit kind polydactylie heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

GT-0191-a-12-2-o 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 16

Bruine hyena's

Bruine hyena's leven in Afrika in kleine groepen van enkele volwassen mannetjes en vrouwtjes met hun jongen. In de groep bestaat een rangorde. Een vrouwtje wordt bij het verzorgen van haar jongen geholpen door vrouwtjes met een lagere rang.
[FIGUUR: Bruine hyena bij een waterplas]
De dieren eten onder andere resten van prooien die door grotere roofdieren, zoals leeuwen, zijn achtergelaten. Als een groep zo'n stuk aas vindt, dan gaan de dieren die het hoogst in de rangorde staan er als eerste van eten.

1p 35 Biologen hebben het gedrag van een bepaalde groep bruine hyena's enkele jaren bestudeerd. Tijdens dit onderzoek werd van elk vrouwtje genoteerd hoeveel van haar jongen in leven bleven. Uit die resultaten blijkt dat de jongen van het vrouwtje met de hoogste rang een grotere overlevingskans hadden dan de jongen van de andere vrouwtjes.
-> Noem een oorzaak waardoor juist de nakomelingen van dit vrouwtje een grotere overlevingskans hadden dan die van de andere vrouwtjes. Gebruik bovenstaande informatie.

GT-0191-a-12-2-o 16 lees verder ► ► ►

### Pagina 17

1p 36 De rangorde in een groep hyena's wordt bepaald door dominant en onderdanig gedrag. De onderzoekers hebben tijdens de periode van het onderzoek genoteerd hoe vaak zulk gedrag tussen twee hyena's werd waargenomen. De resultaten worden weergegeven in de tabel.

[FIGUUR: Tabel met dominante en onderdanige gedragingen van hyena's en het aantal waarnemingen.]

dominant gedrag: aantal
- in de nek bijten waarnemingen
- om de snuit bijten 144
- happende bewegingen maken 65
- achterna jagen 52
- in de poten bijten 34
- met de achterpoten over de grond schrapen 18
onderdanig gedrag: 12
- het lichaam laag tegen de grond drukken 301
- wegkruipen 59
- het lichaam afwenden 14

Naar aanleiding van de resultaten in de tabel worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
→ Geef met kruisjes op de uitwerkbijlage aan of de uitspraken juist of onjuist zijn volgens de gegevens in de tabel.

2p 37 In de groep hyena's kwamen vijf volwassen vrouwtjes voor. Om de rangorde tussen deze vrouwtjes te bepalen werden protocollen gemaakt van het onderling gedrag. Bij een ontmoeting tussen twee vrouwtjes werd het dier dat dominant gedrag vertoonde de 'winnaar' genoemd en het andere dier de 'verliezer'. De resultaten worden weergegeven in de tabel.

[FIGUUR: Tabel met de resultaten van ontmoetingen tussen vijf vrouwtjes (P, Q, R, S, T), waarbij de kolommen 'verliezers' zijn en de rijen 'winnaars'.]

winnaars
verliezers P Q R S T
- 2 10 0 5
Q 0 - 0 0 0
R 0 26 - 0 0
S 3 31 34 - 47
T 0 42 70 - -

→ Wat is de rangorde van deze vijf hyena's? Schrijf de letters P, Q, R, S en T in de juiste volgorde op. Begin bij het meest dominante vrouwtje.

GT-0191-a-12-2-o 17 lees verder ►►►

### Pagina 18

Lepelaars
Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 38 tot en met 49. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

1p 38 De stamboom in informatie 1 geeft de verwantschap weer van verschillende groepen watervogels volgens de evolutietheorie. Voor het opstellen van deze stamboom hebben wetenschappers het DNA van verschillende vogelsoorten met elkaar vergeleken.
-> Leg met behulp van informatie 1 uit waarom ze dit DNA hebben vergeleken bij het opstellen van de stamboom.

1p 39 Vier groepen vogels in de stamboom zijn: aalscholvers, albatrossen, duikers en pelikanen.
Aan welke van deze groepen vogels is de lepelaar het meest verwant volgens de stamboom?
A aan de aalscholvers
B aan de albatrossen
C aan de duikers
D aan de pelikanen

1p 40 In informatie 2 is een foto van een lepelaar te zien. Uit de informatie is af te leiden dat de foto is gemaakt in de zomer.
-> Leg uit waaraan je aan de lepelaar kunt zien dat de foto is gemaakt in de zomer.

1p 41 De snavel van de lepelaar is aangepast aan het zoeken van voedsel in een bepaalde omgeving (zie informatie 2 en 3). Ook de poten en de nek van de vogel zijn hieraan aangepast.
-> Aan welk kenmerk van de poten en de nek is die aanpassing te zien?

2p 42 Waterverontreiniging heeft nadelige gevolgen voor lepelaren.
-> Leg met behulp van informatie 3 uit dat waterverontreiniging een afname van het aantal lepelaren tot gevolg kan hebben.

1p 43 Hoe heet het orgaan dat in informatie 4 wordt aangegeven met de letter S?
A eileider
B endeldarm
C urineleider

2p 44 Maak op de uitwerkbijlage een lijndiagram van het aantal broedparen in Nederland in de jaren 2000 tot en met 2007 met behulp van de gegevens uit informatie 5.

2p 45 In 2007 waren er 4000 broedparen lepelaren in heel West-Europa.
-> Hoeveel procent van het totaal aantal broedparen in West-Europa broedde in 2007 in Nederland? Leg je antwoord uit met een berekening.

GT-0191-a-12-2-o 18
lees verder

### Pagina 19

2p 46 In de informatie worden verschillende factoren genoemd die een oorzaak
kunnen zijn voor de afname van de populatie lepelaars in de vorige eeuw.
Eén van deze factoren is waterverontreiniging.
→ Noem nog twee andere factoren uit de informatie.
1p 47 In informatie 6 worden verschillende vormen van voortplantingsgedrag
beschreven, waaronder broedzorg.
→ Noem een handeling van het mannetje die tot broedzorg behoort en die in
de informatie wordt genoemd.
1p 48 De lepelaars reageren alleen als een gans alarm slaat (zie informatie 7).
Ze reageren niet op de normale geluiden van ganzen. Dit laatste is aangeleerd
gedrag.
Hoe wordt dit genoemd?
A gewenning
B inprenting
C trial and error
1p 49 Aan het eind van de zomer vertrekken de lepelaars uit Nederland (zie
informatie 7).
→ Noem de inwendige prikkel die dit gedrag volgens de informatie veroorzaakt.
GT-0191-a-12-2-o 19 einde ■