# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2011 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2011/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2011
tijd vak 1
donderdag 19 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 53 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 66 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord worden.
GT-0191-a-11-1-o

### Pagina 2

• Meerkeuzevragen.
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Een kringloop

Een leerling maakt een schema om een aantal processen in de koolstofkringloop weer te geven (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Een schema van de koolstofkringloop met de volgende componenten en pijlen: Koolstofdioxide -> P -> Koolhydraten in een plant; Koolhydraten in een plant -> Q -> Koolhydraten in een dier; Koolhydraten in een dier -> S -> Koolhydraten in dode resten; Koolhydraten in een plant -> R -> Koolhydraten in dode resten; Koolstofdioxide -> T -> Koolhydraten in dode resten]

1p 1 Koolstof komt onder andere voor in koolhydraten in een dier. Drie koolhydraten zijn: glucose, glycogeen en zetmeel. Welke koolhydraten komen in cellen van een dier voor?
A alleen glucose en glycogeen
B alleen glucose en zetmeel
C alleen glycogeen en zetmeel
D glucose, glycogeen en zetmeel

1p 2 Eén van de pijlen in het schema stelt de fotosynthese voor. Met welke letter is die pijl aangegeven?
A met letter P
B met letter Q
C met letter R
D met letter S
E met letter T

2p 3 In de koolstofkringloop spelen reducenten een belangrijke rol.
→ Welke letter geeft de omzetting aan die door reducenten wordt uitgevoerd?
Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-11-1-o 2 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

De alvleesklier
In de afbeelding zijn twee verschillende kliertjes weergegegeven die zich in de
alvleesklier bevinden. De cellen van de kliertjes geven stoffen af. Bij enkele
cellen is dit met een pijltje aangegegeven.
[FIGUUR: Twee schematische tekeningen van alvleesklierstructuren met labels 'cel P', 'afvoerbuisje' en 'bloedvaatje'.]

1p 4 In de alvleesklier worden zowel hormonen als verteringsenzymen gemaakt.
Welke van die stoffen worden door cel P gemaakt?
En welke stoffen worden door cel Q gemaakt?
A Cel P maakt hormonen en cel Q maakt verteringsenzymen.
B Cel P maakt verteringsenzymen en cel Q maakt hormonen.
C Cel P en cel Q maken beide zowel hormonen als verteringsenzymen.

1p 5 De hormonen die in de alvleesklier gemaakt worden, spelen een rol bij het
regelen van het glucosegehalte van het bloed.
→ Geef de naam van een hormoon dat in de alvleesklier wordt gemaakt.

De Sphynx

1p 6 Sommige mensen zijn allergisch voor kattenhaar. Dat wil zeggen dat hun
afweersysteem er heel sterk op reageert.
Personen die allergisch zijn en toch een kat willen,
kiezen soms een kat van een ras met weinig haar,
bijvoorbeeld van het ras 'Sphynx'. Katten van dit
ras zijn homozygoot voor een bepaald recessief
gen, waardoor ze bijna geen haar hebben (zie de
afbeelding).
Twee katten van het ras Sphynx worden met elkaar
gekruist.
Hoe groot is de kans op nakomelingen met het
fenotype Sphynx?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%
[FIGUUR: Zwart-witfoto van een Sphynx kat.]
GT-0191-a-11-1-o 3 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Een posterpresentatie

Stefan maakt een poster voor een presentatie over de vertering. Op de poster heeft hij een schematische tekening gemaakt van het verteringskanaal. De namen van de organen staan ernaast (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk verteringskanaal met de namen van de organen ernaast geplaatst.]

mond
keelholte
lever
galblaas
dunne darm
wormvormig aanhangsel
anus
speekselklier
slokdarm
maag
alvleesklier
dikke darm
endeldarm

1p 7 Stefan is vergeten op de poster de naam van het orgaan te schrijven dat aangegeven is met de letter P.
-> Hoe wordt dit deel van de dunne darm genoemd?

GT-0191-a-11-1-o 4 lees verder ►►►

### Pagina 5

Onder elk orgaan wil hij kort iets over de functie ervan schrijven.
Op zijn kladblaadje staan hierover de volgende aantekeningen.

Tekst 1:
Hier worden enzymen en zoutzuur aan het voedsel toegevoegd.

Tekst 2:
In dit orgaan wordt onder andere gal gemaakt.

Tekst 3:
Op de binnenkant van dit deel bevinden zich darmvlokken.
Darmsapklieren maken enzymen.
Het grootste deel van het verteerde voedsel wordt hier in het bloed opgenomen.

2p 8 Geef de namen van de organen waarbij hij Tekst 1 en Tekst 2 moet schrijven.
Schrijf je antwoord zó op:
Tekst 1 bij: ............................
Tekst 2 bij: ............................

1p 9 Welk orgaan in de afbeelding heeft de functies die Stefan bij Tekst 3 heeft
opgeschreven?
A de dunne darm
B de dikke darm
C de endeldarm

GT-0191-a-11-1-o 5 lees verder

### Pagina 6

De kikkererwt

[FIGUUR: Een tak van een kikkererwtplant met bladeren en peulen, naast een opengemaakte bloem van de kikkererwtplant.]

De kikkererwtplant wordt in het Midden-Oosten al meer dan 8000 jaar geteeld. De bloemen zijn wit of paars. Uit een bloem groeit een vrucht, de zogenaamde peul, die twee of drie eetbare kikkererwten bevat.

2p 10 Worden de bloemen van de kikkererwtenplant bestoven door de wind of worden ze bestoven door insecten? Noem twee kenmerken van de bloem waaruit dit afgeleid kan worden. Gebruik daarbij bovenstaande informatie.

1p 11 De bloemen van de kikkererwtenplant zijn wit of paars. Het gen voor de paarse kleur is dominant.
Een kweker heeft de beschikking over drie kikkererwtenplanten:
– plant 1: met witte bloemen
– plant 2: homozygoot, met paarse bloemen
– plant 3: met paarse bloemen en onbekend genotype.
Om te bepalen of plant 3 homozygoot of heterozygoot is, wil hij deze plant kruisen met één van de andere twee planten. Uit de fenotypen van een groot aantal nakomelingen wil hij dan een conclusie trekken over het genotype van plant 3.

Is het genotype van plant 3 te bepalen door zo’n kruising?
A nee
B ja, door plant 3 te kruisen met plant 1
C ja, door plant 3 te kruisen met plant 2

GT-0191-a-11-1-o 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

1p 12 Kikkererwten bevatten in vergelijking met andere gewassen veel van de stof tryptofaan. Dit is een belangrijk bestanddeel van bepaalde eiwitten. Onderzoekers denken dat mensen heel vroeger kikkererwten zijn gaan telen, omdat ze erg voedzaam waren. De boeren hebben vroeger waarschijnlijk voor het kruisen van de planten die zij gingen verbouwen, juist de ras met veel tryptofaan uitgekozen. Daardoor is het huidige ras met veel tryptofaan ontstaan.
Hoe wordt het genoemd als alleen planten met bepaalde eigenschappen worden uitgekozen om mee te kruisen?

1p 13 In onderstaande tabel wordt de voedingswaarde van kikkererwten vergeleken met die van doperwten.
analyse per 100 gram voedingsmiddel

[FIGUUR: Tabel met voedingswaarde van doperwten en kikkererwten. Kolommen: eiwit (g), koolhydraten (g), vet (g), mineralen, vitaminen. Rijen: doperwten, kikkererwten.]

→ Hoeveel gram doperwten bevat evenveel eiwit als 100 gram kikkererwten? Gebruik de gegevens uit de tabel.

2p 14 Men vermoedt dat de stof tryptofaan helpt om in slaap te vallen. Om dit na te gaan, wordt een onderzoek gedaan met een grote groep mensen die moeite hebben om in slaap te vallen.
→ Schrijf een werkplan op voor zo'n onderzoek.

### Pagina 8

Sclerosteose

Sclerosteose is een zeldzame, erfelijke aandoening die tot gevolg heeft dat botten blijven doorgroeien.
Een gevolg van deze aandoening is doofheid. Doordat de gehoorzenuwen worden afgekneld door de steeds dikker wordende botten van de schedel, wordt de impulsgeleiding verstoord.

1p 15 Door het afknellen van een gehoorzenuw wordt de impulsgeleiding verstoord.
In een gehoorzenuw bevinden zich uitlopers van gevoelszenuwcellen.
Geleiden deze uitlopers impulsen vanuit de hersenen naar het oor?
En geleiden deze uitlopers impulsen vanuit het oor naar de hersenen?
A alleen vanuit de hersenen naar het oor
B alleen vanuit het oor naar de hersenen
C in beide richtingen

1p 16 Mensen die homozygoot zijn voor sclerosteose hebben een driemaal grotere botmassa dan mensen met normale botgroei.
Bij mensen die heterozygoot zijn, is de hoeveelheid bot anderhalf maal meer dan normaal.
Is het gen voor sclerosteose dominant of recessief? Of erft de eigenschap intermediair over?
A Het gen is dominant.
B Het gen is recessief.
C De eigenschap erft intermediair over.

Verminderde vruchtbaarheid

Een man en een vrouw proberen al drie jaar samen een kind te krijgen. Na een onderzoek blijkt dat het sperma van de man weinig zaadcellen bevat. De dokter raadt een bepaalde behandeling aan.
In een laboratorium worden eerst zaadcellen en zaadvormend vocht van de man van elkaar gescheiden. De zaadcellen worden daarna rechtstreeks in de voortplantingsorganen van de vrouw gebracht.

2p 17 Op de uitwerkbijlage staan in een schema drie delen van de mannelijke voortplantingsorganen genoemd.
-> Geef met een kruisje in dit schema aan waar zaadcellen worden gemaakt.
Geef ook met een kruisje aan waar zaadvormend vocht wordt gemaakt.

GT-0191-a-11-1-o 8 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

1p 18 In de afbeelding worden de
voortplantingsorganen van een vrouw
weergegeven.
Om de kans op een bevruchting zo groot
mogelijk te maken, wordt bepaald wanneer de
vrouw vruchtbaar is. Pas dan worden de
zaadcellen in haar lichaam gebracht.
Welke letter in de afbeelding geeft een plaats
aan waar de eicel zich bevindt als deze bevrucht kan worden?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
[FIGUUR: Schematische tekening van de vrouwelijke voortplantingsorganen met de letters P, Q, R, S. P wijst naar de eileider, Q naar de eierstok, R naar de baarmoeder en S naar de vagina.]
Zeeschildpadden
Zeeschildpadden leggen hun eieren op het
strand. Vrouwelijke zeeschildpadden
komen daarvoor 's nachts aan land. Ze
graven een kuil in het zand, leggen er hun
eieren in en dekken de eieren af met zand.
Daarna gaan ze terug naar zee.
[FIGUUR: Een zeeschildpad op een zandstrand.]
1p 19 In de informatie wordt een bepaalde vorm van voortplantingsgedrag beschreven.
Hoe heet dit gedrag?
A baltsgedrag
B broedzorg
C paringsgedrag
1p 20 Wat is de inwendige prikkel voor voortplantingsgedrag?
1p 21 Als de jongen uit de eieren komen,
graven ze zich uit en kruipen naar zee
(zie de afbeelding).
Is dit gedrag erfelijk of is het
aangeleerd? Leg je antwoord uit.
[FIGUUR: Verschillende jonge zeeschildpadden die kruipen op een zandstrand richting de zee.]
GT-0191-a-11-1-0 9 lees verder ►►►

### Pagina 10

Hart en spieren

Ramzi zoekt op internet informatie voor zijn spreekbeurt over bloed.
Hij vindt onder andere de volgende afbeelding.

[FIGUUR: Een anatomische tekening van het menselijk lichaam, met nadruk op de spieren en het hart. Er zijn tekstboxen die wijzen naar delen van het lichaam.]

Je hart pompt bloed
met zuurstof en
voedingsstoffen naar
de spieren.

Bij spierarbeid worden
zuurstof en voedings-
stoffen uit het bloed
verbruikt. De afvalstoffen
die hierbij vrijkomen,
worden via het bloed
afgevoerd.

1p 22 Door welk bloedvat wordt zuurstofrijk bloed het hart uit gevoerd op weg naar de
spieren?
A door de aorta
B door een holle ader
C door een longader
D door een longslagader

1p 23 Eén van de afvalstoffen die het bloed uit de spieren afvoert, is kooldioxide.
Het hart pompt het bloed naar de organen die dit uit het bloed verwijderen.
-> Geef de naam van de organen die kooldioxyde uit het bloed verwijderen.

GT-0191-a-11-1-0 10 lees verder

### Pagina 11

Een slakkenproefje
Slakken trekken zich bij gevaar terug in hun huisje. Er wordt een onderzoek gedaan naar dit gedrag. De onderzoeker laat de slak daarbij op een glazen plaatje kruipen (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Tekening van een slak die op een glazen plaat kruipt, met een staafje dat achter de slak wordt gehouden.]
Hij neemt eerst twee minuten het gedrag van de slak waar. Hierna tikt hij om de twee minuten met een staafje vlak achter de slak op het plaatje. Dat doet hij vijf maal. Hij noteert nauwkeurig hoe de slak zich gedraagt gedurende het onderzoek. De resultaten worden in een diagram weergegeven.
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de snelheid van de slak in mm/sec en op de x-as de tijd in minuten. Er zijn vijf diagrammen die de snelheid weergeven op de momenten tik 1 tot en met tik 5.]
Legenda:
slak is buiten zijn huisje
slak heeft zich in zijn huisje teruggetrokken

1p 24 Leg uit waarom de onderzoeker eerst twee minuten het slakkengedrag bestudeert, voordat hij met het staafje gaat tikken.

1p 25 De onderzoeker concludeert dat er sprake is van leergedrag. Hoe heet dit leergedrag?
A conditionering
B gewenning
C inprenting

GT-0191-a-11-1-0 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Evolutie van de katachtigen

Volgens wetenschappers is in een ver verleden het zeeniveau op aarde enkele keren zó ver gedaald, dat verschillende werelddelen met elkaar in verbinding kwamen. Hierdoor konden dieren van het ene naar het andere werelddeel ‘verhuizen’. Dit ‘verhuizen’ wordt migreren genoemd.
Toen daarna de werelddelen weer van elkaar gescheiden werden door het stijgen van het zeeniveau, ontwikkelden deze ‘verhuisde’ dieren zich volgens de evolutietheorie tot aparte groepen.
Zo zouden uit een ‘oerkat’ acht verschillende groepen katachtigen zijn ontstaan (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Twee kaarten van de wereld met pijlen die migratieroutes van dieren weergeven, één kaart voor het Mioceen en één voor het Plioceen en Pleistoceen. Bij de kaarten staat een legenda met letters P, Q, R, S, T en symbolen voor land en zeebodem. Ernaast een cladogram dat de evolutionaire ontwikkeling van katachtigen weergeeft.]

Mioceen
Legenda:
Elke pijl in de afbeelding geeft de migratie van een bepaalde soort katachtige aan.
P = Eurazië (Europa + Azië)
Q = Afrika
R = Noord-Amerika
S = Zuid-Amerika
T = Australië
land
zeebodem (meestal onder water)
nieuwe wereld

oerkat

[FIGUUR: Cladogram van katachtigen, beginnend bij de oerkat en vertakkend naar verschillende groepen zoals Huisdierachtigen, Luipaardachtigen, Poema-achtigen, Lynx-achtigen, Ocelot-achtigen, Caracal-achtigen, Baycat-achtigen, Panter-achtigen.]

Panter-achtigen (leeuw, jaguar, tijger, luipaard)

Midden-Mioceen
15
Laat-Mioceen
10
Vroeg-
Plioceen
5
Laat-
Plioceen
0
Plcisto-
ceen
0
miljoen jaar geleden

GT-0191-a-11-1-o
12
lees verder

### Pagina 13

1p 26 Naar aanleiding van de gegevens in de afbeelding worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
→ Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.
1p 27 Hoeveel miljoen jaar geleden is de ontwikkeling van de acht groepen uit de ‘oerkal’ begonnen volgens de afbeelding?
2p 28 Voor het opstellen van de stamboom in de afbeelding heeft men het DNA van verschillende soorten katachtigen onderzocht. Daarbij leverde vooral het DNA van de geslachtschromosomen veel informatie op.
In de afbeelding zijn de chromosomen van een mannelijke huiskat weergegeven. De paren chromosomen zijn met een cijfer aangegeven.
[FIGUUR: Karyotype van een mannelijke huiskat met chromosomenparen genummerd van 1 tot en met 19.]
Het geslacht van een huiskat wordt op dezelfde manier bepaald als bij de mens.
→ Met welk cijfer worden de geslachtschromosomen aangegeven? Leg uit waaraan je dat kunt zien in de afbeelding.
GT-0191-a-11-1-o 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

Pneumokokken

1p 29 Pneumokokken zijn eencellige ziekteverwekkers die bij veel mensen in de
slijmvliezen van neus- en keelholte voorkomen. Meestal veroorzaken ze geen
ziekteverschijnselen, maar soms hebben ze ernstige ziekten tot gevolg zoals
hersenvliesontsteking of longontsteking.
Pneumokokken hebben wel een celwand, maar geen celkern.
Tot welke groep behoren deze organismen?
A tot de bacteriën
B tot de dieren
C tot de planten
D tot de schimmels

2p 30 Sinds 1999 worden kinderen in de Verenigde Staten ingeënt tegen zeven typen
pneumokokken. Om na te gaan of deze vaccinaties goed beschermen, zijn
gegevens verzameld over het aantal ziektegevallen bij kinderen jonger dan vijf
jaar (zie het diagram).

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as de jaren 1999 tot en met 2003 en op de y-as het aantal gevallen per 100.000 kinderen jonger dan 5 jaar. In 1999 was het aantal gevallen rond de 75, in 2000 rond de 55, in 2001 rond de 35, in 2002 rond de 25 en in 2003 rond de 15.]

→ Hoeveel procent was het aantal ziektegevallen in 2003 minder dan in 1999?
Leg je antwoord uit met een berekening.

1p 31 In 2006 is ook in Nederland begonnen met het inenten van kinderen tegen
pneumokokken. Hiervoor wordt hetzelfde vaccin gebruikt als in de Verenigde
Staten. In dit vaccin bevinden zich delen van de zeven typen pneumokokken
waartegen het beschermt. Deze delen verschillen onderling in de stoffen waaruit
ze zijn opgebouwd.
Bevat dit pneumokokken-vaccin antigenen?
A nee
B ja, één soort antigeen
C ja, meer dan één soort antigeen

GT-0191-a-11-1-o 14 lees verder ►►►


### Pagina 15

1p 32 In de Verenigde Staten worden alleen jonge kinderen ingeënt.
Toch blijkt het aantal gevallen van pneumokokkenziekten onder mensen boven
de vijftig jaar sinds 1999 afgenomen te zijn met ongeveer 25 procent.
→ Leg uit waardoor inenting van kinderen tot gevolg kan hebben dat minder
ouderen die ziekten oplopen.

Verdeling van de bloedgroepen

Niet elke bloedgroep van het AB0-systeem komt overal in de wereld even vaak
voor. In West-Europa komen de bloedgroepen A en 0 vaker voor dan B of AB,
maar in andere delen van de wereld is deze verdeling meestal anders.
Bij bevolkingsgroepen die heel lang geïsoleerd geleefd hebben, wijkt de
verdeling vaak sterk af van die van andere groepen. In de tabel wordt de
verdeling van de bloedgroepen van enkele van zulke groepen gegeven.

[FIGUUR: Wereldkaart met genummerde gebieden die overeenkomen met de bloedgroepverdeling in de tabel.]

| bevolkingsgroep | verdeling van de
bloedgroepen (%) |
|---|---|
|  | O | A | B | AB |
| 1. Aboriginals | 61 | 39 | 0 | 0 |
| 2. Bororo indianen | 100 | 0 | 0 | 0 |
| 3. Inuit | 38 | 44 | 13 | 5 |
| 4. Kikuyu | 60 | 19 | 20 | 1 |
| 5. Navajo indianen | 73 | 27 | 0 | 0 |
| 6. Tartaren | 25 | 30 | 29 | 13 |

1p 33 Naar aanleiding van de gegevens in de tabel worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
→ Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist.

1p 34 Als iemand een bloedtransfusie met rode bloedcellen nodig heeft, maar er zijn
geen cellen van de eigen bloedgroep beschikbaar, kunnen in sommige gevallen
rode bloedcellen van een andere bloedgroep gegeven worden. Dit kan alleen
zonder gevaar voor klontering, als de donorbloedcellen geen antigenen dragen
waartegen de ontvanger antistoffen maakt.
Een onderzoeker die zich in het gebied van de Bororo indianen bevindt, heeft
een bloedtransfusie met rode bloedcellen nodig. Zelf heeft hij bloedgroep B.
→ Kan hij zonder gevaar voor klontering bloedcellen ontvangen van één van de
bewoners van het gebied? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-11-1-o 15 lees verder ► ► ►
Voor alle eindexamens, zie ook www.sslexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl.nl. Pagina: 1122

### Pagina 16

Een slimme vogel

De raaf is een vogel die onder andere vlees eet. Bij een onderzoek in het
noorden van Amerika bleek, dat raven in de winter delen van prooien eten die
door wolven gedood zijn. Zo'n prooi kan bijvoorbeeld een hert zijn.

1p 35 De onderzoekers hebben een lijst met beschrijvingen gemaakt van de
verschillende gedragingen van de wolven.
→ Hoe wordt zo'n lijst met gedragsbeschrijvingen genoemd?

2p 36 In de tabel staan vier van de gedragingen uit die lijst.
Tijdens het onderzoek is bij elk gedrag steeds genoteerd of er raven in de buurt
van de wolven waren.
Hoe lang er vogels bij de wolven waren, werd aangegeven als deel van de
waarnemingstijd.

[FIGUUR: Tabel met wolvengedrag en het deel van de waarnemingstijd dat er raven aanwezig zijn (%)]

wolvengedrag deel van de
waarnemingstijd dat er
raven aanwezig zijn (%)
rondtrekken 38
rusten 28
jagen op prooien 63
opeten van prooien 99

→ Maak op het grafiekpapier op de uitwerkbijlage een staafdiagram van de
gegevens uit de tabel.

GT-0191-a-11-1-0 16 lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 17

1p 37 Om erachter te komen hoe de raven de prooien van de wolven vinden, hebben
de onderzoekers zelf ook 'prooien' neergelegd. Ze gebruikten hiervoor herten
die doodgereden waren door auto's. Deze werden opengesneden, zodat het
leek of de herten door wolven waren aangevallen.
De tijd dat het duurde voordat de raven deze 'prooien' en de prooien van wolven
vonden, werd genoteerd. Uit de resultaten werd de conclusie getrokken, dat de
raven vooral letten op het gedrag van de wolven om de prooien te vinden.
In de afbeelding worden drie diagrammen weergegeven.

diagram P diagram Q diagram R

[FIGUUR: Diagrammen P, Q en R tonen de gemiddelde tijd nodig om de prooi te vinden, met op de x-as de getallen 1 en 2, en op de y-as 'gemiddelde tijd nodig om de prooi te vinden'. In diagram P zijn beide staven hoog. In diagram Q is de staaf bij 1 hoog en de staaf bij 2 laag. In diagram R zijn beide staven ongeveer even hoog en laag.]

Legenda:
1 = prooi dood door wolf
2 = neergelegde 'prooi'

Welk diagram geeft de resultaten weer die passen bij de conclusie van de
onderzoekers?
A diagram P
B diagram Q
C diagram R

GT-0191-a-11-1-o 17 lees verder

### Pagina 18

Vogelgriep
1p 38 Vogelgriep wordt veroorzaakt door een virus dat in verschillende vormen voorkomt. Het wordt overgedragen door poep van besmette vogels. Sommige vormen zijn zeer besmettelijk en zeer schadelijk voor pluimvee, zoals kippen, eenden en kalkoenen.
In 2003 veroorzaakte zo’n virus een epidemie op pluimveebedrijven in Nederland. Om vast te stellen of kippen besmet waren, werd hun bloed onderzocht op antistoffen tegen dit virus.
Hoewel er een vaccin tegen het virus bestond, werden de kippen niet ingeënt. Ingeënte kippen konden namelijk niet verkocht worden aan het buitenland, omdat door bloedonderzoek niet vastgesteld kon worden of een kip besmet was met het virus, of dat de kip was ingeënt.
→ Leg uit waardoor met bloedonderzoek geen verschil aangetoond kon worden tussen een besmette kip en een ingeënte kip.

1p 39 Er zijn vormen van het virus die ook ziekteverschijnselen bij mensen veroorzaken na besmetting door een vogel. Besmette personen kunnen zo’n virus meestal niet op andere mensen overdragen.
Pas als er een vorm van het virus ontstaat die tussen mensen overgedragen kan worden, bestaat de kans dat veel mensen de ziekte oplopen. Zo’n vorm kan ontstaan als het vogelgriepvirus in het lichaam van iemand terechtkomt die ook besmet is met het menselijk griepvirus. Er is dan een kans dat er een soort mengvorm ontstaat van beide virussen die wél van mens naar mens kan worden overgedragen.
Een inenting tegen het menselijk griepvirus levert geen goede bescherming op tegen het vogelgriepvirus. Toch wordt mensen die bijvoorbeeld door hun werk in aanraking komen met besmet pluimvee, geadviseerd zich te laten inenten tegen het menselijk griepvirus.
→ Leg uit waarom dit advies gegeven wordt.

1p 40 Leg uit waardoor een inenting tegen een menselijk griepvirus geen goede immuniteit oplevert tegen een andere griep zoals vogelgriep.

Vleermuizen
Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 53. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

2p 41 In de tropen leven vleermuizen die zich voeden met plantaardig materiaal (zie informatie 1). Deze soorten spelen een belangrijk rol bij de voortplanting van die planten.
→ Noem twee manieren waarop die vleermuizen helpen bij de voortplanting van deze planten.

GT-0191-a-11-1-o 18 lees verder ►►►

### Pagina 19

2p 42 In informatie 1 worden verschillende soorten voedsel van vleermuizen genoemd. In de afbeelding hieronder wordt de kaak van een bepaalde vleermuis weergegeven.
[FIGUUR: Close-up van de onderkaak van een vleermuis met tanden.]

→ Wat voor voedsel eet deze vleermuis? Noem een eigenschap van het gebit in de afbeelding waaraan je dat kunt zien.

2p 43 In de vleugels van een vleermuis bevinden zich delen van het bottenstelsel.
→ Noem nog twee andere orgaanstelsels waarvan zich volgens de informatie delen in de vleugels bevinden.

2p 44 In de afbeelding van informatie 2 zijn zeven organen in het lichaam van een vleermuis met een cijfer aangegeven. Enkele van deze organen behoren tot het uitscheidingsstelsel.
→ Geef twee cijfers die de organen van het uitscheidingsstelsel aangeven.

2p 45 Als een vleermuis vliegt, wordt er veel zuurstof naar de vliegspieren gevoerd. In de informatie worden verschillende eigenschappen van een vleermuis genoemd waardoor in korte tijd veel zuurstof vervoerd kan worden door het lichaam.
→ Noem twee van zulke eigenschappen.

1p 46 Tijdens het vliegen worden de bloedvaten in de vlieghuid wijder, zodat er meer bloed door de huid stroomt.
→ Leg uit welk voordeel het heeft dat er dan meer bloed door de vlieghuid stroomt.

1p 47 Tijdens het uitzenden van geluid voor echolocatie trekt een spiertje de stijgbeugel weg van het slakkenhuis (zie informatie 4).
→ Leg uit dat de oren van de vleermuis dan minder gevoelig voor geluid worden.

1p 48 In informatie 4 staat dat het netvlies van Nederlandse vleermuizen één type zintuigcellen bevat.
→ Bevat het netvlies alleen staafjes of bevat het alleen kegeltjes? Leg je antwoord uit.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0191-a-11-1-o 19 lees verder ►►►

### Pagina 20

1p 49 Vleermuizen in Nederland houden een winterslaap om ongunstige omstandigheden te kunnen overleven.
→ Noem een biotische factor uit de informatie die bepalend is voor die ongunstige omstandigheden.
1p 50 Leg uit wat het voordeel is van de verandering in de lichaamstemperatuur voor een vleermuis die in winterslaap gaat.
1p 51 Welk cijfer in de afbeelding van informatie 2 geeft het orgaan aan waarin zaadcellen na de paring kunnen worden opgeslagen?
1p 52 Twee vleermuizen paren in het begin van oktober. Wanneer kan als gevolg van deze paring een bevruchting plaatsvinden volgens de informatie?
A binnen een dag na de paring
B ongeveer twee weken na de paring
C ongeveer een half jaar na de paring
D ongeveer een jaar na de paring
1p 53 Na een beet van een laatvlieger krijgt iemand dezelfde dag nog een serum en een vaccin toegediend tegen rabiës.
→ Welke vloeistof geeft meteen bescherming tegen een ziekteverwekker, een serum of een vaccin? Leg je antwoord uit.
GT-0191-a-11-1-o* 20 einde ■