# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2010 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2010/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2010
tijd vak 2
dinsdag 22 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 52 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen
worden.
GT-0191-a-10-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Oorontsteking

1p 1 Uit onderzoek blijkt dat bij baby's die vaak op een fopspeen zuigen, oorontsteking drie maal zo vaak voorkomt als bij baby's die geen speen gebruiken. Oorontsteking ontstaat meestal doordat bacteriën via de buis van Eustachius in het oor terechtkomen.
In de afbeelding is een doorsnede van een oor van een mens schematisch weergegeven.
[FIGUUR: Doorsnede van een menselijk oor met aanduidingen van verschillende onderdelen.]
In welk deel van het oor komen bacteriën via de buis van Eustachius als eerste binnen?
A in de gehoorgang
B in de trommelholte (= middenoor)
C in het slakkenhuis

GT-0191-a-10-2-o 2 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Een ader en een slagader

1p 2 Op de foto hieronder is een dwarsdoorsnede van een ader en van een slagader
met een letter aangegeven.
[FIGUUR: Microfoto van dwarsdoorsnede van bloedvaten met letters P en Q.]
Letter Q geeft de slagader aan.
→ Leg uit waaraan dat is te zien in de afbeelding.

1p 3 De wand van een slagader bestaat uit drie lagen:
– de binnenbekleding die ongeveer één laag cellen dik is;
– een middenlaag die bestaat uit spiercellen en elastisch bindweefsel;
– een buitenlaag van bindweefsel.
→ Is een slagader een weefsel of een orgaan? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-10-2-o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Sterilisatie

Bij sterilisatie van een man worden de
zaadleiders onderbroken.
In de afbeelding zijn enkele organen van
een man schematisch weergegeven.
[FIGUUR: Schematische weergave van mannelijke geslachtsorganen met de letters P, Q en R.]

1p 4 Welke letter in de afbeelding geeft een zaadleider aan?
A letter P
B letter Q
C letter R

1p 5 Vinden er na sterilisatie nog reductiedelingen in de man plaats?
En worden er na sterilisatie nog geslachtshormonen afgevoerd uit de teelballen?
A Er vinden dan geen reductiedelingen plaats en er worden geen
geslachtshormonen meer afgevoerd.
B Er vinden dan geen reductiedelingen plaats, maar er worden wel
geslachtshormonen afgevoerd.
C Er vinden dan wel reductiedelingen plaats, maar er worden geen
geslachtshormonen meer afgevoerd.
D Er vinden dan wel reductiedelingen plaats en er worden wel
geslachtshormonen afgevoerd.

1p 6 Een gesteriliseerde man hoeft geen condooms te gebruiken als
voorbehoedmiddel. Toch gebruikt zo'n man wel eens condooms.
→ Noem een andere functie van een condoom bij geslachtsgemeenschap dan
het voorkomen van een zwangerschap.

GT-0191-a-10-2-o 4 lees verder ‣‣‣

### Pagina 5

Etalagebenen

Etalagebenen ontstaan als gevolg van een vernauwing in een slagader in de benen. Door de vernauwing ontstaat een tekort aan zuurstof in de beenspieren. Als gevolg hiervan worden in de spieren afvalstoffen geproduceerd die een krampende pijn veroorzaken. Deze pijn verdwijnt als je stilstaat. Daar komt de naam 'etalagebenen' vandaan, want als je door de stad loopt, moet je als het ware voor elke etalage even stilstaan om de pijn te laten verdwijnen. In de afbeelding is schematisch de bloedsomloop van een mens weergegeven. Twee plaatsen in bloedvaten zijn aangegeven met P en Q.

[FIGUUR: Schematische weergave van het menselijk bloedcirculatiesysteem, met nadruk op de bloedvaten in de benen, gemarkeerd met P en Q.]

1p 7 Kan een vernauwing bij P leiden tot etalagebenen? En kan een vernauwing bij Q daartoe leiden?
A alleen een vernauwing bij P
B alleen een vernauwing bij Q
C zowel een vernauwing bij P als bij Q

1p 8 In de beenspieren worden afvalstoffen bij de verbranding geproduceerd.
→ Geef de naam van zo'n afvalstof.

GT-0191-a-10-2-0 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

De baarmoeder
9 1p In de afbeelding zijn enkele organen in de buikholte van een vrouw weergegeven.
[FIGUUR: Anatomische tekening van vrouwelijke voortplantingsorganen met labels P, Q, R, S]
Welke letter geeft de baarmoeder aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
10 1p De baarmoeder bestaat uit drie lagen: een stevige buitenlaag van bindweefsel, een laag spieren en een binnenlaag van slijmvlies. Dit slijmvlies wordt regelmatig afgebroken.
Wanneer wordt het slijmvlies van de baarmoederwand afgebroken?
A alleen tijdens de menstruatie
B alleen tijdens de ovulatie
C zowel tijdens de menstruatie als tijdens de ovulatie
11 1p Bij bepaalde klachten, bijvoorbeeld bij abnormaal bloedverlies via de vagina, wordt soms een zogenaamde curettage uitgevoerd. Tijdens zo'n kleine operatie wordt slijmvlies van de binnenkant van de baarmoeder weggehaald. Cellen van dit slijmvlies worden in het laboratorium onderzocht.
Hebben cellen van het baarmoederslijmvlies een celkern? En hebben ze een celwand?
A alleen een celkern
B alleen een celwand
C zowel een celkern als een celwand
GT-0191-a-10-2-0 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Bloedtransfusie
1p 12 Als iemand bloed toegediend krijgt, wordt meestal bloed van dezelfde
bloedgroep gebruikt. Vóór de bloedtransfusie wordt de bloedgroep van de
ontvanger bepaald. Twee druppels bloed worden op een voorwerpglaasje
gebracht. Aan de ene druppel bloed wordt wat vloeistof met anti-A toegevoegd,
aan de andere wat vloeistof met anti-B.
In de afbeelding zijn vier mogelijke resultaten van een bloedgroepbepaling
weergegeven.

[FIGUUR: Vier druppels bloed op voorwerpglaasjes, met toevoeging van anti-A en anti-B, en een legenda die aangeeft wat klontering en geen klontering betekent.]

Welke letter geeft het resultaat aan van een bepaling van bloedgroep 0?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
1p 13 Als er niet voldoende bloed beschikbaar is van de juiste bloedgroep, kan ook
een kleine hoeveelheid bloed van een andere groep gebruikt worden. Dit kan
alleen als het bloed van de donor geen bloedgroep-antigenen bevat waartegen
de ontvanger antistoffen maakt. Zo kan bloed van bloedgroep 0 aan elke
ontvanger worden gegeven. Dit staat in onderstaand schema weergegeven.

[FIGUUR: Schema van bloedgroepen, waarbij 0 zowel donor als ontvanger kan zijn, en AB alleen ontvanger kan zijn.]

Het schema geeft niet alle mogelijkheden weer voor bloedtransfusie tussen
verschillende bloedgroepen. Er zijn nog twee andere mogelijkheden, uitgaande
van bovenstaande informatie.
→ Geef met twee pijlen in het schema op de uitwerkbijlage aan, wat die twee
andere mogelijkheden zijn.

GT-0191-a-10-2-0
7
lees verder

### Pagina 8

Het waterpokkenvirus

2p 14 Als kleuter wordt bijna iedereen met het waterpokkenvirus
besmet. De verschijnselen van waterpokken zijn koorts,
blaasjes op de huid en jeuk. De blaasjes ontstaan doordat
zich vocht verzamelt tussen twee lagen van de huid (zie de
afbeelding).
[FIGUUR: Een doorsnede van de huid met een blaasje. Vocht is zichtbaar in het blaasje.]
→ Geef de namen van de twee lagen van de opperhuid
waartussen zich het vocht van zo'n blaasje bevindt.

1p 15 Na besmetting blijft het waterpokkenvirus achter in de zenuwknopen bij het
ruggenmerg (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Een doorsnede van het ruggenmerg met zenuwknopen.]
zenuwknoop

Van welk type zenuwcel bevinden zich cellichamen in de zenuwknopen bij het
ruggenmerg?
A van bewegingszenuwcellen
B van gevoelszenuwcellen
C van schakelcellen

Op latere leeftijd kan het virus gordelroos veroorzaken. De verschijnselen zijn
anders dan bij waterpokken. Bijvoorbeeld op de buik treedt een zeurende of
stekende pijn op. De aangetaste huid ziet er rood en vlekkerig uit. Net als bij
waterpokken, vormt zich blaasjes met vocht. Ongeveer tien tot vijftien procent
van de patiënten houdt er lang last van en heeft veel pijn. Maar meestal is het
virus binnen een maand met succes door het lichaam bestreden en zijn de
klachten weer verdwenen.

1p 16 Geef de naam van de bloeddeeltjes die actief zijn bij het bestrijden van het
virus.

1p 17 Sinds 2007 is er een vaccin tegen gordelroos beschikbaar.
→ Wordt bij toediening van zo'n vaccin het afweersysteem het lichaam
geactiveerd? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-10-2-o 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

Zaden

De afbeelding geeft schematisch een bloem weer. Drie delen zijn met een letter
aangegeven.
[FIGUUR: Schematische tekening van een bloem met delen aangeduid met letters P, Q en R.]

2p 18 Welke letter geeft het deel van de bloem aan waarin zaden kunnen ontstaan?
En wat is de naam van dat deel van de bloem?
Schrijf je antwoord zó op:
letter = ............................
naam = ............................

1p 19 Van veel plantensoorten worden de zaden door de wind verspreid. Dichtbij zo’n
plant worden meer zaden van die plant gevonden dan verder bij de plant
vandaan.
In welk van onderstaande diagrammen wordt dit juist weergegeven?

[FIGUUR: Vier diagrammen P, Q, R en S.
Diagram P: Y-as "aantal zaden", X-as "afstand". De curve begint hoog en neemt af.
Diagram Q: Y-as "aantal zaden", X-as "afstand". De curve begint laag en neemt toe.
Diagram R: Y-as "afstand", X-as "aantal zaden". De curve begint hoog en neemt af.
Diagram S: Y-as "afstand", X-as "aantal zaden". De curve begint laag en neemt toe.]

A in diagram P
B in diagram Q
C in diagram R
D in diagram S

GT-0191-a-10-2-o 9 lees verder ▷▷▷

### Pagina 10

Gerst
Voor het maken van bier wordt meestal gerst gebruikt.
Deze graansoort wordt op grote akkers verbouwd.
In de afbeelding is de bloem van een gerstplant
weergegeven. Zo'n bloem is klein en groen en wordt door
de wind bestoven.
[FIGUUR: Een schematische tekening van een gerstbloem.]
2p 20 Noem nog twee kenmerken uit de afbeelding waaraan te zien is dat de
bloem door de wind wordt bestoven.
1p 21 Bij het maken van bier worden de zaden van de gerstplant, de gerstekorrels,
bewerkt. Er wordt een zogenaamd brouwsel gemaakt dat koolhydraten uit de
gerstekorrels bevat. In dit brouwsel zetten gistcellen koolhydraten om in alcohol.
Tijdens dit proces wordt regelmatig de hoeveelheid koolhydraten gemeten.
Welke van de volgende diagrammen geeft de resultaten van die metingen juist
weer?
[FIGUUR: Vier diagrammen die de hoeveelheid koolhydraten ten opzichte van tijd weergeven. Diagram 1 toont een dalende lijn. Diagram 2 toont een lijn die eerst stijgt en dan daalt. Diagram 3 toont een stijgende lijn. Diagram 4 toont een constante lijn.]
diagram 1
diagram 2
diagram 3
diagram 4
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
D diagram 4
GT-0191-a-10-2-0
10
lees verder ►►►

### Pagina 11

Een lui oog

Een lui oog accommoddeert onvoldoende. Een kind met een lui oog ziet met dit oog niet goed. Meestal wordt bij zo'n kind het goede oog enkele uren per dag met een oogpleister afgeplakt. Het luie oog gaat dan weer beter accommoderen.

1p 22 In de afbeelding is schematisch een doorsnede van een oog weergegeven. Letter P geeft het deel aan dat door het accommoderen van vorm verandert.
[FIGUUR: Doorsnede van een oog met de letter P aangeduid, die de lens voorstelt.]

→ Geef de naam van P.

1p 23 Een kind met een lui oog kan ook behandeld worden met oogdruppels die atropine bevatten. Deze worden in het goede oog gedrupt. Hierdoor wordt de pupil zó groot, dat met dat oog niet meer goed gezien kan worden. Het kind gaat dan het luie oog gebruiken.
Zijn de kringspieren in de iris samengetrokken als de pupil zó groot mogelijk is? En zijn de lengtespieren in de iris dan samengetrokken?
A De kringspieren en de lengtespieren zijn niet samengetrokken.
B Vooral de kringspieren zijn samengetrokken.
C Vooral de lengtespieren zijn samengetrokken.
D De kringspieren en de lengtespieren zijn beide samengetrokken.

GT-0191-a-10-2-o 11 lees verder ➢►►

### Pagina 12

Zebravissen

Zebravissen zijn tropische zoetwatervissen. Als er voldoende ruimte is, hebben mannetjes een territorium. In de voortplantingstijd vormt een mannetje dat een territorium heeft, een paartje met een vrouwtje. Daarna verdedigen ze allebei het territorium. Tussen twee vissen die een paartje vormen, is de afstand kleiner dan tussen zebravissen die geen paartje vormen. Wanneer een paartje eieren of jongen heeft, worden die bewaakt en verzorgd door beide ouders.

1p 24 Er wordt een onderzoek gedaan naar paarvorming. De onderzoeker maakt voor zijn waarnemingen gebruik van:
- een aquarium, tank van 1 meter lang met op het glas aan de voorkant een verdeling in gelijke vakken (zie de afbeelding),
- gemerkte mannetjesvissen,
- gemerkte vrouwtjesvissen,
- vellen papier waarop de verdeling nagetekend is, zoals die op het glas zijn aangebracht.
[FIGUUR: Schematische weergave van een aquarium met markeringen op het glas. De afmeting 10 cm is aangegeven.]

De onderzoeker brengt de vissen in het aquarium. Gedurende twee weken wordt elke dag bepaald, welke vissen een paartje hebben gevormd.
-> Wat zal de onderzoeker tijdens die twee weken noteren op de vellen papier om te kunnen bepalen of twee vissen een paartje hebben gevormd?

1p 25 Na twee weken worden de vissen weer uit het aquarium verwijderd. Vier andere zebravissen worden in het aquarium losgelaten: twee vrouwtjes en twee mannetjes. In de tweede week hierna wordt genoteerd welke paren er worden gevormd. Ook worden de territoriumgrenzen bepaald. De resultaten worden weergegeven in de onderstaande afbeelding.

GT-0191-a-10-2-0 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

Situatie 1
Twee mannetjes hebben een territorium.
Er zijn nog geen paartjes gevormd.
[FIGUUR: Situatie 1, links een vis met mannelijk symbool, rechts een vis met vrouwelijk symbool, en twee vissen met vrouwelijk symbool.]

Situatie 2
Er is nog maar één paartje gevormd.
[FIGUUR: Situatie 2, een paar vissen binnen een gebogen lijn die een territorium aanduidt.]

Situatie 3
Er zijn nu twee paartjes: 1 en 2.
[FIGUUR: Situatie 3, twee aparte compartimenten. In elk compartiment een mannelijke en vrouwelijke vis die een paartje vormen.]

Situatie 4
Paartje 1 heeft eitjes en doet aan broedzorg.
[FIGUUR: Situatie 4, twee vissen, mannelijk en vrouwelijk, binnen een gebogen lijn. Bij de vrouwelijke vis zijn kleine puntjes te zien.]

legenda:
--- = territoriumgrens
♂ = mannetje
♀ = vrouwtje

→ Geef een verklaring voor het verschil in territoriumgrootte van paartje 1 in
situatie 3 en in situatie 4.

1p 26 Wanneer er in een aquarium veel zebravissen worden gehouden, planten ze
zich niet voort.
→ Geef een verklaring voor het ontbreken van voortplanting in een aquarium
met veel zebravissen.

GT-0191-a-10-2-0 13 lees verder ►►►

### Pagina 14

Rangorde in een groep wolven

2p 27 In een groep wolven heerst een rangorde. De meest opvallende manier van
communiceren binnen deze rangorde is de stand van de staart. Een
gedragsonderzoeker onderscheidt daarbij vier verschillende standen die hij T1,
T2, T3 en T4 noemt (zie de afbeelding).

T1 [FIGUUR: Wolvenstaart in de hoogste positie] wordt alleen gebruikt door de meest dominante wolf
T2 [FIGUUR: Wolvenstaart horizontaal uitgestrekt] wordt gebruikt ten opzichte van wolven die lager in de
rangorde staan
T3 [FIGUUR: Wolvenstaart half naar beneden gebogen] wordt gebruikt ten opzichte van wolven die hoger in de
rangorde staan
T4 [FIGUUR: Wolvenstaart naar beneden gebogen, rond de achterpoten] wordt gebruikt door wolven die onderaan in de rangorde staan
ten opzichte van de andere, dominantere wolven

In een groep wolven in een natuurreservaat in de Verenigde Staten wordt het
gedrag van vijf mannetjes bestudeerd: P, Q, R, S en T. Van elke wolf wordt
genoteerd welke stand zijn staart inneemt als hij in de buurt van één van de
andere mannetjes komt. De resultaten worden weergegeven in de tabel.

|   | in de buurt van P | in de buurt van Q | in de buurt van R | in de buurt van S | in de buurt van T |
|---|---|---|---|---|---|
| stand van de staart van P |   | T2 |   | T3 | T2 |
| stand van de staart van Q | T2 |   | T4 | T4 | T4 |
| stand van de staart van R | T4 | T4 |   | T1 | T1 |
| stand van de staart van S | T1 | T1 | T1 |   | T3 |
| stand van de staart van T | T3 | T3 | T2 | T2 |   |

→ Wat is de rangorde van deze vijf wolven? Schrijf de letters P, Q, R, S en T in
de juiste volgorde op. Begin bij de meest dominante wolf.

GT-0191-a-10-2-o 14 lees verder ►►►

### Pagina 15

Afweer bij stekelbaars

2p 28 In Nederland komen twee soorten stekelbaars voor: de driedoornstekelbaars
en de tiendoornstekelbaars. In een laboratorium worden vissen van beide
soorten met dezelfde soort ziekteverwekker besmet. De reactie van het
afweersysteem van vissen komt overeen met de reactie bij de mens.
Na de besmetting wordt gedurende acht dagen elke dag het aantal
ziekteverwekkers in het bloed van de vissen bepaald. De resultaten worden
uitgezet in een diagram (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "gemiddeld aantal ziekteverwekkers per ml bloed" en op de x-as "aantal dagen na de besmetting". De grafiek toont twee lijnen: een gestippelde lijn voor de tiendoornstekelbaars die licht stijgt en dan weer daalt, en een doorgetrokken lijn voor de driedoornstekelbaars die vanaf dag 5 steil omhoog gaat. De legenda toont: gestippelde lijn = tiendoornstekelbaars, doorgetrokken lijn = driedoornstekelbaars.]

Er wordt ook onderzoek gedaan naar de vorming van antistoffen bij de vissen.
Vastgesteld wordt, dat beide vissoorten dezelfde soort antistof maken tegen de
ziekteverwekker.
→ Welke vissen maken gedurende de acht dagen de grootste hoeveelheid
antistof tegen de ziekteverwekker: de driedoornstekelbaars of de
tindoornstekelbaars? Of is dat niet te zeggen? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-10-2-o 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 16

De hielprik

Pasgeboren kinderen krijgen binnen een week na de geboorte een hielprik. Er wordt dan wat bloed afgenomen en opgestuurd naar een laboratorium. Het bloed wordt getest op verschillende erfelijke ziekten. Het gaat om weinig voorkomende ziekten die meestal goed te behandelen zijn, als ze tijdig worden ontdekt.

1p 29 Om welke reden wordt de hielprik vrijwel meteen na de geboorte gedaan en niet na bijvoorbeeld een paar weken?

1p 30 Een aandoening die met de hielprik ontdekt kan worden, is sikkelcelanemie. Hierbij zijn rode bloedcellen misvormd. Daardoor kunnen ze hun taak minder goed uitvoeren dan gezonde rode bloedcellen. Deze misvormde cellen worden sikkelcellen genoemd (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Microfoto van rode bloedcellen, waarvan een deel sikkelvormig is. Een sikkelcel is gelabeld.]

Mensen met sikkelcelanemie worden wel behandeld met een bloedtransfusie. Ze voelen zich dan tijdelijk beter.
→ Leg uit waardoor iemand met sikkelcelanemie niet geneest door zo’n bloedtransfusie.

1p 31 Sikkelcelanemie wordt bepaald door een recessief gen. Iemand die heterozygoot is voor deze eigenschap, wordt een drager genoemd. Een drager heeft de ziekte niet.
Twee ouders die beiden drager zijn, krijgen een kind.
→ Hoe groot is de kans dat dit kind sikkelcelanemie zal hebben?

GT-0191-a-10-2-o 16 lees verder ►►►

### Pagina 17

Evolutie van gewervelde dieren

Sanne vindt op internet een stamboom die de ontwikkeling weergeeft van
verschillende groepen gewervelde dieren volgens de evolutietheorie (zie de
afbeelding). De cijfers in de stamboom geven aan wanneer bepaalde
eigenschappen zijn ontstaan tijdens de ontwikkeling van de dieren.

[FIGUUR: Stamboom van gewervelde dieren met tijd op de y-as en verschillende diergroepen bovenaan. De stamboom toont vertakkingen en kruisjes met cijfers die evolutie van eigenschappen aangeven: reptielen, koudbloedigen, slangen, leguanen, krokodillen, vogels, amfibieën, zoogdieren, buideldieren, miereneters, koeien, mensen, vissen. Legenda met nummers 1-7 die specifieke eigenschappen vertegenwoordigen.]

Legenda:
1 veren
2 placenta
3 haar
4 vruchtvliezen
5 vingers
6 kaken
7 wervels

1p 32 Naar aanleiding van de gegevens in de afbeelding doet Sanne twee uitspraken.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
→ Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is volgens
de gegevens in de afbeelding.

2p 33 Noem twee eigenschappen die wél bij zoogdieren voorkomen, maar niet bij
amfibieën volgens de gegevens in de afbeelding.

GT-0191-a-10-2-o 17 lees verder ►►►

### Pagina 18

Organen in de buikholte

In de afbeelding zijn schematisch enkele organen weergegeven die in de buikholte liggen. Zo zijn onder andere delen van het uitscheidingsstelsel te zien.

[FIGUUR: Schematische weergave van het uitscheidingsstelsel, met o.a. een nier, urineleiders en urineblaas, met de letters P, Q en R op verschillende onderdelen.]

1p 34 Noem nog een orgaanstelsel dan het uitscheidingsstelsel waarvan een deel is te zien in de afbeelding.

1p 35 In de afbeelding zijn drie plaatsen aangegeven met een letter. Welke letter geeft een plaats aan waar urine wordt gemaakt?
A letter P
B letter Q
C letter R

GT-0191-a-10-2-o 18 lees verder ►►►

### Pagina 19

1p 36 Van drie verschillende vloeistoffen in het uitscheidingsstelsel wordt een kleine hoeveelheid afgenomen voor onderzoek. In de tabel staan enkele verschillen genoemd tussen de drie vloeistoffen.
vloeistof
X
vloeistof
Y
vloeistof
Z
Legenda:
bloeddeeltjes
+
-
-
+ = wel aanwezig in de
vloeistof
eiwitten
+
-
-
glucose
+
+
-
- = niet aanwezig in de
vloeistof
ureum
+
+
+
water
+
+
+
zouten
+
+
+
Welke vloeistof is urine?
A vloeistof X
B vloeistof Y
C vloeistof Z
De ambrosia
De ambrosia is een plant die steeds vaker in
Nederland voorkomt. Wetenschappers denken
dat één van de oorzaken hiervoor het gebruik
van vogelvoer is dat zaden van de ambrosia
bevat. Mensen kopen dit vogelvoer en strooien
het 's winters uit in de tuin.
[FIGUUR: Een gedetailleerde tekening van een tak van de ambrosiaplant met bladeren en bloemen.]
GT-0191-a-10-2-0 19 lees verder

### Pagina 20

1p 37 Tijdens de bloeiperiode kan één ambrosiaplant wel een miljard stuifmeelkorrels produceren. In de afbeelding zijn enkele van deze stuifmeelkorrels weergegeven. Eén stuifmeelkorrel is aangegeven met letter P.
[FIGUUR: Microscoopbeeld van groene, bolvormige stuifmeelkorrels met de letter P wijzend naar één korrel.]
100 μm
Hoe groot is stuifmeelkorrel P ongeveer?
A ongeveer 10 μm
B ongeveer 20 μm
C ongeveer 50 μm
D ongeveer 100 μm

1p 38 Stuifmeel van de ambrosia veroorzaakt bij sommige mensen hooikoorts. Uit onderzoek is gebleken dat 6 stuifmeelkorrels van de ambrosia al voldoende zijn om een allergische reactie te veroorzaken bij die mensen. Voor zo'n reactie zijn 60 stuifmeelkorrels van een grassoort nodig. Deze stuifmeelkorrels zijn veel groter dan de stuifmeelkorrels van de ambrosia.
→ Noem een oorzaak, waardoor de kleinere stuifmeelkorrels van de ambrosia een sterkere allergische reactie veroorzaken dan de stuifmeelkorrels van een grassoort.

1p 39 In Nederland komen twee soorten ambrosia voor, de alsem-ambrosia en de zand-ambrosia. De zaden van de alsem-ambrosia worden verspreid doordat de vruchtjes aan de veren van vogels blijven hangen.
In de afbeelding wordt een vruchtje van de alsem-ambrosia weergegeven.
→ Het vruchtje van de alsem-ambrosia is aangepast aan de verspreidingswijze. Leg dit uit met behulp van de afbeelding.
[FIGUUR: Tekening van een stekelig vruchtje van de ambrosia, met het bijschrift "vruchtje".]

1p 40 De zand-ambrosia produceert veel minder zaden dan de alsem-ambrosia en overwintert vooral met wortelstokken.
Kan de zand-ambrosia zich geslachtelijk voortplanten? En kan de zand-ambrosia zich ongeslachtelijk voortplanten?
A alleen geslachtelijk
B alleen ongeslachtelijk
C zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk

GT-0191-a-10-2-o 20 lees verder ‣‣‣

### Pagina 21

Agapornissen

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 41 tot en met 52.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

2p 41 In informatie 1 worden enkele eigenschappen van vogels genoemd die
belangrijk zijn om goed te kunnen vliegen.
→ Noem twee van zulke eigenschappen uit informatie 1.

2p 42 In informatie 1 worden verschillende eigenschappen van vogels genoemd.
In het schema op de uitwerkbijlage staan twee levenskenmerken.
→ Schrijf achter elk levenskenmerk een eigenschap uit informatie 1 die te
maken heeft met dat levenskenmerk.

1p 43 Kasper heeft thuis een paartje agapornissen in een kooi.
Het mannetje weegt 55 gram.
→ Hoeveel gram borstspieren heeft dit mannetje ongeveer volgens de
gegevens in informatie 1?

2p 44 Noem twee vormen van sociaal gedrag die in de informatie worden genoemd.

1p 45 Kasper ontdekt tot zijn schrik dat het voer voor zijn agapornissen op is. De
buren houden ook siervogels en hij gaat vragen of zij wat voer voor zijn vogels
hebben. Ze hebben alleen voer voor grasparkieten en kanaries. Kasper bekijkt
de etiketten van twee soorten voeding (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Twee vakken met voersamenstellingen. Het linker vak heet 'Compleet voer voor grasparkieten' en bevat de samenstelling en analyse per 100 gram. Het rechter vak heet 'Snacks voor kanaries' en bevat eveneens de samenstelling en analyse per 100 gram.]

Compleet voer voor grasparkieten
Samenstelling: granen, zaden, mineralen, bakkerijproducten, honing
(0,1%), oliën en vetten, gist.
Analyse per 100 gram: 11,2 g eiwit; 4,5 g vet; 8,9 g ruwe vezel; 4,0 g
ruwe as; 10,8 g vocht; 0,5 g kalk.

Snacks voor kanaries
Samenstelling: zaden, granen, bakkerijproducten, ei en eiproducten
(0,1%), gist, honing, mineralen, algen.
Analyse per 100 gram: 15,0 g eiwit; 5,0 g vet; 6,8 g ruwe vezel; 7,8 g
ruwe as; 12,5 g vocht; 1,7 g kalk.

Voldoen deze soorten vogelvoer aan het advies over de samenstelling in
informatie 3?
A alleen het voer voor grasparkieten
B alleen de snacks voor kanaries
C zowel het voer voor grasparkieten als de snacks voor kanaries

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

GT-0191-a-10-2-o 21 lees verder ►►►

### Pagina 22

1p 46 Welke letter uit de afbeelding in informatie 4 geeft het orgaan aan dat wordt aangetast als een agapornis te veel vet eet?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
1p 47 Welk cijfer in informatie 5 geeft een cel aan die afkomstig is van een mannetje, cijfer 1 of cijfer 2? Leg uit waaraan je dat kunt zien in de afbeelding.
1p 48 Een mannetje met een oranje masker wordt gekruist met een vrouwtje met een roze masker. Het paartje krijgt 5 jongen. Twee van deze jongen hebben een oranje masker. Wat is het genotype van het vrouwtje?
A AA
B Aa
C aa
1p 49 In informatie 6 staat dat er onderzoek is gedaan naar mogelijke oorzaken voor de afname van een populatie agapornissen. Er worden enkele factoren genoemd die als oorzaak uitgesloten kunnen worden.
→ Noem een biotische factor uit informatie 6 die als oorzaak uitgesloten kan worden.
3p 50 In de tabel van informatie 7 staan de resultaten van een onderzoek naar bijtgedrag bij agapornissen.
Op de uitwerkbijlage is een stuk grafiekpapier afgebeeld.
→ Maak van de gegevens uit de tabel een staafdiagram waarin het verschil in bijtgedrag tussen mannetjes en vrouwtjes te zien is.
1p 51 Schrijf een conclusie op uit de resultaten van dit onderzoek naar het verband tussen het bijten en het geslacht van een agapornis.
1p 52 Noem een verbetering of een aanvulling van dit onderzoek waardoor de resultaten betrouwbaarder worden.
GT-0191-a-10-2-o* 22 einde ■