# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2010 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2010/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2010
tijdvak 1
dinsdag 18 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 51 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 68 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

GT-0191-a-10-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Bijen als speurhond

Bijen reageren op de geur van suikerwater door hun opgerolde tong uit te
steken. Onderzoekers in de Verenigde Staten hebben bijen blootgesteld aan de
geur van bepaalde explosieven en ze tegelijk suikerwater gegeven. Na enkele
uren hadden de bijen geleerd hun tong uit te steken als ze de explosieven
roken, ook als ze geen suikerwater kregen.
Zulke getrainde bijen hoopt men in de toekomst te kunnen gebruiken om
bijvoorbeeld bommen op te sporen.

1p 1 Hoe wordt de beschreven vorm van leren genoemd?
A conditioningering
B inprenting
C trial and error

1p 2 Wat is voor zulke getrainde bijen de uitwendige prikkel om bij het vinden van
een bom de tong uit te steken?

Vogelgedrag

2p 3 Een mannetje van een bepaalde vogelsoort is in zijn territorium tijdens de
paartijd aan het zingen. Hij heeft nog geen vrouwtje.
In het gebied waarin het territorium ligt, bevinden zich nog vier andere vogels:
vogel P: een mannetje van dezelfde soort in zijn eigen territorium;
vogel Q: een mannetje van dezelfde soort dat geen eigen territorium heeft;
vogel R: een vrouwtje van dezelfde soort zonder mannetje;
vogel S: een mannetje van een andere soort die ook in de paartijd zingt.
In de afbeelding wordt weergegeven waar de verschillende vogels zich bevinden
in het gebied.

[FIGUUR: Schematische weergave van een gebied met daarin vier vogels, aangeduid met P, Q, R en S, en twee afbeeldingen van vogels.]

Op de uitwerkbijlage staat een schema met vier verschillende gedragingen.
→ Vul in het schema de letters van de vogels in bij het gedrag dat ze vertonen
als reactie op het zingende mannetje. Gebruik elke letter eenmaal.

GT-0191-a-10-1-o 2 lees verder ‣‣‣


### Pagina 3

Experiment met slakken
1p 4 Compost bestaat onder andere uit dode plantenresten. Deze resten worden afgebroken door allerlei organismen. Hierbij speelt de vochtigheidsgraad van de compost een belangrijke rol. Hoe hoger de vochtigheidsgraad, des te meer water zich in de compost bevindt.
Slakken leggen eitjes in compost. Een biologiedocent geeft enkele leerlingen de opdracht een experiment uit te voeren met als onderzoeksvraag:
“Wat is de invloed van de vochtigheidsgraad van de compost op het aantal eitjes dat de slakken leggen?”
In vijf bakken met compost worden 10 slakken per bak gezet. De compost in elke bak heeft een andere vochtigheidsgraad.
Gedurende vijf dagen wordt geteld hoeveel eitjes er per dag in iedere bak zijn gelegd.
De resultaten zijn in de tabel weergegeven.

[FIGUUR: Tabel met de resultaten van het experiment. De tabel heeft kolommen voor 'dag' en 'vochtigheidsgraad van de compost' (met subkolommen voor bak 1 (10%), bak 2 (25%), bak 3 (50%), bak 4 (75%), bak 5 (98%)). De rijen vertegenwoordigen de dagen 1 tot en met 5, met het aantal gelegde eitjes per bak per dag.]

Twee leerlingen trekken een conclusie uit de resultaten:
conclusie 1: Hoe vochtiger de omgeving des te meer eitjes leggen de slakken.
conclusie 2: Slakken gaan dood als het te droog is.
Zijn deze conclusies juist, uitgaande van de onderzoeksvraag en de resultaten?
A Beide conclusies zijn juist.
B Alleen conclusie 1 is juist.
C Alleen conclusie 2 is juist.
D Geen van beide conclusies is juist.

GT-0191-a-10-1-o 3 lees verder

### Pagina 4

Stamboom van de olifantachtigen

Volgens de evolutietheorie hebben de Aziatische en de Afrikaanse olifant zich ontwikkeld uit ‘oer-olifantachtigen’ die ruim 50 miljoen jaar geleden op aarde leefden.
In de afbeelding is deze ontwikkeling weergegeven in een stamboom.

Absolute ouderdom
in miljoenen jaren
0
Holoceen
0,01

Pleistoceen

2
Plioccen

5

Mioceen

24

Oligoceen

36

Eoceen

55

[FIGUUR: Stamboom van olifantachtigen met verschillende soorten olifanten uit verschillende tijdsperioden]

Mammuthus
(Wolharige
mammoet)

Elephas
(Aziatische olifant)

Loxodonta
(Afrikaanse
olifant)

Mammut

Stegotetrabelodon

Anancus

Primelephas

Stegodon

Cuvieronius

Nancus-type
Gomphotherium

Elephantidae

Geavanceerde
Gomphotherium

Platybelodon

Cuvieronius-type
Gomphotherium

Mammutidae

Tetralophodon

Schoffel-type Gomphotherium

Deinotherium

Oer
Gomphotherium

Paleomastodon

Paleomastodon

Moeritherium

Moeritheriidae

Barytheriidae

Barytherium

Deinotheriidae

Oer-Olifantachtigen

1p 5 Naar aanleiding van deze stamboom worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
→ Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

1p 6 Hoeveel groepen olifantachtigen kwamen er voor in het begin van het Plioccen
volgens de stamboom?

GT-0191-a-10-1-o 4 lees verder ►►►

Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 1191

### Pagina 5

Evolutie van het skelet
1p 7 Het skelet van de mens zoals dat er nu uitziet, is volgens de evolutietheorie ontstaan uit het skelet van voorouders door veranderingen in het erfelijk materiaal.
→ Hoe wordt zo'n verandering in het erfelijk materiaal genoemd?
2p 8 Wetenschappers hebben van verschillende delen van het skelet onderzocht wanneer ze volgens de evolutietheorie hun huidige vorm kregen (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Anatomische illustratie van een menselijk skelet met labels en tijdlijnen voor verschillende onderdelen: hoog voorhoofd (0,1 miljoen jaar geleden), gebitspatroon (35 miljoen jaar geleden), elleboog (15 miljoen jaar geleden), breed heiligbeen (3,5 miljoen jaar geleden), duimgewricht (18 miljoen jaar geleden), kniegewricht (1,8 miljoen jaar geleden), voet (1,8 miljoen jaar geleden).]

Op de uitwerkbijlage staat een tijdBalk. Hierin is het ontstaan van het kniegewricht aangegeven.
→ Teken in de tijdBalk op de uitwerkbijlage op dezelfde manier het tijdstip in van het ontstaan van het brede heiligbeen. Teken ook het tijdstip in van het ontstaan van een hoog voorhoofd.
GT-0191-a-10-1-0 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Vertering
9 2p Op verschillende plaatsen in het verteringskanaal worden voedingsstoffen
afgebroken door enzymen (zie de tabel).
plaatsen waar verteringsenzymen voedingsstoffen die afgebroken
werkzaam zijn worden
mond koolhydraten
maag eiwitten
twaalfvingerige darm koolhydraten
eiwitten
dunne darm koolhydraten
vetten
Er wordt een onderzoek gedaan naar de werking van verteringssappen. Hiervoor
worden drie reageerbuizen gevuld (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Drie reageerbuizen. Reageerbuis 1 bevat speeksel en zetmeel + water. Reageerbuis 2 bevat maagsap en zetmeel + water. Reageerbuis 3 bevat dunne darmsap en zetmeel + water.]
speeksel maagsap dunne
zetmeel zetmeel darmsap
+ water + water
buisje 1 buisje 2 zetmeel
+ water
buisje 3

De buisjes worden geschud en in elk buisje wordt een paar druppels
joodoplossing gedruppeld. De inhoud van de buizen kleurt blauw.
Na enige tijd is de blauwe kleur in twee buizen verdwenen.
-> Welke twee cijfers geven de buizen aan waarin de blauwe kleur dan is
verdwenen? Leg uit waardoor de blauwe kleur is verdwenen.

GT-0191-a-10-1-0 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

Dit is een examenpagina (opgave) over het medische onderwerp tracheotomie. De pagina bevat een tekstuele uitleg van de procedure, inclusief de functie van een canule. Daarnaast is er een gedetailleerde anatomische tekening die de larynx (strottenhoofd, stembanden) en de vertebrae (wervels P, Q, R) toont, met de plaatsing van de canule. Er worden drie opdrachten gesteld: vraag 10 onderzoekt de spieren betrokken bij ademhaling na een tracheotomie, vraag 11 vraagt naar de locatie van een sonde voor voedseltoediening bij een patiënt na de ingreep, en vraag 12 is een open vraag die de student vraagt uit te leggen waarom spreken lastig is na het aanbrengen van een canule. De pagina bevat visuele elementen in de vorm van een anatomische illustratie en een schematic diagram. De concepten die aan bod komen zijn anatomie (luchtwegen, wervelkolom), fysiologie (ademhaling) en medische procedures.

### Pagina 8

Impulsen
In de afbeelding hieronder is schematisch weergegeven hoe enkele zenuwcellen impulsen geleiden vanuit de huid naar een spier. De pijlen geven de richting van de impulsen aan.
[FIGUUR: Schematische weergave van zenuwimpulsen van de huid naar een spier, met markeringen P, Q en R.]

1p 13 Treedt als gevolg van deze impulsen een reflex op of een bewuste beweging?
Leg uit waaraan je dat kunt zien in de afbeelding.

1p 14 De letters P, Q en R geven zenuwcellen aan.
Welke letter in de afbeelding geeft een schakelcel aan?
A letter P
B letter Q
C letter R

GT-0191-a-10-1-0 8 lees verder

### Pagina 9

De iep

De iep is een boomsoort die goed tegen luchtverontreiniging kan. De iep is dan
ook in veel steden aangeplant. De boom komt ook veel in de kuststreken voor,
omdat hij goed bestand is tegen de zoute zeewind.
De iep bloeit in het voorjaar. De bloemblaadjes zijn groen en onopvallend. De
bloem heeft vier tot tien meeldraden. De stamper heeft twee lange, veervormige
stempels en een vruchtbeginsel met één zaadbeginsel. Enkele weken na de
bestuiving komen er gevleugelde vruchtjes aan de boom.
De iepenziekte vormt een ernstige bedreiging voor iepen. Deze ziekte wordt
veroorzaakt door een schimmel die verspreid wordt door de iepenspintkever.
Deze kever legt zijn eitjes in zieke iepen. Als de kever volwassen is, kruipt hij uit
het hout van de zieke boom. Hij vliegt naar een andere iep om te eten van de
jonge takken. Zo kan de kever schimmelsporen naar een gezonde boom
overbrengen.

2p 15 Worden de bloemen van de iep bestoven door de wind of door insecten? Noem
twee in de tekst genoemde kenmerken van de bloemen waaruit je dat kunt
afleiden.

2p 16 De abiotische factoren in de stad en aan de kust zijn zodanig, dat iepen op die
plekken wel goed kunnen groeien en veel andere boomsoorten niet.
-> Noem twee van zulke in de tekst genoemde abiotische factoren.

1p 17 De schimmel die de iepenziekte veroorzaakt, verspreidt zich via de houtvaten
steeds verder in de boom. De houtvaten raken verstopt en binnen een jaar sterft
de boom.
Wordt door het verstoppen van de houtvaten het transport van water geremd?
En wordt het transport van mineralen geremd?
A Het transport van water en van mineralen wordt niet geremd.
B Alleen het transport van water wordt geremd.
C Alleen het transport van mineralen wordt geremd.
D Zowel het transport van water als van mineralen wordt geremd.

GT-0191-a-10-1-o 9 lees verder

### Pagina 10

Slechter zien

Een mogelijke oorzaak van slechter zien is te weinig licht op het netvlies. Dit kan
het gevolg zijn van het troebel worden van het hoornvlies of van de ooglens.
Beide afwijkingen zijn goed te behandelen. Bij iemand met een troebel
hoornvlies wordt vaak een hoornvliestransplantatie toegepast. Een troebele lens
kan worden vervangen door een kunststoflens.

2p 18 In de afbeelding is de bouw van een oog weergegeven.

[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk oog met de letters P, Q, R, S, T, U die verschillende delen aanduiden.]

→ Welke letter geeft het hoornvlies aan? En welke letter geeft de ooglens aan?
Schrijf je antwoord zó op:
hoornvlies = ..........................
ooglens = ..........................

1p 19 Veel mensen hebben op latere leeftijd een leesbril nodig, omdat ze niet meer
goed dichtbij kunnen zien.
waardoor hebben oudere mensen vaak een bril nodig om te kunnen lezen?
A De ooglens kan niet meer bol genoeg worden.
B De ooglens kan niet meer plat genoeg worden.
C De pupil kan niet meer groot genoeg worden.
D De pupil kan niet meer klein genoeg worden.

GT-0191-a-10-1-o 10 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

1p 20 Een veel ernstiger afwijking die ook vooral bij oudere mensen voorkomt, is maculadegeneratie of MD. Dit ontstaat als zintuigcellen in de gele vlek afsterven. Hierdoor gaan mensen steeds slechter zien in het midden van het gezichtsveld (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een groep schoolkinderen met een volwassen man op de achtergrond. De kinderen staan en zitten op de voorgrond en lijken te poseren voor de foto.]
Hoe heten de zintuigcellen die door MD afsterven? En in welke laag van het oog bevinden ze zich?
A kegeltjes in het netvlies
B kegeltjes in het vaatvlies
C staafjes in het netvlies
D staafjes in het vaatvlies
GT-0191-a-10-1-o 11 lees verder ►►►

### Pagina 12

Een proefje met een plantenwortel

1p 21 Er wordt in de klas onderzocht of een plantenwortel een bepaald gas afgeeft. Van een plant die in een pot met aarde staat, wordt de wortel afgesneden en goed schoongespoeld. De wortel wordt in een proefopstelling gebracht (zie de afbeelding). De wortel blijft gedurende de proef in leven.
[FIGUUR: U-vormige buis met aan de ene kant een afgesneden plantenwortel in een kurk boven wat lucht, en aan de andere kant een hoeveelheid kalkwater. De wortel is verbonden met de eerste arm van de U-buis, die gevuld is met lucht. De tweede arm van de U-buis bevat kalkwater.]
Na enkele dagen is het kalkwater in de buis troebel wit geworden. Hiermee is aangetoond, dat de plantenwortel een bepaald gas heeft afgegeven.
→ Wat is de naam van dit gas?

1p 22 Om aan te tonen dat dit gas inderdaad door de wortel is gemaakt, heeft de leraar een tweede buis als controle gebruikt. Wat moet er in zo’n controle-buis weggelaten worden?
A het kalkwater
B de lucht
C de plantenwortel

GT-0191-a-10-1-o 12 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Blauwwieren
1p 23 's Zomers als het warm is, zie je soms groene lagen op het water van sloten en
meren drijven. Het lijkt alsof er groene olieverf op het water is gemorst. Deze
lagen bestaan uit zogenaamde ‘blauwwieren’, die zich bij warm weer in
voedselrijk water snel vermeerderen. Blauwwieren zijn geen echte wieren. Het
zijn eencellige organismen die wel een celwand hebben, maar geen celkern en
geen bladgroenkorrels.
Tot welke groep behoren blauwwieren?
A tot de bacteriën
B tot de dieren
C tot de schimmels
1p 24 Blauwwieren hebben in het cytoplasma blauwrode tot gele pigmenten die, net
als bladgroen, zonne-energie opvangen. Met behulp van deze energie maken ze
glucose uit kooldioxíde en water.
→ Geef de naam van het proces waarbij in cellen glucose wordt gemaakt met
behulp van zonne-energie.
2p 25 Blauwwieren maken giftige stoffen die bij grote hoeveelheden schadelijk zijn
voor andere organismen.
In een warme zomer was er in het IJsselmeer een massale sterfte van pos. De
pos is een zoetwatervis die veel watervlooien eet en zelf belangrijk voedsel is
voor de aalscholvers in het IJsselmeergebied. Watervlooien voeden zich onder
andere met blauwwieren. Men vermoedt dat de sterfte van de pos in die zomer
werd veroorzaakt door gif van blauwwieren.
De organismen die in de tekst worden genoemd, vormen een voedselketen.
→ Schrijf deze voedselketen op.
Een olifantenbaby
Enkele jaren geleden werd in Artis een olifantenbaby geboren. Het was de
eerste baby van de olifantenmoeder. In 30 procent van dit soort gevallen gaat er
iets mis. De moeder vertrapt haar jong of verstoot het. Als de baby niet meteen
bij de moeder melk kan drinken, is dat levensgevaarlijk. In die melk bevinden
zich antistoffen die de baby beschermen tegen infecties.
Als een jong olifantje geen moedermelk kan drinken, kunnen antistoffen uit het
bloed van een andere olifant toegediend worden. Daarvoor moet er bloed
afgenomen worden bij een olifant uit dezelfde dierentuin.
1p 26 Leg uit dat het voor de jonge olifant belangrijk is dat de antistoffen afkomstig zijn
van een olifant uit zijn eigen omgeving.
1p 27 Is het toedienen van antistoffen uit het bloed van een andere olifant actieve of
passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.
GT-0191-a-10-1-o
13
lees verder

### Pagina 14

Een experiment met tiendoorns
2p 28 Er wordt een onderzoek gedaan naar de afweer tegen ziekteverwekkers bij de tiendoornstekelbaars (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Een close-up foto van een tiendoornstekelbaars.]

Een aantal tiendoorns wordt besmet met een bepaalde ziekteverwekker. De reactie van het afweersysteem van de vissen is zoals bij de mens. Na de besmetting wordt elke dag het aantal ziekteverwekkers in het bloed van de vissen bepaald. De resultaten worden weergegeven in een diagram (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Een lijngrafiek met op de y-as "gemiddeld aantal ziekteverwekkers per mL bloed" en op de x-as "aantal dagen na de besmetting" van 0 tot 8. De lijn begint laag, stijgt tot dag 5 en daalt daarna.]

Tijdens het onderzoek wordt ook de hoeveelheid antistof tegen de ziekteverwekker in het bloed van de vissen bepaald.
→ Is die hoeveelheid antistof in het bloed van de tiendoorns op dag 8 groter dan, kleiner dan of gelijk aan de hoeveelheid op dag 3? Leg je antwoord uit met behulp van het diagram.

GT-0191-a-10-1-o 14 lees verder

### Pagina 15

Organen van de man

2p 29 In de afbeelding worden onder andere enkele delen van het voortplantingsstelsel van de man weergegeven.
[FIGUUR: Schematische tekening van mannelijke voortplantingsorganen met labels P, Q, R, S en T]
Enkele organen zijn in de afbeelding aangegeven met letters. Deze organen hebben verschillende taken.
Twee van zulke taken staan in een schema op de uitwerkbijlage.
→ Geef met kruisjes in het schema aan welke organen die taken hebben.

Pestepidemie

In de 17e eeuw zijn veel mensen in Europa overleden aan de pest, een besmettelijke ziekte die veroorzaakt wordt door een bacterie. Men heeft menselijke resten uit die tijd opgegraven en onderzocht. Daaruit is gebleken, dat mensen met bepaalde bloedgroepen een grotere kans hadden om aan de ziekte te overlijden dan mensen met een andere bloedgroep. Antogenen van de pestbacterie lijken sterk op antigeen B dat op de rode bloedcellen kan voorkomen. Mensen met anti-B in hun bloed zouden daardoor meer kans op genezing hebben dan mensen die deze stof missen.

2p 30 Vier bloedgroepen zijn:
– bloedgroep A
– bloedgroep B
– bloedgroep AB
– bloedgroep 0
→ Met welke twee bloedgroepen hebben mensen de meeste kans op genezing volgens de informatie hierboven?

GT-0191-a-10-1-0 15 lees verder ►►►

### Pagina 16

Vechtende varkens

Wilde varkens leven in groepen. Binnen die groepen bestaat een bepaalde rangorde. Deze rangorde wordt onder andere bepaald door te vechten, waarbij veel gebeten en geduwd wordt.
Zulk gedrag komt ook voor bij tamme varkens als ze in een groep bij elkaar gezet worden.

Om dit gedrag te onderzoeken, zet een wetenschapper twee varkens bij elkaar. Hij noteert gedurende enkele uren welke gedragingen de dieren vertonen. Naar aanleiding hiervan bepaalt hij welk dier het hoogst in de rangorde staat. Dit dier noemt hij de ‘winnaar’, het andere varken de ‘verliezer’.
In de tabel is een deel van de resultaten weergegeven.

[FIGUUR: Tabel met kolommen 'gedragselement', 'omschrijving', 'aantal keren dat het gedragselement voorkomt bij winnaar' en 'verliezer'. Rijen tonen: gb, in het gezicht bijten, 12, 8; sb, in de schouder bijten, 4, 4; nb, in de nek bijten, 16, 18; ob, in het oor bijten, 48, 16; rt, de rug toekeren, 0, 6; ok, onder de kop duwen, 4, 10; sd, tegen de schouder duwen, 10, 8.]

2p 31 Uit de resultaten blijkt dat het vechten voor een groot deel uit bijtgedrag bestond.
Hierbij is het vooral de ‘winnaar’ die in een oor van de ‘verliezer’ bijt.
→ Voor hoeveel procent bestaat het bijtgedrag van de ‘winnaar’ uit het gedragselement ob? Leg je antwoord uit met een berekening.

GT-0191-a-10-1-o 16 lees verder ► ► ►

### Pagina 17

2p 32 De wetenschapper herhaalt dit experiment met verschillende andere varkens. De resultaten komen overeen met die van het eerste experiment. Uit de resultaten trekt hij conclusies over de rol die de verschillende gedragselementen spelen bij het bepalen van de rangorde.
Drie van de gedragselementen worden vervolgens onderzocht bij vier even oude varkens die voor het eerst bij elkaar gezet worden. De wetenschapper noteert gedurende enkele uren hoe vaak elk varken deze drie gedragselementen vertoont (zie de onderstaande tabel).

[FIGUUR: Tabel met kolommen 'dier', 'gedragselement', 'ob', 'ok', 'rt'. Rijen: P (70, 22, 6), Q (10, 82, 30), R (86, 0, 0), S (40, 64, 20).]

→ Bepaal met behulp van de informatie wat de rangorde van deze vier varkens is. Schrijf de letters in de juiste volgorde op. Begin met het meest dominante dier.

2p 33 Het vechtgedrag van varkens in een fokkerij levert regelmatig problemen op. Men vermoedt dat door een verandering van de leefomgeving, bijvoorbeeld door veel stro in de hokken te leggen, het vechtgedrag zou kunnen verminderen.
→ Schrijf een werkplan op waarmee dit onderzoek kan worden.

Zangerschap

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 34 tot en met 51. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

1p 34 In de afbeelding van informatie 1 is een deel van het voortplantingsstelsel van een vrouw weergegeven.
→ Geef de naam van het orgaan dat is aangegeven met het cijfer 1.

2p 35 In de afbeelding van informatie 1 worden enkele gebeurtenissen weergegeven.
→ Geef de namen van de gebeurtenissen die aangegeven worden met P en met Q.
Schrijf je antwoord zó op:
P = ............................................................
Q = ............................................................

1p 36 In de afbeelding van informatie 1 worden onder andere celdelingen weergegeven.
→ Zijn deze delingen mitoses (= gewone celdelingen) of meiose (= reductiedelingen)? Leg je antwoord uit.

GT-0191-a-10-1-o 17 lees verder

### Pagina 18

1p 37 De cellen in het spierweefsel van de baarmoeder bevatten 46 chromosomen.
Hoeveel chromosomen bevinden zich in de cel die in informatie 1 is
aangegeven met het cijfer 2? Leg je antwoord uit.
1p 38 In informatie 2 staat dat de werking van een zwangerschapstest bestaat uit het
aantonen van het hormoon hCG.
Door welk orgaan wordt dit hormoon uit het bloed van de moeder verwijderd?
A door de hypofyse
B door de nieren
C door de placenta
1p 39 Het diagram geeft de veranderingen weer in de hoeveelheid hCG in het bloed
van een zwangere vrouw. Vier tijdstippen worden met een letter aangegeven.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'hoeveelheid hCG in het bloed' en op de x-as 'aantal weken na de eerste dag van de laatste menstruatie', met een curve die eerst sterk stijgt, daarna daalt en fluctueert.]
Welke letter geeft het tijdstip aan waarop een zwangerschapstest op zijn vroegst
een positieve uitslag kan geven volgens informatie 2?
A letter T
B letter U
C letter V
D letter W
1p 40 Geef de naam van de stof die werkt als een antigeen bij de zwangerschapstest
die in informatie 2 wordt beschreven.
1p 41 Bij bloedonderzoek van een zwangere vrouw wordt het hemoglobinegehalte
bepaald (zie informatie 3).
In welke bloeddeeltjes bevindt het hemoglobine zich?
A in de bloedplaatjes
B in de rode bloedcellen
C in de witte bloedcellen
GT-0191-a-10-1-o 18 lees verder ► ► ►

### Pagina 19

2p 42 De resusfactor van het bloed is een erfelijke eigenschap. Het gen voor resuspositief bloed is dominant (A).
    Wat is het genotype van een resusbaby (zie informatie 3)? En wat is het genotype van de moeder van zo'n baby? Geef je antwoord door twee kruisjes te zetten in het schema op de uitwerkbijlage.
1p 43 Drie orgaanstelsels van een embryo zijn: het bloedvatenstelsel, het uitscheidingsstelsel en het zenuwstelsel.
    Van welke twee van deze orgaanstelsels is de ontwikkeling al begonnen aan het eind van de eerste zwangerschapsmaand?
    A van het bloedvatenstelsel en van het uitscheidingsstelsel
    B van het bloedvatenstelsel en van het zenuwstelsel
    C van het uitscheidingsstelsel en van het zenuwstelsel
2p 44 In informatie 5 staan in een tabel gegevens over het gewicht van een foetus tijdens een zwangerschap.
    Zet de gegevens van de tabel uit in een lijndiagram op de uitwerkbijlage.
1p 45 In welke maand van de zwangerschap nam de foetus het meest in gewicht toe?
    A in maand 4
    B in maand 5
    C in maand 6
    D in maand 7
    E in maand 8
    F in maand 9
1p 46 Vóór de geboorte stroomt er maar weinig bloed door de kleine bloedsomloop (zie informatie 6).
    Door de haarvaten van welk deel van het lichaam stroomt het bloed van de kleine bloedsomloop?
    A door de haarvaten van het hoofd
    B door de haarvaten van de hartspier
    C door de haarvaten van de longen
1p 47 Vanuit de placenta wordt door de navelstrengader zuurstofrijk bloed naar de foetus gevoerd. Dit bloed komt uiteindelijk in een holle ader terecht.
    Welke letter in de afbeelding van informatie 6 geeft een holle ader aan?
    A letter K
    B letter L
    C letter M
    D letter N
1p 48 Hoe heet het orgaan dat in informatie 7 wordt aangegeven met de letter R?
1p 49 Zwangere vrouwen moeten vaak naar het toilet voor meestal kleine plasjes.
    Leg met behulp van de afbeelding van informatie 7 uit waarom zwangere vrouwen vaker moeten plassen dan normaal.
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
GT-0191-a-10-1-o
19

### Pagina 20

1p 50 Sonja is in verwachting. De eerste dag van haar laatste menstruatie was op
12 januari.
→ Bepaal met behulp van informatie 7 en de kalender op welke dag ze 'is
uitgerekend'.

[FIGUUR: Kalender met de maanden januari t/m december]

2p 51 Nadat de baby geboren is, volgt de zogenaamde nageboorte.
→ Noem twee delen die bij de nageboorte het lichaam van de vrouw verlaten.

GT-0191-a-10-1-o* 20 einde ■