# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2009 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2009/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO- GL en TL
2009
tijdvak 2
dinsdag 23 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 49 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
945-0191-a-GT-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

De romp

[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van de romp van een mens met organen van het verteringsstelsel.]

2p 1 Geef de namen van de organen die met P en Q zijn aangegeven.
Schrijf je antwoord zó op:
P =
Q =

2p 2 In de afbeelding zijn de namen van twee organen van het verteringsstelsel
aangegeven.
→ Noem nog twee andere organen van het verteringsstelsel die in de
afbeelding zijn te zien in de buikholte.

945-0191-a-GT-2-o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Sluipwespen

In de afbeelding is schematisch de voortplanting van sluipwespen weergegeven.
[FIGUUR: Een diagram dat de voortplanting van sluipwespen toont, beginnend met een vrouwtje en een mannetje. Chromosomen zijn weergegeven in de kern van een lichaamscel, een bevruchte eicel, een onbevruchte eicel en een zaadcel. De voortplanting resulteert in een nieuw vrouwtje (P).]

1p 3 Uit de afbeelding blijkt, dat alleen bij vrouwtjes van de sluipwesp de chromosomen in paren voorkomen in de gewone lichaamscellen.
-> Hoeveel paren chromosomen bevinden zich in de kern van een gewone lichaamscel van een vrouwelijke sluipwesp?

1p 4 In de afbeelding zijn vier stambomen weergegeven.
[FIGUUR: Vier stambomen met symbolen voor mannen (vierkant) en vrouwen (cirkel), en lijnen die ouder-kind relaties en huwelijken weergeven. De stambomen zijn genummerd 1 tot en met 4.]

Legenda:
O vrouwtjes wesp
□ mannetjes wesp

Welke stamboom geeft het ontstaan van sluipwesp P juist weer?
A stamboom 1
B stamboom 2
C stamboom 3
D stamboom 4

945-0191-a-GT-2-o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Sinaasappels
In een plantenboek staat de volgende beschrijving.
De sinaasappelplant is een groenblijvende boom met leerachtige bladeren en witte bloemen. De kelkblaadjes zijn vergroeid. De witte kroonblaadjes en de schil van de vrucht hebben veel klieren die een geurige olie maken. De schil van de vrucht bestaat uit een oranje buitenlaag en een witte, viltachtige binnenlaag. In de vrucht bevindt zich vruchtvlees met zaden.
In de afbeelding is een deel van een sinaasappelplant met een doorgesneden vrucht weergegeven.
[FIGUUR: Illustratie van een sinaasappelplant met bladeren, een bloem en een doorgesneden sinaasappel.]
1p 5 De sinaasappel in de afbeelding is na bevruchting uit een sinaasappelbloem gegroeid.
→ Hoe vaak heeft er in deze bloem minstens bevruchting plaatsgevonden?
945-0191-a-GT-2-o 4 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

2p 6 Door mutatie is een sinaasappelras ontstaan waarbij de onderkant van de schil van de vrucht niet helemaal sluit. Zo'n vrucht wordt een navelsinaasappel genoemd (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Twee afbeeldingen van sinaasappels. De linker afbeelding toont een doorsnede van een normale sinaasappel. De rechter afbeelding toont een doorsnede van een navelsinaasappel, waarbij de schil aan de onderkant niet volledig gesloten is.]
gewone sinaasappel navelsinaasappel
Het gen voor normale sinaasappels is dominant (A). Het gen voor navelsinaasappels is recessief (a).
Twee sinaasappelplanten met normale sinaasappels worden met elkaar gekruist. Onder de nakomelingen zijn zowel planten met normale sinaasappels als planten met navelsinaasappels.
→ Wat zijn de genotypen van de ouderplanten?
Schrijf je antwoord zó op:
genotype ouder 1: ..............................................................
genotype ouder 2: ..............................................................

Gedrag van een baby
Pasgeboren baby’s zien bijna niets, maar kunnen wel goed ruiken. Als een pasgeborene op de borst van de moeder wordt gelegd, vindt de baby al snel een tepel. Naar dit gedrag wordt een onderzoek gedaan met baby’s van nog geen kwartier oud. Bij dertig moeders wordt één van de tepels heel goed gewassen om de lichaamsgeur te verwijderen. Elke baby wordt precies tussen de twee borsten van de moeder gelegd. Vervolgens wordt genoteerd welke tepel de baby kiest. Tweeëntwintig baby’s kiezen de ongewassen tepel, de rest de gewassen tepel.
[FIGUUR: Een tekening van een baby die aan een borst drinkt.]
1p 7 Wat is de onderzoeksvraag van dit onderzoek?
1p 8 Is het tepelzoekgedrag van een baby erfelijk of aangeleerd gedrag? Leg je antwoord uit.
945-0191-a-GT-2-o 5 lees verder

### Pagina 6

Afstotingsverschijnselen
1p 9 Na een transplantatie van bijvoorbeeld een nier kunnen na enige tijd afstotingsverschijnselen bij de ontvanger optreden. Twee voorbeelden van een niertransplantatie zijn:
1 transplantatie van een gezonde nier afkomstig van een ééneiige tweelingbroer van de ontvanger,
2 transplantatie van een gezonde nier afkomstig van een neef van de ontvanger.
Bij welke transplantatie is de kans op afstotingsverschijnselen het kleinst? Of maakt het geen verschil?
A bij transplantatie 1
B bij transplantatie 2
C Het maakt geen verschil.

Bloedgroep AB
1p 10 Van vier verschillende personen worden twee druppels bloed op een voorwerpglaasje gebracht. Aan de ene druppel bloed wordt wat vloeistof met anti-A toegevoegd, aan de andere wat vloeistof met anti-B. In de afbeelding zijn de resultaten van deze bloedgroepbepalingen
weergegeven.
[FIGUUR: Vier bloedgroepbepalingen op glaasjes met de letters P, Q, R, S. Bij P en R is er klontering bij zowel anti-A als anti-B. Bij Q en S is er geen klontering bij anti-A en anti-B. De legenda toont twee symbolen: een donkere stip voor 'geen klontering' en een stip met korrels voor 'klontering'.]
Legenda:
anti-A | anti-B
[FIGUUR: glaasje met anti-A en anti-B]
= geen klontering
[FIGUUR: stip met korrels]
= klontering
[FIGUUR: glaasje P]
[FIGUUR: glaasje Q]
[FIGUUR: glaasje R]
[FIGUUR: glaasje S]
Welke letter geeft het resultaat weer van de bloedgroepbepaling van iemand met bloedgroep AB?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
945-0191-a-GT-2-o 6 lees verder ►►►

### Pagina 7

1p 11 Bloedgroep AB+ (met resusfactor) komt vaker voor dan bloedgroep AB- (zonder resusfactor).
Iemand met bloedgroep AB+ krijgt bij een operatie rode bloedcellen toegediend.
Er zijn op dat moment zowel rode bloedcellen van het type AB+ als van het type AB- beschikbaar.
Welk type rode bloedcellen kan worden gebruikt zonder dat klontering van bloedcellen bij deze ontvanger optreedt?
A alleen rode bloedcellen van het type AB+
B alleen rode bloedcellen van het type AB-
C zowel rode bloedcellen van het type AB+ als van het type AB-

Evolutie van roofdieren

[FIGUUR: Stamboom met verschillende roofdieren en geologische tijdsperioden. De tijdschaal aan de linkerkant loopt van 0,01 tot 64 miljoen jaar geleden, met periodes als Holoceen, Pleistoceen, PliOceen, Mioceen, Oligoceen, Eoceen, PaleOceen. De verschillende diergroepen die aan de stamboom hangen zijn: schijnkatten, hyena's, katachtigen, civetkatachtigen, mangoesten, hondachtigen, beerhonden, beren, zeeleeuwen, walrussen, wasbeerachtigen, marterachtigen.]

1p 12 Volgens de gegevens in de stamboom hebben de hondachtigen en de
katachtigen een gemeenschappelijke voorouder. Uit deze voorouder hebben zij
zich ontwikkeld als aparte groepen.
→ Hoeveel miljoen jaar geleden is deze ontwikkeling begonnen?

1p 13 Drie groepen roofdieren zijn: de hondachtigen, de wasbeerachtigen en de
zeehonden.
Aan welke van deze groepen zijn de beren het meest verwant volgens de
informatie?
A aan de hondachtigen
B aan de wasbeerachtigen
C aan de zeehonden

945-0191-a-GT-2-o 7 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Apengedrag
In een dierentuin zie je vaak dat apen elkaar 'vlooien'. De ene aap plukt dan
pluisjes, zandkorrels of huidschilfers uit de vacht van een andere aap. Vlooien is
eigenlijk geen goede naam, want apen hebben zelden vlooien.
Uit het vlooigedrag is de rangorde af te leiden. Wie hoog in de rangorde staat,
wordt gevlooid door een aap uit een lagere orde.

2p 14 Het gedrag van een groepje van vier apen wordt in een dierentuin bestudeerd.
Eerst wordt een ethogram gemaakt (zie de tabel).

| gedragselement | afkorting | omschrijving |
|---|---|---|
| dreigen | dr | agressieve geluiden of gebaren maken tegen een andere aap |
| eten | et | voedsel of vloeistof tot zich nemen |
| gevlooioorden | gw | zich door een andere aap laten vlooien |
| niet bewegen | nb | stil zitten, staan of liggen |
| onderzoeken | on | met de handen, voeten of mond een voorwerp van dichtbij bekijken of bevoelen |
| spelen | sp | met één of meer andere apen rondrennen of stoeien |
| voortbewegen | vb | zich verplaatsen door lopen, kruipen, rennen, klimmen enz. |
| vlooien | vl | met de handen deeltjes uit de vacht van een andere aap plukken |
| zichzelf verzorgen | zv | bezig zijn met het verzorgen van het eigen lichaam door krabben, ogen uitwrijven, urineren, ontlasten, hoesten enz. |

'Vlooien' en 'gevlooid worden' zijn vormen van sociaal gedrag.
→ Noem twee andere gedragselementen uit het ethogram die behoren tot sociaal gedrag.

945-0191-a-GT-2-o 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

2p 15 Gedurende enkele weken wordt anderhalf uur per dag het gedrag van de vier apen bestudeerd en in een protocol genoteerd. De resultaten worden in een diagram uitgezet (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as de percentage van de tijd. Op de x-as staan de namen van vier apen: Arie, Billy, Charlie en Dicky. Elke aap heeft een staaf die is opgedeeld in verschillende secties met labels zoals 'zv', 'vl', 'vb', 'sp', 'on', 'nb', 'gw', 'et', en 'dr'.]
Volgens de informatie kan uit het vlooigedrag van de vier apen afgeleid worden, welke aap het hoogst in de rangorde staat.
→ Geef de naam van deze aap. Leg je antwoord uit met behulp van de resultaten van het onderzoek.
945-0191-a-GT-2-o 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Dierentuindieren
1p 16 Dierentuindieren komen in Nederland nog maar zelden uit het wild. In de hele
wereld zijn fokprogramma's opgezet om bedreigde diersoorten in stand te
houden.
In de afbeelding is weergegeven met hoeveel dieren in dierentuinen in Europa
wordt meegewerkt aan fokprogramma's.
vogels zoogdieren reptielen
6473
1027
(78)
3638
1462
(734)
2614
Legenda:
aantal dieren uit Nederlandse dierentuinen
aantal verschillende diersoorten uit Nederlandse dierentuinen
aantal dieren uit overige Europese dierentuinen
Hoeveel verschillende diersoorten uit Nederlandse dierentuinen zijn er
betrokken bij de fokprogramma's? Gebruik de gegevens uit de afbeelding.
1p 17 Het fokken van dieren in gevangenschap kan heel lastig zijn. Sommige dieren
leven in het wild alleen. Een mannetje en een vrouwtje komen dan uitsluitend
tijdens de paartijd bij elkaar. Om te kunnen fokken moet een dierentuin precies
weten wanneer de dieren paringsbereid zijn. Daarom wordt bijvoorbeeld
bloedonderzoek gedaan om de hoeveelheid van bepaalde soorten hormonen in
het bloed te meten.
In Diergaarde Blijdorp wordt regelmatig bloed afgenomen van de Maleise tapir
Wanda om te bepalen hoe haar geslachtscyclus verloopt.
945-0191-a-GT-2-o
10
lees verder ►►►

### Pagina 11

De onderstaande afbeelding geeft de resultaten weer van de metingen van de hoeveelheid van een bepaald soort hormoon in het bloed van Wanda. De hoeveelheid van dit hormoon neemt eenmaal per geslachtscylus sterk toe.

[FIGUUR: Grafiek van hormoonspiegel in bloed over tijd, met datums op de x-as en "hoeveelheid hormoon in het bloed" op de y-as.]

Jaarkalender 2004

januari
weeknr  1   2   3   4   5   6   7   8   9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31
ma      3  10  17  24  31
di      4  11  18  25
wo      5  12  19  26
do      6  13  20  27
vr      7  14  21  28
za      1   8  15  22  29
zo      2   9  16  23  30

februari
weeknr  5   6   7   8   9  10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29
ma          7  16  23
di          10  17  24
wo          11  18  25
do          12  19  26
vr          13  20  27
za          14  21  28
zo      1   8  15  22  29

maart
weeknr 10  11  12  13  14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31
ma          8  15  22  29
di          9  16  23  30
wo         10  17  24  31
do         11  18  25
vr         12  19  26
za         13  20  27
zo      7   14  21  28

april
weeknr 14  15  16  17  18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31  32  33  34  35
ma          5  12  19  26
di          6  13  20  27
wo          7  14  21  28
do          1   8  15  22  29
vr          2   9  16  23  30
za          3  10  17  24  31
zo          4  11  18  25

mei
weeknr 18  19  20  21  22  23  24  25  26  27  28  29  30  31  32  33  34  35
ma          3  10  17  24  31
di          4  11  18  25
wo          5  12  19  26
do          6  13  20  27
vr          7  14  21  2

### Pagina 12

Een verteringsposter

In een klas hangt een poster die het verteringsstelsel als een fabriek voorstelt
(zie de afbeelding).

[FIGUUR: Een zwart-wit tekening van een fabriek die het menselijke verteringsstelsel voorstelt. Verschillende delen zijn gelabeld met nummers en woorden zoals "ENZYM", "ZUUR", "ALVLEES SAP", "GAL", "DARM SAP", en de letter "P". Er zijn ook pijlen die de stroom van stoffen aangeven.]

1p 18 Het deel dat aangegeven wordt met letter P stelt een klier voor.
→ Geef de naam van deze klier.

945-0191-a-GT-2-o 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

2p 19 Op de poster staat maar op twee plaatsen het woord 'enzym'.
-> Welke twee cijfers in de afbeelding stellen andere delen van het verteringskanaal voor, waar verteringsenzymen aan het voedsel worden toegevoegd?

1p 20 Geef de naam van het deel van het verteringskanaal dat wordt voorgesteld door cijfer 6.

1p 21 In het verteringskanaal wordt het voedsel voortgeduwd door peristaltische bewegingen.
Maken de delen die op de poster voorgesteld worden door de cijfers 2 en 5 peristaltische bewegingen?
A geen van beide delen
B alleen het deel dat voorgesteld wordt door cijfer 2
C alleen het deel dat voorgesteld wordt door cijfer 5
D beide delen

1p 22 De afbeelding hiernaast geeft een darmvlok weer.
Welk cijfer op de poster stelt een deel van het verteringskanaal voor met zulke darmvlokken?
[FIGUUR: Schematische tekening van een darmvlok.]
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 5

945-0191-a-GT-2-o 13 lees verder ►►►

### Pagina 14

Varkensvlees

Manneetjesvarkens worden 'beren' genoemd. Vlees van zulke varkens kan een nare geur hebben, de zogenaamde 'berengeur'. Deze geur wordt veroorzaakt door een mannelijk geslachtshormoon, androstenon, dat in het vet wordt opgeslagen. Om die reden worden jonge mannetjesbiggen die gefokt worden voor het vlees, gecastreerd. Bij castratie worden de teelballen verwijderd.

1p 23 In de afbeelding worden onder andere de voortplantingsorganen van een varken weergegeven.

[FIGUUR: Anatomische tekening van het mannelijke varkensvoortplantingssysteem met labels P, Q, R, en S die verschillende organen aanduiden. De urineleider en zaadleider zijn ook gelabeld.]

urineleider zaadleider

Welke letter geeft een orgaan aan dat bij castratie wordt verwijderd?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S

945-0191-a-GT-2-o 14 lees verder ►►►

### Pagina 15

1p 24 In de afbeelding wordt onder andere een stukje van een varkenshuid weergegeven.
[FIGUUR: dwarsdoorsnede van de varkenshuid met de volgende labels: talgklier, haarspier, borstelhaar, haarzakje, bloedvat, zweetklier, tastzenuw. Er zijn verticale streepjes met de cijfers 1, 2, 3 en 4.]
Welk cijfer geeft een deel aan waarin het hormoon wordt opgeslagen dat de berengeur veroorzaakt?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4

1p 25 Omdat het castreren van biggen meestal zonder verdoving gebeurt, levert het veel pijn en stress op voor de dieren. Daarom wordt gezocht naar andere manieren om de berengeur tegen te gaan.
Iemand beweert dat sterilisatie een meer diervriendelijke manier is, omdat het minder pijnlijk is. Bij sterilisatie worden de zaadleiders doorgesneden, waardoor de afvoer van zaadcellen niet meer mogelijk is. Steriliseren heeft echter geen invloed op het afvoeren van geslachtshormonen uit de teelballen, omdat geslachtshormonen niet door de zaadleiders worden afgevoerd.
→ Op welke manier worden de geslachtshormonen uit de teelballen afgevoerd?

945-0191-a-GT-2-o 15 lees verder ►►►

### Pagina 16

1p 26 Op varkensfokkerijen wordt vaak kunstmatige inseminatie (KI) toegepast. De fokker brengt dan sperma met een grote injectiespuit in de baarmoeder van een vrouwtjesvarken. Onderzoekers proberen een manier te vinden om het sperma voor KI zó te behandelen, dat er vooral zaadcellen overblijven die na bevruchting vrouwelijke biggen opleveren. Het vlees van een vrouwtjesvarken heeft nooit een beurskleur. Het geslacht van een varken wordt op dezelfde manier als bij mensen bepaald door de geslachtschromosomen in de zaadcellen. Een gewone lichaamscel van een varken, bijvoorbeeld een spiercel, bevat 40 chromosomen. Welke chromosomen bevat een zaadcel die na bevruchting een vrouwelijke big oplevert?
A 19 gewone chromosomen en één X-chromosoom
B 19 gewone chromosomen en één Y-chromosoom
C 20 X-chromosomen
D 20 Y-chromosomen
E 40 X-chromosomen
F 40 Y-chromosomen
945-0191-a-GT-2-o 16 lees verder ►►►

### Pagina 17

ROW

ROW is de afkorting van de naam van een erfelijke ziekte.
Normaal stroomt bloed uit de slagaders via haarvaten de aders in.
Bij ROW kunnen op verschillende plaatsen in het lichaam directe verbindingen
ontstaan tussen slagaders en aders, zonder haarvaten (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Schematische weergave van de bloedsomloop met normale situatie en afwijking.]
normale situatie
afwijking veroorzaakt door ROW

2p 27 In de bovenstaande afbeelding geven pijlen de stroomrichting van het bloed
aan. Drie plaatsen worden aangegeven met de cijfers 1, 2 en 3. Op de
uitwerkbijlage staan deze cijfers in een schema.
In de afbeelding hieronder worden drie soorten bloedvaten weergegeven: P, Q
en R.

[FIGUUR: Dwarsdoorsneden van drie bloedvaten, gelabeld P, Q en R.]
P
Q
R

→ Op welke van de plaatsen 1, 2 en 3 bevinden zich de drie verschillende
soorten bloedvaten? Geef je antwoord door de letters P, Q en R op de juiste
plaats te zetten in het schema op de uitwerkbijlage.

1p 28 De afwijkingen in de bloedvaten die veroorzaakt worden door ROW, kunnen
overal in het lichaam voorkomen. Patiënten met veel van deze afwijkingen in de
longen zijn snel vermoeid.
→ Leg uit waardoor deze patiënten snel vermoeid zijn.

945-0191-a-GT-2-o 17 lees verder ► ► ►

### Pagina 18

Eencelligen
Twee soorten eencellige diertjes, P en Q, bevinden zich in een pot met water en voedingsstoffen. Dagelijks wordt het aantal diertjes per soort bepaald. In de tabel worden de resultaten weergegeven.
| dag | aantal eencelligen in de pot | |
|---|---|---|
| | soort P | soort Q |
| 1 | 25 | 2 |
| 2 | 60 | 5 |
| 3 | 150 | 10 |
| 4 | 50 | 30 |
| 5 | 25 | 20 |
| 6 | 0 | 9 |
| 7 | 0 | 0 |

3p 29 Maak met de gegevens uit de tabel een diagram op de uitwerkbijlage. Teken een lijn voor soort P en een lijn voor soort Q in één diagram.
1p 30 Eén van beide soorten wordt opgegeten door de andere soort.
→ Welke soort wordt opgegeten, soort P of soort Q? Leg je antwoord uit met behulp van het diagram.
Organismen in de zee
2p 31 In de afbeelding is een voedselweb weergegeven. Behalve de mens leven de genoemde organismen in zee.
[FIGUUR: Een voedselweb met pijlen die voedselrelaties aangeven. De organismen zijn: mens, rondvis, platvis, garnaal, dierlijk plankton, plantaardig plankton en worm.]
→ Schrijf de langste voedselketen op uit dit voedselweb waarin de worm voorkomt.
945-0191-a-GT-2-o 18 lees verder ►►►

### Pagina 19

2p 32 In onderstaande afbeelding is een zoekkaart voor rondvissen weergegeven.
Zoekkaart rondvissen
[FIGUUR: Zoekkaart met verschillende viskenmerken en de bijbehorende vissoorten]
In de onderstaande afbeelding is een rondvis weergegeven uit het voedselweb.
[FIGUUR: Schematische tekening van een vis met labels voor verschillende lichaamsdelen zoals borstvin, buikvin, eerste rugvin, tweede rugvin, buiklijn, anaalvin, staartvin]
→ Bepaal de naam van deze vis met behulp van de zoekkaart. Noteer de cijfers van de stappen die je neemt en de naam van de vis.
945-0191-a-GT-2-o 19 lees verder ►►►

### Pagina 20

Mazelen

Mazelen is een gevaarlijke ziekte waaraan elk jaar meer dan 700.000 kinderen in de wereld sterven. De ziekte wordt veroorzaakt door een zeer besmettelijk virus dat via de luchtwegen binnendringt. Wie mazelen heeft gehad en is genezen, is daama levenslang tegen de ziekte beschermd.

1p 33 Sinds 1976 worden kinderen in Nederland ingeënt tegen mazelen, waardoor het aantal sterfgevallen hier sterk is gedaald (zie het diagram).
[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as "aantal sterfgevallen" en op de x-as de jaren van 1960 tot 2000. Het diagram toont de aantallen sterfgevallen per jaar.]
Hoeveel sterfgevallen als gevolg van mazelen kwamen er in de jaren 1977 tot en met 2000 voor in Nederland volgens de gegevens in het diagram?
A minder dan 10
B tussen 10 en 20
C tussen 20 en 30
D meer dan 30

1p 34 Na inenting met een mazelenvaccin ontstaat immuniteit. Na aanleiding van deze inenting worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
→ Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

945-0191-a-GT-2-o 20 lees verder ‣‣‣

### Pagina 21

Het oor
In de afbeelding is schematisch een doorsnede van het oor weergegeven.
[FIGUUR: Schematische tekening van een deel van het oor met de onderdelen aangeduid met letters P, Q, R, S, T, U.]

1p 35 Welke letter geeft het deel van het oor aan waarin geluidsprikkels worden omgezet in impulsen?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T
F letter U

1p 36 Waar in het oor bevindt zich het trommelvlies?
A tussen de gehoorgang en de trommelholte
B tussen de trommelholte en de buis van Eustachius
C tussen de trommelholte en het slakkenhuis

Aardappels
Lees eerst informatie 1 tot en met 8 en beantwoord dan vraag 37 tot en met 49.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

2p 37 De bloemen van een aardappelplant worden bestoven door insecten.
-> Noem twee eigenschappen uit informatie 1 waaruit dat afgeleid kan worden.

1p 38 De groene bessen van een aardappelplant hebben zich uit de stamper ontwikkeld.
Uit welk deel van de stamper groeit zo'n bes?
A uit de stempel
B uit de stijl
C uit het vruchtbeginsel

945-0191-a-GT-2-o 21 lees verder ►►►

### Pagina 22

1p 39 In de informatie worden verschillende factoren genoemd die invloed hebben op de groei van aardappels.
→ Heeft volgens de informatie het genotype van de aardappelplant invloed op de groei? En hebben biotische factoren volgens de informatie invloed? Geef je antwoord door kruisjes te zetten in het schema op de uitwerkbijlage.

1p 40 Over het vermeerderen van aardappelplanten worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
→ Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

1p 41 Een deel van de hoeveelheid aardappels die in Nederland worden geoogst, wordt opgegeten door mensen.
→ Uit hoeveel miljoen ton aardappels bestaat dit deel volgens de gegevens van informatie 5?

1p 42 Leg met behulp van informatie 6 uit, waardoor gebakken aardappels meer kJ aan energie leveren dan een gelijke hoeveelheid gekookte aardappels.

1p 43 Aardappels zijn een belangrijke bron van vitamine C.
→ Hoeveel mg is de ADH aan vitamine C volgens de gegevens in informatie 6?

1p 44 In informatie 7 staat, dat vaten in de aardappelplant verstopt raken als gevolg van de verwerkingsziekte.
Welke vaten raken dan verstopt?
A alleen de bastvaten
B alleen de houtvaten
C zowel de bastvaten als de houtvaten

1p 45 In informatie 7 worden enkele ziekten en plagen genoemd die de aardappelOogst kunnen bedreigen. Twee daarvan staan in een schema op de uitwerkbijlage.
→ Geef met kruisjes in dit schema aan of de cellen van de organismen die de ziekte veroorzaken, een celwand hebben.

2p 46 In de afbeelding is een doorsnede van een oog schematisch weergegegeven.

[FIGUUR: Doorsnede van een oog met de onderdelen P, Q, R, S, T, U.]

→ Welke twee letters geven delen aan die volgens informatie 8 aangetast worden door gebrek aan vitamine A?

945-0191-a-GT-2-o 22 lees verder ► ► ►

### Pagina 23

2p 47 In informatie 8 staat dat Japanse onderzoekers beweren dat het brandnetelbijntje een hogere opbrengst zal opleveren dan een ander aardappelras.
→ Schrijf een werkplan op waarmee dit onderzocht kan worden.

2p 48 In informatie 8 staat dat men in India een aardappelplant gemaakt heeft waarvan de knollen meer eiwit bevatten dan normaal. Tegenstanders van genetische modificatie vinden, dat in India beter meer peulvruchten zoals<bos>linzen gegeten kunnen worden om eiwitgebrek tegen te gaan. In 100 g linzen bevindt zich 20 g eiwit.
→ Bevat 100 g eiwitaardappels meer of minder eiwit dan 100 g linzen? Of is er geen verschil? Leg je antwoord uit met een berekening, waarbij je gebruik maakt van de gegevens in informatie 6 en informatie 8.

1p 49 In informatie 8 staat, dat uit bloedonderzoek bleek, dat mensen na het eten van vaccinaardappels immuniteit opgebouwd hadden tegen hepatitis B.
Wat heeft men in het bloed van deze mensen aangetroffen waaruit dat afgeleid kan worden?
A alleen hepatitis B antigenen
B alleen hepatitis B antistoffen
C zowel hepatitis B antigenen als hepatitis B antistoffen

945-0191-a-GT-2-o* 23 einde ■