# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2009 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2009/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2009
tijdvak 1
dinsdag 2 juni
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage.

Dit examen bestaat uit 52 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 63 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

913-0191-a-GT-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Thalassemie

[FIGUUR: Een kader met tekst over thalassemie. De tekst beschrijft thalassemie als een ernstige bloedziekte die het gevolg is van afwijkende rode bloedcellen. Het wordt veroorzaakt door een recessief gen. Iemand die heterozygoot is voor dit gen, wordt een drager genoemd. Een drager heeft meestal voldoende gezonde rode bloedcellen en heeft de ziekte in een minder ernstige vorm.]

1p 1 Waar in het lichaam worden rode bloedcellen gemaakt?
A in de lever
B in het beenmerg
C in het hart
D in het ruggenmerg

1p 2 Rob en Monica zijn allebei drager van thalassemie.
Hoe groot is de kans dat een kind van Rob en Monica de ernstige vorm van thalassemie heeft?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

1p 3 Komt het gen voor thalassemie in alle gewone lichaamscellen van Rob voor? En in alle zaadcellen?
A in alle gewone lichaamscellen en in alle zaadcellen
B in alle gewone lichaamscellen en in de helft van de zaadcellen
C in de helft van de gewone lichaamscellen en in alle zaadcellen
D in de helft van de gewone lichaamscellen en in de helft van de zaadcellen

913-0191-a-GT-1-o 2 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

UItademing meten
Bij een onderzoek naar de conditie van een aantal leerlingen wordt gemeten hoeveel lucht ze kunnen uitademen. Hierbij wordt gebruikgemaakt van een spirometer.
[FIGUUR: Een detailopname van de wijzerplaat van een spirometer.]

1p 4 Het diagram geeft de hoeveelheid lucht in de longen van Tomas weer gedurende een bepaalde tijd. In die tijd ademt hij eenmaal zo diep mogelijk uit door de spirometer.
hoeveelheid lucht in de longen (L)
0 P Q R S tijd
Welke letter in het diagram geeft een tijdstip aan waarop Tomas zo diep mogelijk uitademt?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S

1p 5 De samenstelling van de uitgeademde lucht wordt vergeleken met die van de ingeademde lucht. Bevat de uitgeademde lucht meer of minder koolstofdioxide dan de ingeademde lucht, of is dat evenveel?
A meer
B minder
C evenveel

913-0191-a-GT-1-o
le es verder ► ► ►

### Pagina 4

De anticonceptiepleister

De anticonceptiepleister of de 'plakpil' is een voorbehoedmiddel.
In de pleister bevinden zich bepaalde hormonen die via de huid in het bloed
worden opgenomen. Deze hormonen beïnvloeden de werking van de
eierstokken.

1p 6 De hormonen in de anticonceptiepleister beïnvloeden de werking van de
eierstokken.
Welke andere hormonen beïnvloeden vooral de werking van de eierstokken?
A hormonen uit de alvleesklier
B hormonen uit de hypofyse
C hormonen uit de schildklier
D hormonen uit een bijnier

1p 7 De hormonen uit de pleister worden via de huid in het bloed opgenomen.
Waar in de huid bevinden zich bloedvaten?
A alleen in de lederhuid
B alleen in de lederhuid en in de kiemlaag
C zowel in de lederhuid, als in de kiemlaag, als in de hoornlaag

Jonge eendjes

Bij een onderzoek naar het gedrag van jonge
eendjes worden enkele eendeneieren uitgebroed
door een kip. Tijdens het onderzoek zijn er geen
andere eenden in de buurt. Als de jonge eendjes
uit het ei komen, beschouwen ze de kip als hun
'moeder'. Ze lopen achter de kip aan, zoals pas
uitgekomen eendjes achter een moederend
aanlopen. Als de kip bij een sloot komt, springen
de eendjes zonder aarzelen in het water en
zwemmen heen en weer. De kip blijft op de kant
achter en loopt langs de sloot op en neer op de
plek waar de eendjes in de sloot zwemmen.
[FIGUUR: Een getekende kip met een koksmuts op haar hoofd, staat met haar mond open, naar een getekend eendje dat in het water zwemt te kijken. Een rietstengel staat tussen de kip en het eendje.]

1p 8 Na het uitkomen van de eieren leren de jonge eendjes dat de kip hun
'moeder' is.
Hoe wordt deze vorm van leren genoemd?
A conditionering
B gewenning
C inprenten
D trial and error

913-0191-a-GT-1-o 4 lees verder ►►►
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiefbegeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 5

1p 9 Als de eendjes aan de slootkant komen, springen ze in het water.
→ Is dit gedrag erfelijk of aangeleerd? Leg je antwoord uit.

Gist

Bas en Josine doen een experiment met gist, een eencellige schimmel.
Gistcellen in een suikeroplossing produceren onder andere koolstofdioxide.
Ze onderzoeken welke invloed de hoeveelheid suiker in de oplossing heeft op de
productie van koolstofdioxide. In de afbeelding is de proefopstelling getekend.

[FIGUUR: Opstelling met een cilinder gevuld met koolstofdioxide, die via een slang verbonden is met een cilinder met suikeroplossing en gist, ondergedompeld in een waterbad. Naast de opstelling staat een maatcilinder met 40°C.]

De geproduceerde koolstofdioxide wordt door een buis naar een cilinder geleid.
Na een bepaalde tijd wordt gemeten hoeveel millimeter het waterpeil in de
cilinder is gezakt, als maat voor de hoeveelheid koolstofdioxide die zich bovenin
heeft verzameld. De resultaten staan in de tabel.

| hoeveelheid suiker (g/20 mL) | daling waterpeil in de cilinder (mm) |
|---|---|
| 1 | 7 |
| 2 | 12 |
| 3 | 17 |
| 4 | 22 |

1p 10 Geef de naam van een proces waarbij gistcellen koolstofdioxide produceren.

2p 11 Maak op de uitwerkbijlage een lijndiagram van de gegevens uit de tabel.

1p 12 Bas en Josine maken een verslag naar aanleiding van dit experiment.
Bovenaan hun verslag schrijven ze:
Onderzoeksvraag: Wat is de invloed van de hoeveelheid suiker in de oplossing
op de productie van koolstofdioxide door gist?
→ Schrijf op je antwoordblad een conclusie uit de resultaten die past bij de
onderzoeksvraag van Bas en Josine.

913-0191-a-GT-1-o 5 lees verder ►►►

### Pagina 6

Biometrie

Biometrie is een manier om mensen te herkennen aan de hand van
lichaamskenmerken die bij iedereen anders zijn. Hierbij kun je denken aan
vingerafdrukken, stemgeluid en eigenschappen van de ogen. Voor herkenning
wordt gebruikgemaakt van apparaten zoals camera's en computers.
Zo kunnen er bijvoorbeeld met een camera opnamen gemaakt worden van het
netvlies of van de iris van een oog. Met behulp van een computer worden de
kenmerken daarna vergeleken met de opnamen in een gegevensbank.
Het patroon van de iris is bij iedereen anders en dit patroon verandert tijdens het
leven niet meer. Ook het bloedvatenpatroon in het netvlies is voor elk persoon
uniek (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Links een close-up van de iris van een oog, rechts een beeld van het netvlies met bloedvaten.]

iris netvlies

1p 13 In de afbeelding hieronder is een schematische doorsnede van een oog
weergegeven.

[FIGUUR: Schematische doorsnede van een oog met de delen P, Q en R gemarkeerd.]

Welke letter geeft het netvlies aan?
A letter P
B letter Q
C letter R

913-0191-a-GT-1-o
lees verder ► ► ►

### Pagina 7

1p 14 Er wordt met een camera een foto gemaakt van een iris. Door het felle flitslicht trekken de kringspieren in de iris zich samen. Verandert dan de grootte van de pupil?
A nee
B Ja, de pupil wordt groter.
C Ja, de pupil wordt kleiner.

Een darminfectie
Rauw vlees, vooral van kippen en varkens, kan besmet zijn met ziekteverwekkende bacteriën zoals Salmonella en Campylobacter. Als deze bacteriën in het verteringskanaal terechtkomen, kunnen ze onder andere diarree veroorzaken. Bij diarree is de ontlasting dun en waterig doordat de onverteerde resten niet genoeg zijn ingedikt.

1p 15 Hoe heet het deel van het verteringskanaal waarin onverteerde resten worden ingedikt?

1p 16 Om vast te stellen of een darminfectie de oorzaak is van diarree wordt wat ontlasting onderzocht. In de ontlasting worden onder andere cellen aangetroffen die een kern hebben, maar geen celwand.
→ Kunnen zulke cellen bacteriën zijn? Leg je antwoord uit.

1p 17 De bacterie Campylobacter kan, naast diarree, in zeldzame gevallen een ernstige ziekte veroorzaken die het zenuwstelsel aantast. Deze ziekte is een zogenaamde auto-immuunziekte. Hierbij bestrijdt het afweersysteem niet alleen Campylobacter, maar ook stoffen op de buitenkant van de zenuwen. Deze stoffen zetten het lichaam aan tot het maken van antistoffen.
→ Zo'n auto-immuunziekte kan niet bestreden worden door passieve immunisatie. Leg uit waardoor dat niet kan.

2p 18 Op een boerderij krijgen varkens voer waaraan melkzuurbacteriën zijn toegevoegd. Het blijkt dat het vlees van deze varkens minder besmet is met schadelijke darmbacteriën. Een kippenkokker vraagt zich af of ook kippen minder snel met Campylobacter besmet raken als ze voer krijgen met melkzuurbacteriën.
→ Schrijf een werkplan op voor een onderzoek waarmee dit nagegaan kan worden.

913-0191-a-GT-1-o

### Pagina 8

Slakken

1p 19 In een bepaalde populatie komen ongeveer evenveel slakken met lichtgekleurde huisjes voor als slakken met donkergekleurde huisjes. De kleur van de huisjes is erfelijk bepaald. Door een verandering in de omgeving wordt de ondergrond waarop ze leven donkerder. Vogels eten daardoor slakken met lichte huisjes eerder op dan die met donkere. Na een paar generaties blijken er in die populatie bijna geen slakken met lichte huisjes meer te zijn.
Is er in deze populatie sprake van selectie?
A nee
B Ja, van kunstmatige selectie.
C Ja, van natuurlijke selectie.

Een gedragsonderzoek

Gedurende 24 uur wordt het gedrag van een konijn en van een eekhoorn bestudeerd. Er wordt onder andere genoteerd hoe lang de dieren rusten of actief zijn.
De resultaten zijn in de afbeelding weergegeven.

[FIGUUR: Twee cirkelvormige diagrammen die het gedrag van een konijn en een eekhoorn over een periode van 24 uur weergeven. De diagrammen zijn verdeeld in uren, met een zwarte segment voor periodes van activiteit en een witte segment voor periodes van rust. Het konijn lijkt het meest actief te zijn in de nacht en vroege ochtend, terwijl de eekhoorn zowel overdag als 's nachts actief is, met een duidelijk actieve periode rond de middag.]

Legenda:
$\square$ periode van rust
$\blacksquare$ periode van activiteit

1p 20 Naar aanleiding van de gegevens in het diagram worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
$\rightarrow$ Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

913-0191-a-GT-1-o 8 lees verder ►►►


### Pagina 9

1p 21 Tijdens het onderzoek wordt van het gedrag van één van beide dieren een protocol gemaakt met behulp van een ethogram. Hieronder is een deel van het ethogram en een deel van het protocol weergegeven.

[FIGUUR: Tabel met gedragselementen en ethogram beschrijvingen, en een protocol tabel met tijdsintervallen en gedragsovereenkomsten.]

**Ethogram**

| gedragselement | afkorting | Beschrijving |
|---|---|---|
| Drinken | dr | Het opnemen van vocht. |
| Eten | et | Het opnemen van voedsel. |
| Huppelen | hu | Het snel verplaatsen met een huppelbeweging waarbij het dier even los van de grond komt. |
| Lopen | lo | Het verplaatsen zonder geheel van de grond los te komen. |
| oprichten | op | Het op de achterpoten staan en rondkijken met de voorpoten los van de grond. |
| zitten | zi | Het op de achterpoten zitten met de buik van de grond en met gestrekte voorpoten. |

**Protocol**

| | 5 sec | 10 sec | 15 sec | 20 sec | 25 sec | 30 sec | 35 sec | 40 sec | 45 sec | 50 sec | 55 sec | 60 sec |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 7.00 - 7.01 | hu | hu | hu | hu | lo | lo | et | et | et | et |
| 7.01 - 7.02 | et | et | hu | hu | lo | lo | dr | dr | dr | dr |
| 7.02 - 7.03 | lo | zi | op | op | op | hu | hu | et | et |
| 7.03 - 7.04 | et | et | et | et | et | zi | op | op | op | op |
| 7.04 - 7.05 | lo | dr | dr | dr | dr | zi | op | op | zi | zi |

→ Is in dit protocol het gedrag beschreven van het konijn of van de eekhoorn? Leg je antwoord uit.

### Pagina 10

Verwantschap

Volgens de evolutietheorie wijzen gemeenschappelijke kenmerken op verwantschap van organismen.
In de tabel hieronder wordt een aantal diergroepen genoemd en enkele kenmerken die de dieren kunnen hebben. Met een kruisje is aangegeven of een diergroep zo'n kenmerk bezit.

| diergroep    | 1 wervelkolom | 2 skelet van been | 3 vier ledematen | 4 inwendige bevruchting | 5 haar op de huid | 6 gaten achter de oogkas in de schedel |
|--------------|---------------|-------------------|-------------------|-------------------------|-----------------|----------------------------------------|
| apachtigen   | X             | X                 | X                 | X                       | -               | -                                      |
| amfibieën    | X             | X                 | X                 | -                       | X               | -                                      |
| beenvissen   | X             | X                 | -                 | -                       | -               | -                                      |
| haaien       | -             | -                 | -                 | -                       | -               | -                                      |
| knaagdieren  | X             | X                 | X                 | X                       | -               | -                                      |
| krokodillen  | X             | X                 | X                 | X                       | -               | X                                      |
| vogels       | X             | X                 | X                 | X                       | -               | X                                      |

2p 22 Uitgaande van de gegevens in de tabel is een stamboom gemaakt (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Een stamboomdiagram met de volgende labels: P, beenvissen, Q, aaptachtigen, knaagdieren, R, vogels. Er zijn takken en knooppunten gelabeld met kenmerk 1, kenmerk 2, kenmerk 3, kenmerk 4, kenmerk 5, kenmerk 6.]

-> Geef de namen van de diergroepen die volgens de gegevens uit de tabel ingevuld moeten worden op de plaatsen P, Q en R van de stamboom.
Schrijf je antwoord zó op:
P = ..................................................
Q = ..................................................
R = ..................................................

913-0191-a-GT-1-o 10 lees verder ►►►

### Pagina 11

Een muis in een doolhof

Baris doet een experiment met een muis start
in een doolhof (zie de afbeelding).
De muis heeft een dag niet gegeten en
wordt voor de ingang van de doolhof
gezet. Middenin ligt een voedselbrokje.
De muis loopt de doolhof in en doet er
tien minuten over om het voedselbrokje
te vinden.
Baris voorspelt, dat de muis de juiste
weg naar het voedsel zal leren, als hij
vaker door de doolhof loopt.
Gedurende enkele uren zet hij de muis om het kwartier bij de ingang. Hij noteert
steeds de tijd die de muis nodig heeft om een voedselbrokje te vinden. De
resultaten zet hij uit in een diagram.

[FIGUUR: Een plattegrond van een doolhof met een startpunt en een cirkel die het voedselbrokje aangeeft.]

1p 23 Uit de resultaten trekt Baris de conclusie dat zijn vermoeden juist is. In de
afbeelding hieronder worden vier diagrammen weergegeven.

[FIGUUR: Vier diagrammen. Diagram 1 toont een dalende lijn. Diagram 2 toont een stijgende lijn die stabiliseert. Diagram 3 toont een horizontale lijn. Diagram 4 toont een golvende lijn die stabiliseert.]

Welk diagram geeft de resultaten van Baris juist weer?
A diagram 1
B diagram 2
C diagram 3
D diagram 4

1p 24 Na enkele uren loopt de muis niet meer de doolhof in, als hij bij de ingang wordt
gezet.
Noem de inwendige prikkel die dan ontbreekt om de doolhof in te gaan.

913-0191-a-GT-1-o 11 lees verder ►►►


### Pagina 12

Stamcellen
Als een eicel bevrucht is, gaat die zich delen. Na ongeveer vijf dagen is een klompje cellen ontstaan. In dit klompje bevinden zich cellen die stamcellen worden genoemd. Tijdens de ontwikkeling van het embryo ontstaan uit stamcellen alle verschillende soorten weefsels. Wetenschappers onderzoeken de mogelijkheid om stamcellen in een laboratorium te kweken. Als het dan zou lukken om uit stamcellen verschillende soorten cellen te laten ontstaan, dan kunnen die misschien gebruikt worden om beschadigd weefsel te herstellen. In de afbeelding na vraag 27 wordt schematisch een manier weergegeven waarop men probeert stamcellen te kweken.

1p 25 In de afbeelding zijn bij nummer 5 twee cellen weergegegeven die door celdeling zijn ontstaan uit een behandelde eicel.
→ Hoe heet zo’n celdeling?

1p 26 Een onbevruchte eicel bevat 23 chromosomen.
→ Hoeveel chromosomen bevat een stamcel bij nummer 6 uit de afbeelding?

2p 27 In de afbeelding zijn twee celtypen weergegeven die zich uit stamcellen kunnen ontwikkelen: R en S.
→ Geef de namen van deze twee celtypen.
Schrijf je antwoord zo op:
R = ..................................................
S = ..................................................

913-0191-a-GT-1-o 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

[FIGUUR: Schematische weergave van een eicel met beschermlaag, kern en pipet.]
Met een pipet wordt de eicel op de plaats gehouden. Met een naald wordt een gaatje geprikt in de beschermlaag van de cel.
[FIGUUR: Schematische weergave van een eicel waaruit de kern wordt gezogen met een naald.]
Met de naald wordt de kern uit de eicel gezogen.
[FIGUUR: Schematische weergave van een eicel waaruit de kern wordt gezogen.]
Er wordt een kern uit een gewone cel opgezogen.
[FIGUUR: Schematische weergave van de kern die in een andere cel wordt ingebracht.]
Dat donormateriaal wordt in de eicel gespoten.
[FIGUUR: Schematische weergave van een eicel die is verdeeld in twee cellen met kernen.]
Aan de behandelde eicel worden stoffen toegevoegd om aan te zetten tot deling. Na ongeveer 24 uur begint de cel te delen.
[FIGUUR: Schematische weergave van een celballetje (morula) bestaande uit meerdere cellen.]
Na ongeveer vier of vijf dagen heeft zich een balletje gevormd van ongeveer honderd cellen. Hierin zijn de stamcellen te vinden.
[FIGUUR: Schematische weergave van de stamcellen in een petrischaal en afbeeldingen van verschillende celtypen, zoals neuronen en bloedcellen.]
Het balletje wordt opengemaakt en de stamcellen worden verder gekweekt.
Uit de stamcellen kunnen verschillende typen cellen worden opgekweekt.
913-0191-a-GT-1-o
13
lees verder

### Pagina 14

Een aneurysma van de aorta

Een aneurysma is de verwijding van een
slagader die ontstaat door een zwakke plek in
de wand van het bloedvat. In zo'n zwakke plek
bestaat de kans dat de wand knapt met als
gevolg een levensgevaarlijke inwendige
bloeding. Een aneurysma kan overal ontstaan,
maar komt meestal voor in de aorta in het
onderste deel van dit bloedvat in de buikholte.
Het ontstaat meestal door slagaderverkalking.
Onder andere roken, vet eten, hoge bloeddruk
en suikerziekte verhogen de kans op
slagaderverkalking.
[FIGUUR: Schematische tekening van de aorta en omliggende organen met de letters P, Q, R en S.]

1p 28 In de afbeelding is schematisch een deel van de bloedsomloop weergegeven.
Welke letter geeft een plaats aan waar volgens de tekst een aneurysma meestal
ontstaat?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S

1p 29 De kans op het knappen van een zwakke plek is in de aorta veel groter dan in
een holle ader.
Waardoor wordt dit veroorzaakt?
A De bloeddruk in de aorta is veel hoger dan in een holle ader.
B De wand van de aorta is dunner dan de wand van een holle ader.
C Het bloed in de aorta bevat meer zuurstof dan dat in een holle ader.

913-0191-a-GT-1-o 14 lees verder

### Pagina 15

Tweelingen
Van elke 1000 zwangerschappen in Nederland zijn er ongeveer 15 waarbij sprake is van een eeneiige of een twee-eiige tweeling.
Bij een twee-eiige tweeling bevinden zich altijd twee vruchtvliezen rond elke baby. Soms is dit ook het geval bij een eeneiige tweeling. Meestal bevindt zich bij een eeneiige tweeling één vruchtvlies om elke baby en nog een tweede vlies om beide baby's samen. In één procent van de gevallen bevinden beide baby's van een eeneiige tweeling zich samen binnen twee vruchtvliezen (zie onderstaande schematische afbeeldingen).

[FIGUUR: Drie schematische afbeeldingen van tweelingen in de baarmoeder. Afbeelding P toont twee foetussen in aparte vruchtzakken met aparte vruchtvliezen. Afbeelding Q toont twee foetussen in dezelfde vruchtzak maar met aparte vruchtvliezen. Afbeelding R toont twee foetussen in dezelfde vruchtzak met één gezamenlijk vruchtvlies.]

1p 30 In welke van de afbeeldingen P, Q of R kan er volgens de informatie sprake zijn van een twee-eiige tweeling?
A in afbeelding P
B in afbeelding Q
C in afbeelding R

1p 31 Hoe heet het deel dat in de afbeelding wordt aangegeven met letter T?

1p 32 Als na de geboorte niet duidelijk is of een tweeling eeneiig of twee-eiig is, wordt soms wat bloed uit beide navelstrengen onderzocht om de bloedgroep van baby's te bepalen.
Bij zo'n onderzoek blijkt dat één van de baby's bloedgroep A heeft en de ander bloedgroep B. Beide baby's zijn meisjes.
Zijn deze twee meisjes een eeneiige of een twee-eiige tweeling? Of is dat niet te zeggen?
A een eeneiige tweeling
B een twee-eiige tweeling
C dat is niet te zeggen

913-0191-a-GT-1-o 15 lees verder ►►►

### Pagina 16

De omkeerreflex

Katten die van grote hoogte vallen, kunnen op hun pootjes terechtkomen door
de omkeerreflex (zie de afbeelding). Het evenwichtsorgaan speelt bij deze reflex
een belangrijke rol. Tijdens de val worden vanuit het evenwichtsorgaan impulsen
via het centraal zenuwstelsel naar de spieren geleid die het lichaam omkeren.

[FIGUUR: Serie van vier afbeeldingen die de omkeerreflex van een kat illustreren.]

Borst en voorpoten
worden gedraaid.

Achterlijf draait ook.

Rug kromt zich.

Voorpoten komen
eerst op de grond.
De zachte voetzolen
en soepele gewrichten
vangen de schok op.

913-0191-a-GT-1-o 16 lees verder ► ► ►


### Pagina 17

2p 33 Vier delen van het zenuwstelsel zijn:
- bewegingszenuwcellen
- gevoelszenuwcellen
- grote hersenen
- ruggenmerg
→ Door welke drie van deze delen worden de impulsen geleid die de omkeerreflex veroorzaken? En in welke volgorde?
Schrijf je antwoord zo op:
→ .......... → .......... → ..........
1p 34 In de afbeelding is een schematische doorsnede van een kattenoor weergegeven. Enkele gebieden zijn met een letter aangegeven.

[FIGUUR: Schematische doorsnede van een kattenoor met de delen P, Q en R aangegeven.]

Welke letter geeft het gebied aan waarin zich het evenwichtsorgaan bevindt?
A letter P
B letter Q
C letter R
913-0191-a-GT-1-o 17 lees verder ▶▶▶

### Pagina 18

Papegaaienziekte
Papegaaienziekte wordt door een bacterie veroorzaakt. Papegaaien en andere vogels kunnen de ziekte op mensen overbrengen via besmettelijke deeltjes in de lucht. Als iemand die inademt, kunnen de bacteriën via de longen in het bloed terechtkomen. De ziekte geeft soms alleen griepachtige verschijnselen, maar kan ook zeer ernstig zijn.

1p 35 In de afbeelding zijn de longen schematisch weergegeven. P geeft het deel aan waarin bacteriën in het bloed kunnen komen.

[FIGUUR: Schematische weergave van het ademhalingssysteem van de mens met inzoom op de longen en alveoli, aangeduid met P.]

→ Geef de naam van P.

1p 36 Vanuit de longen komen de bacteriën met het bloed in het hart terecht. In welk deel van het hart komen de bacteriën dan het eerst binnen?
A in de linkerkamer
B in de linkerboezem
C in de rechterboezem
D in de rechterkamer

1p 37 Na een besmetting met de bacteriën duurt het ongeveer tien dagen voordat de eerste ziekteverschijnselen van papegaaienziekte optreden.
→ Leg uit waardoor ziekteverschijnselen pas een tijd na besmetting optreden.

1p 38 Na infectie worden antistoffen gemaakt. Waar bevinden de antistoffen tegen papegaaienziekte zich dan?
A alleen in de lymfe
B alleen in de weefselvloeistof
C alleen in het bloedplasma
D zowel in de lymfe, als in de weefselvloeistof, als in het bloedplasma

913-0191-a-GT-1-o 18
lees verder ►►►

### Pagina 19

Bloedgroepen bij katten

Bij katten komen verschillende bloedgroepen voor. De meest voorkomende groep wordt bloedgroep A genoemd. Bloedgroep B is veel zeldzamer. Bloedgroep A wordt bij katten bepaald door een dominant gen (R). Katten die homozygoot recessief zijn (rr), hebben bloedgroep B. Katten met bloedgroep B maken veel antistoffen tegen rode bloedcellen van bloedgroep A. Dit kan problemen opleveren als een poes met bloedgroep B jongen krijgt met bloedgroep A. In de moedermelk van zo'n poes bevinden zich veel antistoffen tegen bloedgroep A. Als een jong poesje met bloedgroep A direct na de geboorte deze melk drinkt, kan het daardoor sterven. Door van tevoren de bloedgroep van moeder poes en haar pasgeboren jongen te bepalen, kan vastgesteld worden of het veilig is de jongen te laten drinken bij de moeder.

2p 39 Poes Tijgertje is zwanger. Er wordt wat bloed afgenomen om haar bloedgroep te bepalen. Eén druppel bloed wordt gemengd met antistoffen tegen bloedgroep A, een tweede druppel met antistoffen tegen bloedgroep B. De resultaten van deze bepalingen worden in het schema hieronder weergegeven.

|  | \multicolumn{1}{c|}{bloedgroep?} |
|---|:------------------------------:|
| druppel 1 + antistoffen tegen bloedgroep A | ja |
| druppel 2 + antistoffen tegen bloedgroep B | nee |

$\to$ Wat is de bloedgroep van Tijgertje? Leg ook uit of het genotype voor de bloedgroep van Tijgertje door deze bepaling kan worden vastgesteld. Schrijf je antwoord zó op:
bloedgroep: ..........................................
genotype kan wel/niet bepaald worden, want ..........................................

De Waddenzee

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

2p 40 In de informatie worden biotische en abiotische factoren genoemd die invloed hebben op het ecosysteem van de Waddenzee.
$\to$ Noem twee abiotische factoren uit informatie 1.

1p 41 Op de bodem van de ondiepe delen van de Waddenzee leven veel wieren. Verder naar het noorden op de bodem van de Noordzee kunnen geen wieren leven.
$\to$ Leg uit waardoor op de bodem van de diepere Noordzee wieren ontbreken.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

913-0191-a-GT-1-o 19 lees verder ► ► ►

### Pagina 20

2p 42 In de informatie worden verschillende organismen genoemd die in en om de Waddenzee leven.
→ Schrijf een voedselketen op die bestaat uit vier van zulke organismen en waarin de kokkel (schelpdier) voorkomt.
1p 43 Uit welke voedingsstoffen bestaat het voedsel van zeehonden vooral?
A vooral uit eiwitten en koolhydraten
B vooral uit eiwitten en vetten
C vooral uit koolhydraten en vetten
1p 44 De scholekster voedt zich onder andere met dieren die zijn ingegraven in de zandbodem van het waddden. Hij eet wel veel kokkels, maar kan geen wadpieren vangen.
→ Leg uit waardoor een scholekster geen wadpieren kan vangen. Gebruik hierbij informatie 3 en 4.
1p 45 Meestal overwinteren scholeksters in het waddengebied. Alleen in strenge winters bestaat er gevaar voor voedselgebrek en trekken ze weg naar het zuiden.
→ Leg met behulp van de informatie uit waardoor een scholekster minder voedsel kan vinden, als het erg koud is.
1p 46 In informatie 1 zijn twee plaatsen op het kaartje aangegeven met de cijfers 1 en 2.
→ Welk cijfer geeft een plaats aan waar scholeksters voedsel zoeken? Leg je antwoord uit.
1p 47 In de Waddenzee worden door beroepsvissers onder andere mossels gevangen.
→ Zal door deze mosselvisserij de scholeksterpopulatie afnemen of gelijk blijven? Leg je antwoord uit met behulp van de informatie.
1p 48 Naar aanleiding van informatie 5 worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
→ Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.
2p 49 Met hoeveel procent was de populatie gewone zeehonden in 2003 afgenomen in vergelijking met 2002? Leg je antwoord uit met een berekening.
2p 50 In informatie 6 staan in een schema enkele gebeurtenissen die te maken hebben met de voortplanting van een zeehond.
→ In welke maand treedt bij deze zeehond ovulatie op volgens dit schema? Leg je antwoord uit.
1p 51 Hoeveel maanden duurt de periode tussen de innesteling en de geboorte volgens dit schema?
2p 52 In informatie 7 worden argumenten genoemd die gebruikt worden in discussies over zeehondenopvang.
→ Welke twee cijfers geven argumenten aan van een voorstander van zeehondenopvang?
913-0191-a-GT-1-o* 20 einde ■