# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2008 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2008/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 28 ### Vraag 29 – Opgave 29 ### Vraag 30 – Opgave 30 ### Vraag 31 – Opgave 31 ### Vraag 32 – Opgave 32 ### Vraag 33 – Opgave 33 ### Vraag 34 – Opgave 34 ### Vraag 35 – Opgave 35 ### Vraag 36 – Opgave 36 ### Vraag 37 – Opgave 37 ### Vraag 38 – Opgave 38 ### Vraag 39 – Opgave 39 ### Vraag 40 – Opgave 40 ### Vraag 41 – Opgave 41 ### Vraag 42 – Opgave 42 ### Vraag 43 – Opgave 43 ### Vraag 44 – Opgave 44 ### Vraag 45 – Opgave 45 ### Vraag 46 – Opgave 46 ### Vraag 47 – Opgave 47 ### Vraag 48 – Opgave 48 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VMBO-GL en TL 2008 tijd vak 1 dinsdag 27 mei 13.30 - 15.30 uur biologie CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Dit examen bestaat uit 48 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. 800013-1-6170 ### Pagina 2 • Meerkeuzevragen. Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen. PGD PGD is de afkorting van de naam van een onderzoek naar erfelijke afwijkingen bij een embryo vóór de innesteling. Zo'n onderzoek kan worden uitgevoerd, als er een grote kans bestaat op een bepaalde erfelijke afwijking. Het is alleen mogelijk bij embryo's die ontstaan zijn door IVF, ook wel reageerbuisbevruchting genoemd. De vrouw die een IVF-behandeling wil ondergaan, krijgt hiervoor eerst hormonen toegediend om de rijping van eicellen te stimuleren. 1p 1 Waar treedt de rijping van eicellen op? A in de baarmoeder B in de eileiders C in de eileiders D in de vagina 1p 2 Vervolgens worden er ongeveer tien rijpe eicellen bij de vrouw weggenomen om in het laboratorium bevrucht te worden door zaadcellen van de vader. In de eerste paar uur na de bevruchting beginnen de eicellen zich te delen. Wat voor celdelingen treden er dan op? A alleen meiose B alleen mitose C zowel meiose als mitose. 1p 3 Als na ongeveer drie dagen de embryo's uit acht cellen bestaan, worden er bij elk embryo één of twee cellen weggenomen. Deze cellen worden onderzocht om vast te stellen of het embryo de erfelijke afwijking heeft. Alleen een embryo zonder de erfelijke afwijking wordt daarna in het lichaam van de vrouw gebracht om zich daar in te nestelen. Hoe heet het deel van een cel dat wordt onderzocht op een erfelijke afwijking? 800013-1-617o 2 lees verder ►►► ### Pagina 3 1p 4 In de afbeelding zijn de voortplantingsorganen van een vrouw schematisch weergegeven. [FIGUUR: Schematische tekening van vrouwelijke voortplantingsorganen met de letters P, Q, R en S die verschillende delen aanduiden.] Welke letter geeft het orgaan aan waarin een embryo zich innestelt? A letter P B letter Q C letter R D letter S 1p 5 Sommige erfelijke afwijkingen komen bijna alleen bij jongens voor. Bij een kans op zo'n afwijking komen alleen vrouwelijke embryo's in aanmerking om in het lichaam van de vrouw gebracht te worden voor innesteling. $\rightarrow$ Leg uit waardoor met onderzoek aan één cel van een embryo bepaald kan worden of het een meisje is. Stuifmeel Stuifmeel is een oorzaak van hooikoorts. Meestal gaat het daarbij om stuifmeelkorrels die door de wind worden verspreid. 1p 6 Is een stuifmeelkorrel een mannelijke of een vrouwelijke voortplantingscel? En wordt een stuifmeelkorrel gemaakt in een stamper of in een meeldraad? Een stuifmeelkorrel is: A een mannelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een meeldraad. B een mannelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een stamper. C een vrouwelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een meeldraad. D een vrouwelijke voortplantingscel die gemaakt wordt in een stamper. 800013-1-617o 3 leest verder ### Pagina 4 2p 7 In de afbeelding is een pollenkalender weergegeven: pollen is een ander woord voor stuifmeel. In deze kalender is te zien in welke maanden verschillende planten stuifmeelkorrels maken die hooikoorts kunnen veroorzaken. [FIGUUR: Pollenkalender met de bloeiperiodes van verschillende planten: hazelaar, els, cypressenfamilie, iep, populier, es, berk, wilg, eik, dennenfamilie, zuring, grassenfamilie en brandnetel. De maanden van december tot november zijn als schaalverdeling aangegeven.] Met behulp van de determineerlijst kan van enkele soorten stuifmeelkorrels bepaald worden van welke plant ze afkomstig zijn. 800013-1-617o 4 lees verder ►►► ### Pagina 5 Determineerlijst stuifmeelkorrels 1A stuifmeelkorrel heeft de vorm van een driehoek.................... 4 1B stuifmeelkorrel heeft een andere vorm.................................. 2 2A stuifmeelkorrel heeft de vorm van een peer ....................... zegge 2B stuifmeelkorrel heeft een andere vorm................................. 3 3A stuifmeelkorrel heeft een bolvorm...................................... 5 3B stuifmeelkorrel heeft een langwerpige vorm............................ 7 4A stuifmeelkorrel heeft een glad oppervlak.......................... acacia 4B stuifmeelkorrel heeft stekels........................................... distel 5A stuifmeelkorrel heeft een glad oppervlak............................ zuring 5B stuifmeelkorrel heeft geen glad oppervlak............................... 6 6A stuifmeelkorrel heeft deuken en richels............................ berk 6B stuifmeelkorrel heeft stekels.......................................... zonnebloem 7A stuifmeelkorrel heeft een glad oppervlak........................... kastanje 7B stuifmeelkorrel heeft een ruw oppervlak................................ wilg Op 5 augustus heeft Sacha last van hooikoorts. In de afbeelding is een stuifmeelkorrel van een bepaalde plant weergegeven. [FIGUUR: Microfoto van een stuifmeelkorrel met een karakteristieke structuur.] → Kan de hooikoorts van Sacha veroorzaakt worden door stuifmeel van deze plant? Leg je antwoord uit met behulp van dedetermineerlijst en de pollenkalender, en noem daarbij de naam van de plant. 2p 8 Sommige planten maken tegenwoordig meer stuifmeel dan vijftig jaar geleden. Men vermoedt dat dit onder andere veroorzaakt wordt door toename van de hoeveelheid kooldioxide in de lucht. → Beschrijf een werkplan voor een onderzoek waarmee dit nagegaan kan worden. 800013-1-617o 5 lees verder ►►► ### Pagina 6 Vernauwing van het halswervelkanaal In de wervelkolom bevindt zich het wervelkanaal met het ruggenmerg. Soms groeien er verdikkingen aan het botweefsel van halswervels. Dit wordt een vernauwing van het halswervelkanaal genoemd. 1p 9 Bij een patiënt is door een verdikking aan een halswervel een armzenuw bekneld geraakt. De beknelling heeft verlamming en gevoelloosheid tot gevolg. In de afbeelding hieronder is van een gezond persoon een halswervel met ruggenmerg en zenuwen weergegeven. [FIGUUR: Anatomische tekening van een wervel met ruggenmerg en zenuwuitlopers, met de punten P, Q en R aangegeven.] Op welke van de plaatsen P, Q of R kan een beknelling van de zenuw zowel verlamming als gevoelloosheid tot gevolg hebben? A op plaats P B op plaats Q C op plaats R 1p 10 Een verdikking aan een wervel kan ook tot gevolg hebben dat bloedvaten dichtgedrukt worden, waardoor het ruggenmerg beschadigd raakt. Leg uit waardoor het ruggenmerg beschadigd raakt als er niet genoeg bloed naar toe wordt gevoerd. 800013-1-6170 6 lees verder ► ► ► Voor alle eindexamens, zie www.alleexames.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 1345 ### Pagina 7 1p 11 De afbeelding hieronder is een MRI-scan van een deel van de hals van een patiënt met een vernauwing van het halswervelkanaal. Op de foto is te zien dat bij de vijfde en zesde halswervel (C5 en C6) het ruggenmerg is bekneld door verdikkingen aan de wervels. [FIGUUR: MRI-scan van de halswervels met aanduidingen C5, C6 en ruggenmerg] De patiënt heeft onder andere verlammingsverschijnselen in de benen. → Leg uit waardoor beknelling van het ruggenmerg in de hals kan leiden tot verlamming van beenspieren. Het syndroom van Sjögren Het syndroom van Sjögren is een ziekte waarbij vooral de traan- en speekselklieren langdurig ontstoken zijn. Daardoor werken deze minder goed. 1p 12 Leg uit dat door zo'n ontsteking de ogen geïrriteerd raken en branderig aanvoelen. 1p 13 Bij het syndroom van Sjögren wordt het buitenste vlies van het oog geïrriteerd. → Hoe heet dit vlies? 1p 14 Hoewel het syndroom van Sjögren niet door schimmels wordt veroorzaakt, treden als gevolg van de ziekte vaak schimmelinfecties op in de mond. → Leg uit dat de verminderde speekselproductie de patiënt vatbaar maakt voor schimmelinfecties in de mond. 800013-1-617o 7 lees verder ►►► ### Pagina 8 Een erwtenplant In de afbeelding is een erwtenplant weergegeven. De vruchten van een erwtenplant worden 'peulen' genoemd. [FIGUUR: Een tak van een erwtenplant met bladeren, bloemen en een peul.] rest van de bloem peul 1p 15 Op de peul is nog een rest van de bloem aangegeven. → Hoe heet het deel van de bloem waarvan deze rest afkomstig is? 1p 16 In de afbeelding is een doorsnede van een peul getekend. [FIGUUR: Een doorsnede van een peul met erwten erin.] Naar aanleiding van deze afbeelding worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage. → Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist. 800013-1-617o 8 lees verder ►►► ### Pagina 9 1p 17 De kleur van erwten is een erfelijke eigenschap. Een bepaalde erwtenplant is opgegroeid uit een gele erwt. Hij wordt gekruist met een andere erwtenplant die ook is opgegroeid uit een gele erwt. Onder de nakomelingen uit deze kruising komen zowel gele als groene erwten voor. Wat is het genotype van beide ouderplanten voor de kleur van de erwten waaruit ze zijn opgegroeid? A Beide planten zijn heterozygoot. B Beide planten zijn homozygoot. C De ene plant is heterozygoot en de andere homozygoot. Antistoffen 1p 18 In de volgende gevallen worden bij de mens weefsels overgebracht: 1 bij een harttransplantatie, 2 bij een transfusie waarbij bloed van bloedgroep AB wordt toegediend aan iemand met bloedgroep A, 3 bij een bypass-operatie, waarbij een stukje van een beenader van een patiënt wordt overgebracht naar zijn hart. In welk(e) van deze gevallen worden antistoffen tegen het overgebrachte weefsel geproduceerd? A alleen in geval 1 B alleen in geval 2 C alleen in geval 3 D in de gevallen 1 en 2 E in de gevallen 1 en 3 F in de gevallen 2 en 3 Een onvruchtbare muis [FIGUUR: Een zwart-wit foto van een witte muis die met zijn voorpootjes rust op een menselijke arm.] Bij een onderzoek naar de voortplanting van muizen, werd een muis ontdekt die onvruchtbaar was. Wetenschappers stelden vast dat de productie van de zaadcellen bij deze muis niet goed verliep. Als gevolg hiervan waren de zaadcellen rond en misten een zweepstaart. 1p 19 Waar worden zaadcellen geproduceerd? A in de bijballen B in de teelballen C in de zaadblaasjes 1p 20 Leg uit waardoor zaadcellen zonder zweepstaart onvruchtbaarheid tot gevolg hebben. 800013-1-617o 9 lees verder ### Pagina 10 Fruitvliegen Hawaï is een groep eilanden in de Stille Oceaan. Ze zijn op verschillende tijdstippen in het verleden door vulkaanuitbarstingen ontstaan. Soms ontstonden een paar eilanden op hetzelfde moment. Zo zijn Molokai, Lanai, Kahoolawe en Maui even oud. Op de eilanden komen veel verschillende soorten fruitvliegen voor. In het verleden zijn fruitvliegen ook wel van het ene eiland naar het andere eiland gegaan. Dit wordt migratie genoemd (zie de afbeelding). Na migratie zijn dan door evolutie nieuwe soorten ontstaan op het andere eiland. [FIGUUR: Een kaart van de Hawaï-eilanden met pijlen die migratierichtingen aangeven. De eilanden zijn geannoteerd met hun ouderdom in miljoenen jaren en het aantal fruitvliegsoorten. Er is een legenda die migratierichting, aantal soorten op het eiland en ouderdom van de eilanden aangeeft.] Legenda: migratie-richting aantal soorten dat van het ene eiland naar het andere is gemigreerd aantal soorten op één eiland 5 miljoen leeftijd in jaren volgens de evolutietheorie 1p 21 Naar aanleiding van de afbeelding worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage. → Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist is of onjuist. 800013-1-617o 10 lees verder ►►► ### Pagina 11 In de afbeelding hieronder is weergegeven hoe het ontstaan van acht soorten fruitvliegen op Hawaï volgens de evolutietheorie heeft plaatsgevonden. [FIGUUR: Een cladogram dat de evolutie van fruitvliegen op Hawaï weergeeft. Er zijn acht fruitvliegsoorten (A-H) getekend met vertakkingen die hun evolutionaire geschiedenis laten zien. Tijdsaanduidingen (in miljoenen jaren geleden) zijn aangegeven bij verschillende splitsingspunten.] 2p 22 Welke letter geeft de fruitvliegsoort aan die volgens de afbeelding het eerst als aparte soort is ontstaan? Noem ook de naam van een eiland waar die soort volgens de informatie op Hawaï voorkomt. Schrijf je antwoord zó op: letter = .......................... naam eiland = .......................... 1p 23 Kan de gemeenschappelijke voorouder van de fruitvliegen F en G volgens de afbeelding op Kauaï hebben geleefd? En kan deze voorouder op Mauna Kea hebben geleefd? A alleen op Kauaï B alleen op Mauna Kea C zowel op Kauaï als op Mauna Kea 800013-1-617o 11 lees verder ►►► ### Pagina 12 Hepatitis B Hepatitis B is een leverontsteking die ontstaat door een infectie met een virus. De ziekte wordt vooral overgedragen via bloed en door seksueel contact. Door bloedonderzoek kan vastgesteld worden of iemand besmet is met het hepatitis B virus. Bij dit onderzoek kunnen zowel antigenen van het virus als antistoffen ertegen in het bloed aangetoond worden. Uit zo'n bloedonderzoek blijkt dat iemand is besmet met het hepatitis B virus. Enkele weken later wordt zijn bloed weer onderzocht. Uit dit tweede onderzoek blijkt dat het virus niet meer in het bloed aanwezig is. 1p 24 Welke stoffen zijn bij het tweede onderzoek in het bloed aangetroffen? A alleen de antigenen B alleen de antistoffen C zowel de antigenen als de antistoffen 2p 25 Als een zwangere vrouw is besmet met het hepatitis B virus, bestaat de kans dat tijdens de geboorte het virus overgedragen wordt op de baby. Een baby van zo’n vrouw krijgt na de geboorte meteen antistoffen tegen het virus toegediend. Enkele weken later wordt de baby ingeënt tegen hepatitis B. → Hoe heet de vloeistof met antistoffen die meteen na de geboorte wordt toegediend? En hoe heet de vloeistof waarmee enkele weken later wordt ingeënt? Schrijf je antwoord zó op: Meteen na de geboorte: Enkele weken later: 800013-1-617o 12 lees verder ► ► ► ### Pagina 13 Rivierblindheid Jaarlijks worden miljoenen mensen in de tropen blind door rivierblindheid. De verwekker van deze ziekte wordt overgebracht door vliegen die in de buurt van rivieren leven. Door een steek van zo’n vlieg kunnen wormpjes uit de vlieg overgebracht worden in het lichaam van een mens. Onderzoekers hebben in de wormpjes een bacterie ontdekt, die waarschijnlijk de echte ziekteverwekker is. De blindheid is het gevolg van ontstekingen die veroorzaakt worden door die bacterie. 1p 26 Om te onderzoeken of de blindheid inderdaad door bacteriën wordt veroorzaakt, wordt een experiment gedaan met twee groepen muizen: groep 1 en groep 2. Bij de muizen van groep 1 worden in het lichaam wormpjes gebracht die behandeld zijn met antibiotica. De muizen van groep 2 krijgen onbehandelde wormpjes toegediend (zie het schema). groep 1 antibiotica toedienen groep 2 toedienen → Leg uit waarvoor bij groep 1 de wormpjes eerst behandeld worden met antibiotica. 800013-1-617o 13 lees verder ### Pagina 14 Dwergmangoesten 2p 27 Dave en Adnan lezen in de dierentuin onderstaande informatie over dwergmangoesten. Dwergmangoesten zijn kleine zoogdieren. Ze leven in groepen in droge gebieden in Afrika. Ze houden contact met elkaar door middel van geluiden. De diertjes eten insecten, wormen en slakken, maar ook muizen en hagedissen. Hun vacht verzorgen ze steeds heel eventjes tussen andere activiteiten door. Dwergmangoesten markeren hun gebied met geurstoffen uit klieren in de wangen en bij de anus. Je ziet ze dat ook vaak in de dierentuin doen. Ze smeren de geurstof aan een takje of aan een steen. Om een tak met de anaalklier te kunnen markeren, maken ze soms zelfs een handstand. Daarna bekijken ze het gedrag van een groepje van deze dieren. Ze zetten de verschillende gedragingen die ze zien in een ethogram (zie de onderstaande afbeelding). [FIGUUR: Tabel met gedragselementen en hun afkortingen] gedragselement AFKORTING beweegt kop bk loopt lo klimt kl snuffelt sn zit rechtop ro staat op vier pootjes vp eet iets et drinkt dr graaft in de grond gr likt zijn neus In markeert met wangkier mw markeert met anaalklier ma 800013-1-617o 14 lees verder ►►► ### Pagina 15 Vervolgens noteren ze in het onderstaande protocol van één bepaald dier vijf minuten lang welk gedrag het dier vertoont. PROTOCOL 1e minuut bk lo lo sn kl in vp mw sn lo dr in 2e minuut dr ln mw lo lo kl bk kl lo sn vp 3e minuut gr gr gr gr gr vp vp kl kl sn kl 4e minuut ma ma mw gr lo vp kl mw ma ma 5e minuut lo lo vp kl kl lo lo kl vp 0 – 5 sec. 6 – 10 sec. 11 – 15 sec. 16 – 20 sec. 21 – 25 sec. 26 – 30 sec. 31 – 35 sec. 36 – 40 sec. 41 – 45 sec. 46 – 50 sec. 51 – 55 sec. 56 – 60 sec. → In welke van de vijf minuten dat de jongens hem observeren vertoont de dwergmangoest het meeste territoriumgedrag? Leg je antwoord uit. Neushoorns 2p 28 In een dierentuin leven vijf witte neushoorns samen in een groep, één mannetje en vier vrouwtjes. Een onderzoeker noteert regelmatig hoe vaak de dieren dreiggedrag vertonen tegen elkaar, zoals brullen, duwen en stoten met de hoorn. Uit de resultaten trekt hij conclusies over een rangorde binnen de groep. In een schema geeft hij die rangorde weer (zie de afbeelding). Legenda: Arnold x → y x vertoont dreig- gedrag tegen y Rita Dora Klara Nelly → Geef de naam van de neushoorn die het laagst in de rangorde staat. Leg je antwoord uit. 800013-1-617o 15 lees verder ### Pagina 16 Afrikaanse springspinnen Een Afrikaanse springspin jaagt vooral op steekmuggen die zich gevoed hebben met zoogdierbloed. Er is een onderzoek gedaan naar de sleutelprikkels voor het jaaggedrag van deze spinnen. Er werden twee verschillende groepen prooien aangeboden aan de spinnen: twintig muggen die gevoed waren met een suikeroplossing en twintig even grote muggen die bloed gezogen hadden. Na het zuigen van bloed is het achterlijf van een mug rood. Beide groepen prooien werden op twee verschillende manieren aangeboden: in een doorzichtig glazen buisje en in een ondoorzichtig buisje van een materiaal dat doorlaatbaar is voor gassen. Alle prooien werden voor het aanbieden verdoofd zodat ze niet bewogen of geluid maakten. De resultaten van het onderzoek zijn weergegeven in het diagram. [FIGUUR: Een gestapeld staafdiagram met op de y-as 'percentage gekozen prooi' van 0 tot 100, en op de x-as twee categorieën: 'prooi in glazen buisje' en 'prooi in ondoorzichtig buisje'. De legenda toont dat de donkergrijze kleur staat voor 'muggen gevoed met suikeroplossing' en lichtgrijs voor 'muggen gevoed met bloed'. Bij 'prooi in glazen buisje' is ongeveer 20% gekozen met bloed en 80% met suikeroplossing. Bij 'prooi in ondoorzichtig buisje' is ongeveer 80% gekozen met bloed en 20% met suikeroplossing.] 2p 29 Uit de resultaten van het onderzoek blijkt, dat twee uitwendige prikkels een rol spelen bij het kiezen van een prooi. → Welke twee uitwendige prikkels zijn dat? 1p 30 Leg uit wat het voordeel voor een springspin is om vooral muggen te vangen die zich gevoed hebben met bloed. 2p 31 Geef twee aanvullingen of verbeteringen van het experiment, waardoor de resultaten betrouwbaarder worden. 800013-1-617o 16 lees verder ### Pagina 17 Schapen Lees eerst informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 32 tot en met 48. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. 2p 32 Enkele organen van een schaap zijn: alvleesklier, hart, lever, longen, maag, slokdarm. → Welke drie van deze organen kunnen zich bevinden in de holte die is aangegeven met S in de afbeelding van informatie 1? 2p 33 In het onderstaande diagram staan namen van enkele schapenrassen die zeldzaam zijn. Als het aantal schapen kleiner wordt dan een bepaald aantal, loopt het ras gevaar om uit te sterven. Dit aantal is in het diagram aangegeven met P. [FIGUUR: Een staafdiagram met op de y-as 'aantal schapen' en op de x-as de namen van schapenrassen: Drents heide schaap, Kempisch schaap, Veluws heide schaap, Fries melk schaap, Mergelland schaap, Schoone beker schaap, Zwartbles schaap. Er is een lijn aangegeven met 'P' die ter hoogte van de tweede staaf (Kempisch schaap) door het diagram loopt. De staaf voor Drents heide schaap is hoog, de staaf voor Kempisch schaap is lager dan de eerste, de staaf voor Veluws heide schaap is hoger dan de tweede maar lager dan de eerste, de staaf voor Fries melk schaap is de hoogste, de staaf voor Mergelland land schaap is de laagste, de staaf voor Schoone beker schaap is hoger dan de laagste, en de staaf voor Zwartbles schaap is ook hoog, maar lager dan Fries melk schaap.] → Geef de namen van de drie schapenrassen uit informatie 1 die gevaar lopen uit te sterven volgens de gegevens in het diagram. 1p 34 Naar aanleiding van de resultaten van het onderzoek naar verwantschap (zie informatie 2) worden twee uitspraken gedaan. Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage. → Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is. 1p 35 In informatie 3 staat dat in de pens van een schaap cellulose wordt afgebroken door bacteriën. In de afbeelding hiernaast wordt een plantencel weergegeven. Welke letter geeft het deel aan waarin zich cellulose bevindt? A letter P B letter Q C letter R D letter S E letter T [FIGUUR: Een tekening van een plantencel. Delen zijn gelabeld met P, Q, R, S en T.] 800013-1-6170o 17 lees verder ►►► ### Pagina 18 1p 36 Een schapenmaag bestaat uit vier delen. In welk deel van een schapenmaag bevinden zich verteringsklieren? A in de pens B in de netmaag C in de boekmaag D in de lebmaag 1p 37 In de afbeelding zijn schematische tekeningen van verteringskanalen van verschillende dieren weergegeven. [FIGUUR: Schematische tekening van een verteringskanaal P met anus aan het einde.] P [FIGUUR: Schematische tekening van een verteringskanaal Q met anus aan het einde.] Q [FIGUUR: Schematische tekening van een verteringskanaal R met anus aan het einde.] R legenda: [FIGUUR: Symbool bestaande uit twee haakse lijntjes.] is in werkelijkheid veel langer Welke tekening stelt het beste het verteringskanaal van een schaap voor? A tekening P B tekening Q C tekening R 1p 38 De tabel van informatie 4 geeft onder andere de samenstelling van schapenmelk. Er worden vier groepen voedingsstoffen genoemd die zich in de melk bevinden. → Uit welke stof bestaat het overige deel van schapenmelk vooral? 2p 39 Op de uitwerkbijlage staat een onvolledig staafdiagram. → Maak dit staafdiagram af met behulp van de gegevens uit de tabel van informatie 4. 1p 40 Biest bevat antistoffen die lammetjes beschermen tegen ziekteverwekkers. → Is dit passieve of actieve immunisatie voor deze lammetjes? Leg je antwoord uit. 800013-1-617o 18 lees verder ►►► ### Pagina 19 2p 41 In de afbeelding is een tekening van de doorsnede van de huid weergegeven. [FIGUUR: Doorsnede van de huid met daarin diverse structuren zoals haarfollikels, zweetklieren en bloedvaten, aangeduid met letters P, Q, R, S, T en U.] Wolvet bestaat uit stoffen die afgegeven worden door twee soorten klieren in de huid. → Met welke twee letters worden die klieren aangegeven? 1p 42 Als schapen een dag voor het scheren niets eten, kan scheerziekte worden voorkomen. → Leg uit waardoor de kans op scheerziekte dan kleiner wordt. 1p 43 Bij dikkopziekte ontstaan de ontstekingen in de huidbloedvaten onder andere door de inwerking van licht (zie informatie 6.1). → Leg met behulp van informatie 1 uit waardoor deze ontstekingen vooral in de kop ontstaan. 1p 44 Dikkopziekte ontstaat alleen als de lever van een schaap niet goed werkt. → Leg uit waardoor dikkopziekte juist dan kan ontstaan. 1p 45 De afbeelding is een tekening van een doorsnede van een blad, gezien door een microscoop. Enkele cellen zijn met een letter aangegeven. Welke letter geeft een cel aan waaruit na afbraak in de pens phyllo-erythrine ontstaat? A letter P B letter Q C letter R [FIGUUR: Doorsnede van een plantenblad, waarbij de verschillende weefsellagen en cellen zijn weergegeven. Enkele delen zijn aangeduid met de letters P, Q en R.] Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina. 800013-1-617o 19 lees verder ► ► ► ### Pagina 20 1p 46 In de afbeelding is schematisch de bloedsomloop van een schaap weergegeven. Bij een schaap met dikkopziekte wordt bloed met phyllo-erythrine van het verteringskanaal naar de kop gevoerd. Gaat het bloed met phyllo-erythrine dan door de grote bloedsomloop? En gaat het dan door de kleine bloedsomloop? A alleen door de grote bloedsomloop B alleen door de kleine bloedsomloop C zowel door de grote als door de kleine bloedsomloop [FIGUUR: Schematische weergave van de bloedsomloop met hart, organen en vaten.] 1p 47 Bij een uierontsteking is een uier helft opgezollen en roodachtig, doordat er veel bloed naartoe stroomt. Welke bloeddeeltjes spelen een belangrijke rol bij de bestrijding van een uierontsteking? A bloedplaatjes B rode bloedcellen C witte bloedcellen 1p 48 Soms kan een ooi tijdens een uierontsteking haar lammeren toch voldoende melk geven. → Leg uit waardoor een ooi dan toch voldoende melk kan geven.