# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2007 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2007/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2007
tijdvak 1
dinsdag 22 mei
13.30 - 15.30 uur
biologie CSE GL en TL
Bij dit examen hoort een bijlage met informatie.
Dit examen bestaat uit 48 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.
700013-1-617o

### Pagina 2

• Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde
organismen.
Borst- en buikholte
In de afbeelding is een aantal organen in de borst- en buikholte van een man
weergegeven.
[FIGUUR: Anatomische tekening van de menselijke borst- en buikholte met organen.]
1p 1 Van welke twee orgaanstelsels zijn delen in de buikholte getekend?
A van het uitscheidingsstelsel en van het verteringsstelsel
B van het uitscheidingsstelsel en van het voortplantingsstelsel
C van het verteringsstelsel en van het voortplantingsstelsel
700013-1-617o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Micro-organismen

Er wordt een experiment gedaan met drie verschillende glazen potten met water en micro-organismen (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Drie glazen potten. De eerste pot is gemerkt met 'R' en bevat 'water met algen'. De tweede pot is gemerkt met 'S' en bevat 'water met bacteriën'. De derde pot is gemerkt met 'T' en bevat 'water met pantoffeltjes'.]

1p 2 De potten staan in het licht. Regelmatig wordt de hoeveelheid zuurstof in het water gemeten. De resultaten zijn weergegeven in onderstaand diagram.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'hoeveelheid zuurstof' met een pijl omhoog, en op de x-as 'tijd' met een pijl naar rechts. Er zijn drie lijnen getekend. Eén lijn stijgt en eindigt bij punt 'P'. Twee andere lijnen stijgen en dalen respectievelijk.]

Lijn P geeft de resultaten van de metingen in een van de potten weer.
Wat is de letter van de pot die bij lijn P hoort?
A letter R
B letter S
C letter T

1p 3 De celbouw van de verschillende soorten micro-organismen wordt met elkaar vergeleken.
Welke organismen hebben een celkern?
A alleen de algen en de bacteriën
B alleen de algen en de pantoffeldieren
C alleen de bacteriën en de pantoffeldieren
D zowel de algen, de bacteriën als de pantoffeldieren

700013-1-617o 3 lees verder ►►►

### Pagina 4

Varkensstress
2p 4 Het vervoeren van varkens levert voor deze dieren veel stress op. Er stroomt in
een situatie met stress meer bloed naar de spieren en minder naar de darmen.
Men vermoedt dat hierdoor de kans groter wordt dat Salmonellobacteriën in het
verteringskanaal van het varken via de darmwand in het bloed terechtkomen.
Met het bloed komen de bacteriën in de spieren. Die spieren kunnen dan als
besmet vlees door mensen gegeten worden.
[FIGUUR: Illustratie van varkens in stallen. Eén varken is bezig met gewichtheffen, een ander staat met zijn voorpoten omhoog op een hek.]
Bij een onderzoek laat men een aantal varkens aan fitness doen. De
onderzoekers vermoeden dat bij getrainde varkens de kans kleiner is dat
Salmonellabacteriën door de darmwand heen in het bloed terechtkomen.
→ Maak een werkplan voor een onderzoek waarmee dit nagegaan kan worden.
700013-1-617o
4
lees verder

### Pagina 5

Inspanning

2p 5 Bij inspanning neemt de verbranding in het lichaam toe.
Het schema hieronder stelt de verbranding voor.

zuurstof + brandstof $\rightarrow$ energie + .......P....... + .......Q.......

$\rightarrow$ Wat moet bij P en bij Q ingevuld worden om het schema volledig te maken?
Schrijf je antwoord zó op:
P = ...................................
Q = ...................................

Bij inspanning is de hoeveelheid bloed die naar verschillende organen
toestroomt anders dan bij rust (zie de afbeelding hieronder).

[FIGUUR: Schematische weergave van de bloedtoevoer naar verschillende organen bij inspanning en bij rust. Bovenin een lijn met percentages bloedtoevoer bij inspanning: darment (5%), hartspier (5%), botten (1%), nieren (5%), hersenen (6%), spieren (78%). Hieronder pijlen naar tekeningen van de organen: darmen met letter P, hartspier met letter Q, bot met letter R, nieren met letter S, hersenen met letter T, spier met letter U. Onder de lijn staan de percentages bloedtoevoer bij rust: darment (30%), hartspier (5%), botten (5%), nieren (25%), hersenen (15%), spieren (20%).]

1p 6 Bij inspanning wordt meer bloed met zuurstof naar de spieren gevoerd.
$\rightarrow$ Hoe heten de bloeddeeltjes die zuurstof vervoeren?

1p 7 In de spieren is een voorraad brandstof opgeslagen, die bij inspanning kan
worden gebruikt.
In welke vorm is brandstof in spieren opgeslagen?
A in de vorm van glucose
B in de vorm van glycogeen
C in de vorm van zetmeel

1p 8 Welke letter in de afbeelding geeft de organen aan waarvan de bloedtoevoer in
percentages het meest afneemt bij inspanning?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
E letter T
F letter U

700013-1-617o 5 lees verder $\rightarrow$ $\rightarrow$ $\rightarrow$


### Pagina 6

Medicijnen

1p 9 lemand neemt een medicijn in. Stoffen uit het medicijn worden in het bloed
opgenomen en komen uiteindelijk ook in de cellen van een ziek orgaan terecht.
In onderstaande afbeelding is schematisch weergegeven welke weg deze
stoffen afleggen vanuit een haarvat naar zo'n cel. De stoffen passeren op hun
weg de plaats die in de afbeelding is aangegeven met de letter P.

[FIGUUR: Schematische weergave van cellen en een haarvat, met pijlen die de route van stoffen aangeven.]

Wat bevindt zich op plaats P?
A bloed
B lymfe
C weefselvloeistof

1p 10 Sommige medicijnen worden door een injectie, bijvoorbeeld in de arm,
rechtstreeks in het bloed gebracht. De stoffen uit dit medicijn passeren dan niet
eerst de lever, voordat ze verder door het lichaam gevoerd worden.
→ Leg uit wat het voordeel is dat stoffen uit een medicijn niet eerst de lever
passeren.

In een bijsluiter van medicijnen staat onder andere informatie over de manier
waarop een medicijn ingenomen moet worden.
Hieronder is een deel van zo'n bijsluiter weergegeven.

Hoe moet ik dit middel gebruiken?
Kijk voor de dosering altijd op het etiket van de apotheek.
Neem de tablet of capsule in zonder kauwen. U mag de capsule eventueel wel
openmaken, maar slik de korrels die erin zitten in hun geheel door met wat
water. Als u de korrels uit de capsule stuk kauwt, gaat het laagje dat
beschermt tegen de inwerking van zuur kapot. Het middel wordt dan
afgebroken voordat het in de dunne darm aankomt.

700013-1-617o 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

1p 11 In de afbeelding hiernaast is het verteringskanaal weergegeven.
Welke letter geeft de plaats aan waar het middel volgens de bijsluiter wordt afgebroken als het medicijn wordt stuk gekauwd?
A letter Q
B letter R
C letter S
D letter T

[FIGUUR: Tekening van het menselijk spijsverteringskanaal met de letters Q, R, S en T die verschillende organen aanduiden.]

1p 12 Een patiënt met hartklachten legt een tabletje onder de tong. De stoffen uit het tabletje worden daar snel in het bloed opgenomen en onder andere naar de hartspier gevoerd. In de afbeelding is het hart weergegeven. Letter P geeft een bloedvat aan waardoor bloed met opgeloste stoffen naar het hartspierweefsel wordt gevoerd.

[FIGUUR: Tekening van het menselijk hart met letter P die een bloedvat aanduidt dat naar de hartspier loopt.]

→ Geef de naam van bloedvat P.

700013-1-617o 7 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

De afbeelding hieronder laat verschillende plaatsen in het lichaam zien waar
medicijnen kunnen worden opgenomen.

[FIGUUR: Schematische tekening van het menselijk lichaam met pijlen die verschillende toedieningsroutes van medicatie aangeven, zoals intramusculair, intraveneus, subcutaan, oraal en rectaal. Er is ook een deeltekening van het vrouwelijk bekkengebied met de labels X, Y en Z.]

intramusculair
(in de spier)
intraveneus
(in de ader)
subcutaan
(onderhuids)
op de huid
in het oog
in het oor
oraal (via de mond)
sublinguaal
(onder de tong)
bloed
rectaal
(in de anus)
vaginaal
(in de vagina)

2p 13 In bovenstaande afbeelding is aangegeven, dat een medicijn rectaal of vaginaal
toegediend kan worden.
Hieronder is een deel van het onderlichaam van een vrouw weergegeven.

-> Welke letter geeft de plaats aan waar een medicijn rectaal wordt
toegediend? Leg je antwoord uit.

700013-1-6170
lees verder ►►►

### Pagina 9

1p 14 In de afbeelding hieronder staan tekeningen van drie soorten weefsel weergegeven.

[FIGUUR: Drie tekeningen van weefsels met de labels tekening R, tekening S en tekening T.]

Welke tekening geeft het weefsel weer waarin het medicijn als eerste terechtkomt als het intramusculair wordt toegediend?
A tekening R
B tekening S
C tekening T

700013-1-6170 9 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

Nieren en transplantatie

1p 15 In de nieren worden verschillende stoffen uit het
bloed verwijderd en met de urine uitgescheiden.
Hiernaast wordt onder andere een nier
weergegeven.
Welke letter geeft een plaats aan waar urine
stroomt?
A letter P
B letter Q
C letter R
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een nier met de structuren P, Q en R gemarkeerd.]

1p 16 Met één nier kan men leven. Wanneer beide nieren niet goed werken, wordt
soms een niertransplantatie uitgevoerd. In het lichaam van een nierpatiënt wordt
dan een gezonde nier geplaatst van iemand anders, de donor.
Lichaamsvreemde stoffen in de donor nier kunnen na zo'n transplantatie een
afstotingsreactie in het lichaam van de ontvanger veroorzaken.
Waaruit bestaat zo'n afstotingsreactie?
A rode bloedcellen maken antigenen
B rode bloedcellen maken antistoffen
C witte bloedcellen maken antigenen
D witte bloedcellen maken antistoffen

Omdat er weinig donornieren beschikbaar zijn, biedt de partner of een familielid
van een nierpatiënt soms ook om een nier af te staan voor transplantatie. Een
transplantatie kan alleen slagen als de eiwitten op de cellen, het zogenaamde
weefseltype, van de donor en van de ontvanger niet te veel verschillen.
Daarnaast zijn de bloedgroepen van beide personen belangrijk. Transplantatie is
alleen mogelijk als het bloed van de ontvanger géén antistoffen bevat tegen
bloedgroep-antigenen van de donor.

1p 17 Anne is nierpatiënt. Haar man Joris biedt zich als nierdonoor voor Anne aan.
De weefseltypen van beiden komen voldoende overeen. Anne heeft
bloedgroep B en Joris heeft bloedgroep A.
Gelet op de bloedgroepen is Joris geen geschikte donor voor Anne.
Wat is hiervoor de reden?
A Het bloed van Anne bevat anti-A.
B Het bloed van Anne bevat anti-B.
C Het bloed van Anne bevat antigeen A.
D Het bloed van Anne bevat antigeen B.

700013-1-617o 10 lees verder ▶▶▶
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 1420

### Pagina 11

1p 18 Sinds kort past men in een Nederlands ziekenhuis zogenaamde
'ruiltransplantaties' toe.
Voor Anne en Joris wordt zo'n transplantatie met een ander stel overwogen. Van
elk stel (een getrouwd paar, vrienden of familie) heeft de één zieke nieren, de
ander gezonde nieren (zie de afbeelding hieronder).
[FIGUUR: Afbeelding van twee koppels, met pijlen die donororganen aangeven. Joris heeft gezonde nieren (bloedgroep A), Anne zieke nieren (bloedgroep B). Ontvanger P heeft zieke nieren, donor Q heeft gezonde nieren.]
Joris: Anne:
gezonde nieren zieke nieren
bloedgroep A bloedgroep B
operatie 1
gezonde nier
operatie 2
ontvanger P: donor Q:
zieke nieren gezonde nieren
tijdens twee gelijktijdig uitgevoerde
operaties wordt van elke donor een
gezonde nier getransplanteerd

Als gelet wordt op de weefseltypen komen drie paren voor een rniltransplantatie
met Joris en Anne in aanmerking. In de tabel hieronder staan de bloedgroepen
van deze drie paren vermeld.

bloedgroepen
ontvanger P | donor Q
paar 1 bloedgroep A | bloedgroep B
paar 2 bloedgroep B | bloedgroep A
paar 3 bloedgroep 0 | bloedgroep AB

Als gelet wordt op de bloedgroepen, welk paar is dan geschikt om met Joris en
Anne een rniltransplantatie te ondergaan?
A paar 1
B paar 2
C paar 3
700013-1-617o 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Zuurstof

1p 19 In een biologieles wordt een proefopstelling gemaakt om aan te tonen, dat
zaden zuurstof nodig hebben om te kunnen kiemen (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Er wordt een erlenmeyer weergegeven met een stop met een draad waaraan een bakje met zaden hangt. De bak met zaden is omgeven door vochtige watten. Er staat "vochtige watten met tuinkerszaden" naar het bakje wijzend. Daaronder staat "lucht zonder zuurstof" in de erlenmeyer, en nog lager "vloeistof die alle zuurstof uit de lucht haalt".]

Om de proefopstelling compleet te maken, moet nog een glazen kolf gebruikt
worden. Hieronder staan drie kolven afgebeeld.

[FIGUUR: Drie erlenmeyers worden afgebeeld, genaamd P, Q en R.
Kolf P toont een erlenmeyer met daarin droge watten met tuinkerszaden. Er staat "droge watten met tuinkerszaden" naar het bakje wijzend. Daaronder staat "lucht zonder zuurstof" in de erlenmeyer, en nog lager "vloeistof die alle zuurstof uit de lucht haalt".
Kolf Q toont een erlenmeyer met vochtige watten met tuinkerszaden. Er staat "vochtige watten met tuinkerszaden" naar het bakje wijzend. Daaronder staat "lucht" in de erlenmeyer, en nog lager "water".
Kolf R toont een erlenmeyer met vochtige watten en tuinkerszaden. Er staat "vochtige watten" naar het bakje wijzend. Daaronder staat "lucht zonder zuurstof" in de erlenmeyer, en nog lager "vloeistof die alle zuurstof uit de lucht haalt".]

Welke letter geeft de glazen kolf aan die gebruikt moet worden om de
proefopstelling compleet te maken?
A letter P
B letter Q
C letter R

700013-1-617o 12 lees verder ►►►

### Pagina 13

Een erfelijke ziekte

FH is een erfelijke ziekte die het gevolg is van een mutatie in een bepaald gen.
FH-patiënten hebben te veel cholesterol in hun bloed. Cholesterol zet zich vast
aan de wanden van de bloedvaten, die daardoor steeds nauwer worden. Deze
patiënten hebben daardoor al op jonge leeftijd een grote kans op een hartinfarct.
FH-patiënten hebben meestal van één van beide ouders het gemuteerde gen
geërfd en zijn heterozygoot. De kans om van beide ouders een gemuteerd gen
te erven, is zeer klein. Deze kinderen sterven zeer jong.

1p 20 Wat is een mutatie?

1p 21 Peter is heterozygoot voor het FH-gen. Hana heeft de ziekte niet en is
homozygoot recessief.
Hoe groot is de kans dat een kind van Peter en Hana de ziekte FH krijgt?
A 0%
B 25%
C 50%
D 75%
E 100%

1p 22 Door cellen van een embryo te onderzoeken, kan soms vastgesteld worden of
het embryo een gen voor FH heeft.
-> Noem de naam van een techniek waarmee men cellen van een embryo kan
wegnemen voor onderzoek.

700013-1-6170
13

### Pagina 14

Gonorroe

Gonorroe is een geslachtsziekte die wordt veroorzaakt door bacteriën. Bij een gonorroe-infectie wordt er bij mannen soms pus (etter) afgescheiden uit de urinebuis en bij vrouwen uit de schede. Een infectie kan onder andere ontstekingen tot gevolg hebben in de bijballen, in de prostaat en in de eileiders.

2p 23 In de tekst hierboven wordt een aantal organen genoemd.
In de afbeelding is onder andere het voortplantingsstelsel van de man weergegeven.
[FIGUUR: Een schematische tekening van het mannelijk voortplantingsstelsel met de volgende onderdelen gelabeld met letters: P, Q, R, S, T, U, V.]

→ Welke letter geeft een bijbal aan? En welke letter geeft de prostaat aan?
Schrijf je antwoord zó op:
bijbal = ...............................
prostaat = ...........................

1p 24 Bij een vrouw kan een gonorroe-infectie leiden tot ontstekingen in de eileiders.
Door zulke ontstekingen kunnen de eileiders afgesloten raken.
→ Leg uit waardoor een vrouw onvruchtbaar kan worden als beide eileiders afgesloten raken.

700013-1-617o 14 lees verder ►►►

### Pagina 15

Menstruatiecyclus
In een leerboek staat de volgende informatie over de menstruatiecyclus.

Slechts eenmaal in de menstruatiecyclus komt een eicel vrij uit een eierstok.
Bij het vrijkomen van een eicel stijgt de lichaamstemperatuur meer dan op andere
dagen.
Een eicel blijft ongeveer een dag in leven.
Spermcellen kunnen in het lichaam van een vrouw ongeveer twee tot drie dagen
blijven leven.

2p 25 Suzanne heeft gedurende een aantal weken dagelijks om 7 uur haar
lichaamstemperatuur opgenomen.
De resultaten staan weergegeven in het diagram.

[FIGUUR: Een lijngrafiek die de lichaamstemperatuur over een aantal dagen weergeeft. De y-as toont de temperatuur in graden Celsius, van 36,2 tot 37,2. De x-as toont de dagen van de menstruatiecyclus, van 0 tot 32. De grafiek toont een initiële periode met schommelende temperaturen rond de 36,6 graden Celsius, gevolgd door een plotselinge stijging naar ongeveer 37,1 graden Celsius, waarna de temperatuur een tijdje stabiel blijft en vervolgens weer daalt naar de oorspronkelijke waarden. Grijze gebieden op de x-as duiden de menstruatieperiode aan.]

→ Op welke dag in het diagram is er volgens de informatie een ovulatie? Leg
uit waaraan dat te zien is in het diagram.

700013-1-617o 15 lees verder ►►►

### Pagina 16

Ziekte van Huntington
1p 26 De ziekte van Huntington is een erfelijke aandoening die bepaalde delen van de hersenen aantast.
Hieronder is van twee verschillende personen een chromosomenpaar afgebeeld.
De genen die bepalen of iemand de ziekte van Huntington wel of niet heeft, zijn
aangegeven met letters.
[FIGUUR: Twee chromosomen met letters H en h op verschillende posities.]
geen ziekte van
Huntington
wel ziekte van
Huntington
Is het gen voor de ziekte van Huntington dominant of recessief? Of is dit niet uit
de gegevens op te maken?
A Het gen is dominant.
B Het gen is recessief.
C Dit is niet uit de gegevens op te maken.
Tetanus
1p 27 Tetanus is een ziekte die wordt veroorzaakt door een bacterie die na een
verwonding in het lichaam terecht kan komen.
De kans dat iemand met de tetanusbacterie besmet wordt, is vooral groot bij een
wond waarin aarde of straatvuil terechtgekomen is. De bacterie maakt een
giftige stof die al in kleine hoeveelheden dodelijk kan zijn.
Als men vermoedt dat iemand besmet is met de bacterie, moet hij zo snel
mogelijk behandeld worden. Er worden dan antibiotica toegediend. Ook wordt
een injectie gegeven met antistoffen tegen het tetanusgif.
→ Is zo’n injectie actieve of passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.
1p 28 Waarom krijgt een tetanuspatiënt antibiotica toegediend?
A om de tetanusbacteriën te bestrijden
B om het tetanusgif onschadelijk te maken
C om de vorming van antistoffen te bevorderen
1p 29 Antistoffen tegen tetanus worden uit bloed gehaald van een zogenaamde anti-
tetanusdonor. Zo’n donor wordt eerst ingeënt met een vaccin dat een zeer
kleine, onschadelijke hoeveelheid tetanusgif bevat. Enkele weken later wordt
dan bloed afgenomen.
→ Leg uit waarvoor een anti-tetanusdonor eerst wordt ingeënt met zo’n vaccin.
700013-1-617o
16
lees verder

### Pagina 17

Zilvermeeuwen
2p 30 Zilvermeeuwen hebben een rode vlek op hun snavel. Wanneer een zilvermeeuw
bij het nest komt, pikken de jongen tegen de snavel. De ouder geeft dan voedsel
aan de jongen.
Een wetenschapper onderzoekt welke prikkels een rol spelen bij dit pikgedrag.
Hij biedt meeuwenjongen in een nest verschillende modellen aan en noteert hoe
vaak er naar de snavel wordt gepikt (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Een zilvermeeuw die voedsel aanbiedt aan een jong in het nest.]

Twee series modellen worden aan de jongen aangeboden (zie de afbeeldingen).
Bij ieder model staat genoteerd hoe vaak er naar werd gepikt.

[FIGUUR: Vier afbeeldingen van snavels van zilvermeeuwen met staven daaronder die het aantal keren dat er naar werd gepikt aangeven.
De eerste afbeelding toont een snavel zonder vlek met een staaf daaronder met het getal 25.
De tweede afbeelding toont een snavel met een witte vlek met een staaf daaronder met het getal 51.
De derde afbeelding toont een snavel met een zwarte vlek met een staaf daaronder met het getal 86.
De vierde afbeelding toont een snavel met een rode vlek met een staaf daaronder met het getal 100.]

→ Schrijf twee conclusies op naar aanleiding van de resultaten met de beide
series modellen.

700013-1-617o 17 lees verder

### Pagina 18

Eendengedrag

Drie leerlingen onderzoeken het gedrag van eenden in een vijver. In deze vijver zwemmen zes volwassen vrouwtjeseenden. De leerlingen kiezen ieder een andere eend uit voor het onderzoek: eend P, eend Q en eend R. Iedere twee minuten noteren ze welk gedrag die eend vertoont.
Ze verzamelen de resultaten in een tabel.

De onderzoekers zijn:
Nils: met eend P
Raymond: met eend Q
Coen: met eend R

[FIGUUR: Tekening van eenden in het water.]

Welk gedrag vertoont een eend?

| Tijdsd\textbf{tip} | Baden | Balt\textbf{sen} | Eten | Inv\textbf{etten van veren} | Po\textbf{etsen van veren} | Rusten | Zwem\textbf{men} |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 09.00 – 09.02 | | | | | Q | R | P |
| 09.02 – 09.04 | | | | | | R | P |
| 09.04 – 09.06 | | | P | | | Q + R | |
| 09.06 – 09.08 | P | | | | | Q + R | |
| 09.08 – 09.10 | | | R | P | | | |
| 09.10 – 09.12 | | | R | | P | | Q |
| 09.12 – 09.14 | Q + R | | | | | | |
| 09.14 – 09.16 | Q | | | Q | R | | P |
| 09.16 – 09.18 | | | | Q | | | |
| 09.18 – 09.20 | | | | Q | | | |

31 (1p) Uit de resultaten blijkt dat de eenden geen baltsgedrag vertonen tijdens het onderzoek.
    → Geef hiervoor een verklaring.

32 (1p) De leerlingen leiden uit hun resultaten af, dat bij elke eend bepaalde gedragingen elkaar opvolgen tijdens het onderzoek.
    → Noem drie verschillende gedragingen uit de tabel die elkaar bij elke eend opvolgen. Schrijf ze in de juiste volgorde op.

700013-1-617o
18
lees verder ►►►

### Pagina 19

Kikkerconcert
Op een internetsite (www.nshd.nl) is de volgende informatie te vinden.

In maart worden de meeste kikkers wakker uit hun winterslaap en komen ze te voorschijn uit hun schuilplaatsen waar ze zich gedurende de winter verstopt hadden. Zodra de avond valt, begeven de mannetjes zich naar het water om daar in groepen samen een groot kwakercon-cert te beginnen. In maart en april zijn de kikkerkoren het luidst en soms wel tot op een kilometer afstand te horen. Het gekwaak van de groene kikker, het kek-kek-geluid van de boomkikker, het blub- blub-geluid van de heikikker en het zacht brommende geluid van de bruine kikker zijn bedoeld om vrouwtjes te lokken.

1p 33
Twee soorten gedrag zijn: baltsgedrag en territoriumgedrag.
Tot welk soort gedrag behoort het kwaken van de kikkers zoals in de tekst beschreven wordt?
A alleen tot baltsgedrag
B alleen tot territoriumgedrag
C zowel tot baltsgedrag als tot territoriumgedrag

1p 34
Uit de tekst blijkt dat elke soort kikker een ander geluid maakt.
→ Leg uit wat de functie is van deze verschillen in geluid.

700013-1-617o 19 lees verder

### Pagina 20

Gele koorts

Gele koorts is een ziekte die veroorzaakt wordt door een virus. Het wordt van besmette personen overgedragen door een muggensoort die alleen in bepaalde delen van Afrika en Zuid-Amerika voorkomt.
Na een infectie met het gele koorts virus duurt het ongeveer een week voordat het lichaam antistoffen tegen het virus gaat maken. Als de patiënt geneest, levert dat een levenslange immuniteit op.

1p 35 In het onderstaande diagram geeft lijn R de vorming van antistoffen tegen het virus weer na een allereerste infectie van een bepaald persoon. Deze persoon geneest en wordt een jaar later opnieuw besmet.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "hoeveelheid antistoffen" en op de x-as "infectie" in dagen, met drie lijnen P, Q en R. Lijn P stijgt snel en bereikt na ongeveer 5 dagen een plateau. Lijn Q stijgt langzaam en bereikt na ongeveer 10 dagen een plateau. Lijn R stijgt langzaam en bereikt na ongeveer 10 dagen een plateau op een lager niveau dan P en Q. Er is ook een lijn S die bijna horizontaal loopt op een zeer laag niveau.]

Welke lijn geeft de vorming van antistoffen weer na deze tweede infectie?
A lijn P
B lijn Q
C lijn S

1p 36 Indra heeft in Afrika gele koorts opgelopen en komt in een ziekenhuis in Nederland terecht.
→ Moeten er maatregelen genomen worden om te voorkomen dat Indra daar andere mensen besmet met het virus? Leg je antwoord uit.

700013-1-617o 20 lees verder ► ►►

### Pagina 21

Paarden

Lees eerst informatie 1 tot en met 9 en beantwoord dan vraag 37 tot en met 48.
Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

1p 37 In informatie 1 staat weergegeven hoe het moderne paard (Equus) zich volgens
de evolutietheorie heeft ontwikkeld.
→ Geef de namen van de twee perioden waarin volgens de afbeelding
paardachtigen geleefd hebben in Zuid-Amerika.
2p 38 In informatie 2 staat het skelet van een paard afgebeeld.
→ Geef de namen van bot P en van bot Q uit de afbeelding.
Schrijf je antwoord zó op:
P = .........................................
Q = .........................................
1p 39 In de afbeelding van informatie 2 staat onder andere het spronggewricht
aangegeven.
Met welk gewricht bij de mens komt het spronggewricht overeen?
A met het ellebogewricht
B met het enkelgewricht
C met het kniegewricht
D met het polsgewricht
2p 40 In informatie 3 is het verteringskanaal van een paard afgebeeld.
→ Welke twee cijfers geven delen aan waarin volgens de informatie veel micro-
organismen leven?
1p 41 Door micro-organismen afgebroken koolhydraten worden in het bloed
opgenomen en naar de lever gevoerd.
Hoe heet het bloedvat waardoor deze stoffen vanuit het verteringsstelsel naar
de lever worden gevoerd? (zie informatie 4)
A darmslagader
B leverslagader
C poortader
2p 42 In informatie 4 staat schematisch de bloedsomloop van een paard weergegeven.
→ Geef de namen van de bloedvaten die aangegeven zijn met R en met S.
Schrijf je antwoord zó op:
R = .........................................
S = .........................................
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
700013-1-617o 21 lees verder ▶▶▶

### Pagina 22

1p 43 In een periode van hengstigheid is een merrie bereid tot paren (informatie 6).
Wanneer is de kans op een bevruchting van een eicel in die periode het grootst?
A aan het begin van de periode
B halverwege de periode
C aan het eind van de periode

1p 44 Wat is de inwendige prikkel voor hengstigheid bij een merrie?

1p 45 Een paardenfokker wil met een lichtbehandeling het optreden van ovulaties
vervroegen naar de tweede week van februari.
→ In welke maand moet de fokker dan volgens de informatie uiterlijk beginnen
met die behandeling? (zie informatie 5)

1p 46 Als tijdens de geboorte van een veulen de navelstreng breekt, bestaat de kans
op zuurstofgebrek. Deze kans is bij een normale geboorte minder groot dan bij
een stuitligging.
→ Leg met behulp van informatie 7 uit waardoor bij een normale geboorte de
kans op zuurstofgebrek minder groot is als de navelstreng breekt.

1p 47 In informatie 8 zijn de chromosomen van een paard afgebeeld.
→ Zijn dit de chromosomen van een hengst of van een merrie? Leg uit waaraan
je dat in de afbeelding kunt zien.

2p 48 Twee gevlekte Tobiano-paarden worden met elkaar gekruist.
Ze krijgen een veulen zonder vlekken.
→ Wat zijn de genotypen van de ouders?
Schijf je antwoord zó op:
ouder 1 = .............................
ouder 2 = .............................

700013-1-6170* 22 einde ■