# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2005 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2005/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2005
tijd vak 1
woensdag 1 juni
13.30 - 15.30 uur
BIOLOGIE CSE GL EN TL
Bij dit examen horen een uitwerkbijlage en een bijlage.
Dit examen bestaat uit 50 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 61 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten maximaal behaald kunnen worden.
500010-1-5860

### Pagina 2

• Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.
Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

INFECTIEZIEKTEN
Op een internet site van de GGD is de volgende tekst te lezen.

1 Infectieziekten zijn besmettelijke ziekten die kunnen ontstaan nadat
ziekteverwekkers, meestal micro-organismen, het lichaam zijn
binnengedrongen.
2 Ziekteverwekkers kunnen niet zomaar het lichaam binnendringen. Ze
worden onder andere tegengehouden door de huid of door de slijmvliezen.
Lukt het om toch binnen te dringen, dan wil dat nog niet zeggen dat je ook
ziek wordt.
3 Na een infectie zetten afweercellen en antistoffen de aanval tegen de
binnendringers in. Het duurt enige tijd voordat zo'n afweerreactie van het
lichaam goed op gang komt. Gedurende deze periode vermenigvuldigen de
vermenigvuldigen de
makende organismen zich, maar er zijn er dan nog te weinig om je
ziek te maken. De tijd tussen de besmetting en de eerste
ziekteverschijnselen wordt de incubatietijd genoemd.
4 Na genezing is er meestal een periode waarin je de ziekte niet opnieuw
kunt krijgen. Dit wordt natuurlijke immuniteit genoemd. Door vaccinatie kan
voor verschillende ziektes een kunstmatige immuniteit worden opgebouwd.

2p O 1 In alinea 1 wordt gesproken over micro-organismen.
→ Noem twee groepen micro-organismen die ziekten kunnen veroorzaken.

2p O 2 In alinea 2 staat dat slijmvliezen ziekteverwekkers tegenhouden. Dit geldt onder andere
voor de slijmvliezen van het verteringskanaal. Ziekteverwekkers worden in het
verteringskanaal ook onschadelijk gemaakt door stoffen in verteringssappen.
→ Noem twee verteringssappen die stoffen bevatten die ziekteverwekkers doden.

1p O 3 Tijdens de incubatietijd van een infectieziekte (laatste regel van alinea 3) zijn er geen
ziekteverschijnselen.
Veel infectieziekten zijn besmettelijk.
→ Kan tijdens de incubatietijd van zo'n besmettelijke ziekte de ziekte overgedragen
worden op andere personen? Leg je antwoord uit.

1p O 4 → Is de kunstmatige immuniteit die in alinea 4 wordt genoemd een actieve of een
passieve immuniteit? Leg je antwoord uit.

500010-1-5860
2
ga naar de volgende pagina

### Pagina 3

HARTRITME

In de wand van de rechter hartboezem bevindt zich de zogenaamde sinusknoop.
Deze sinusknoop geeft impulsen af die door uitlopers van zenuwcellen over de
hartspier geleid worden. Door deze impulsen trekt het hart samen: eerst de
boezems, dan de kamers. Het aantal malen dat het hart per minuut samentrekt
wordt het hartritme genoemd.

1p 5 Worden de impulsen uit de sinusknoop over het hart geleid door uitlopers van
bewegingszenuwcellen, van gevoelszenuwcellen of van schakelcellen?
A door uitlopers van bewegingszenuwcellen
B door uitlopers van gevoelszenuwcellen
C door uitlopers van schakelcellen

1p O 6 In rust trekt het hart 60 tot 70 keer per minuut samen. Tijdens inspanning neemt het
hartritme toe. Deze toename wordt onder andere veroorzaakt door stijging van de
hoeveelheid koolstofdioxide in het bloed.
$\rightarrow$ Geef de naam van het proces waarbij koolstofdioxide ontstaat.

1p 7 Het hartritme wordt ook beïnvloed door de hoeveelheid adrenaline in het bloed.
Als je bijvoorbeeld schrikt, wordt er meer adrenaline aan het bloed afgegeven.
Hierdoor gaat het hart sneller kloppen.
Door welke klier of klieren wordt adrenaline gemaakt?
A door de bijnieren
B door de hypofyse
C door de schildklier

1p O 8 Door verschillende oorzaken kan het hartritme zijn verstoord. Men spreekt dan van een
hartritmestoornis. Zo ontstaan soms impulsen op een andere plaats in de hartwand dan in
de sinusknoop. Als gevolg hiervan kan het hart dan onregelmatig en sneller gaan
kloppen. De tijd tussen de hartslagen is dan te kort om het hart weer goed vol te laten
lopen met bloed. Hierdoor pompen de kamers te weinig bloed in de slagaders in. Dit kan
leiden tot duizeligheid en zelfs bewusteloosheid.
$\rightarrow$ Leg uit waardoor duizeligheid ontstaat als er te weinig bloed in de slagaders wordt
gepompt.

1p O 9 Soms wordt bij patiënten met een hartritmestoornis een zogenaamde defibrillator
ingebracht. Dit is een apparaatje dat door middel van elektrische prikkels een eind maakt
aan een verstoord hartritme. Het wordt tijdens een operatie meestal onder het sleutelbeen
geplaatst. Aan de defibrillator bevindt zich een elektrode die via een holle ader tot in de
punt van de rechterkamer wordt geschoven.
Op de uitwerpslag staat een schematische afbeelding van het hart.
$\rightarrow$ Teken met een lijn de weg waarlangs de elektrode het hart wordt ingeschoven tot in
de punt van de rechterkamer.

500010-1-586o 3 ga naar de volgende pagina


### Pagina 4

DIABETES

Een bepaalde vorm van suikerziekte, diabetes type 1, is een auto-immuunziekte.
Zo'n ziekte ontstaat als bepaalde bloedeeltjes niet alleen lichaamsvreemde cellen
doden, maar ook cellen van het eigen lichaam. Bij patiënten met deze vorm van
diabetes worden hierdoor cellen van de eilandjes van Langerhans gedood,
waardoor deze niet meer voldoende hormonen produceren.

1p O 10 In de tekst wordt gesproken over bepaalde bloedeeltjes.
→ Geef de naam van deze bloedeeltjes.

2p O 11 → Geef de naam van twee hormonen die worden geproduceerd door de eilandjes van
Langerhans.

Diabetes kan ernstige beschadigingen in het lichaam tot gevolg hebben. De nieren
kunnen zó ernstig aangetast worden, dat een niertransplantatie nodig is. In zo'n
geval wordt soms een extra transplantatie uitgevoerd van eilandjes van
Langerhans. Eilandjes van Langerhans uit de alvleesklier van een donor worden
dan ingespoten in de poortader van een patiënt (zie het schema hieronder). Ze
worden naar de lever gevoerd en blijven daar steken in vertakkingen van de
bloedvaten. De eilandjes produceren dan hormonen die met het bloed worden
meegevoerd.

[FIGUUR: Schematische weergave van de transplantatie van alvleesklier-eilandjes in het menselijk lichaam.]

ontvanger
eilandjes van
Langerhans
worden geisoleerd
uit donor
eilandjes worden
ingespoten in
poortader
eilandjes blijven
steken in vertakte
poortader

500010-1-586o 4 ga naar de volgende pagina


### Pagina 5

In de afbeelding hieronder staat een aantal organen in de buikholte weergegeven.
onderste holle ader

[FIGUUR: Een anatomische tekening van de buikorganen, waaronder de lever, maag, dunne darm en een deel van de aorta en vena cava inferior, met verschillende delen gelabeld met cijfers en letters.]

1
P
2
Q
R
S
3
4

2p O 12 Enkele organen zijn aangegeven met de letters P, Q, R en S.
→ Welke letter geeft de alvleesklier aan? En welke letter geeft de lever aan?
Schrijf je antwoord zo op:
alvleesklier = letter ........................
lever = letter ............................

1p • 13 Enkele delen zijn aangegeven met de cijfers 1, 2, 3 en 4.
Welk cijfer geeft de poortader aan?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4

1p O 14 Een patiënt die door een transplantatie organen van een donor heeft gekregen, krijgt
medicijnen toegediend die de afweer onderdrukken.
→ Leg uit waarom bij een patiënt met deze getransplanteerde organen het
afweersysteem moet worden onderdrukt.

500010-1-586o 5 ga naar de volgende pagina


### Pagina 6

LICHAAMSLENGTE
1p O 15 Niet iedereen wordt even lang. Hoe lang je wordt, hangt onder andere af van je erfelijke aanleg.
-> Noem nog een andere factor waar het van af hangt hoe lang je wordt.
1p O 16 De afbeelding hieronder is een oude foto van 176 soldaten. Ze zijn in groepen ingedeeld afhankelijk van hun lengte (zie de tabel). Op de foto staan ze achter een bordje met hun lengte.
[FIGUUR: Foto van 176 soldaten in groepen, met bordjes met hun lengte.]
lengte
in cm
aantal
soldaten
147
tot
150
150
tot
153
153
tot
156
156
tot
159
159
tot
162
162
tot
165
165
tot
168
168
tot
171
171
tot
174
174
tot
177
177
tot
180
180
tot
183
183
tot
186
186
tot
189
189
tot
192
vanaf
195
1
0
0
1
5
7
8
22
25
26
27
17
4
4
1
-> Hoeveel soldaten in de afbeelding zijn 186 cm of langer?
1p O 17 Gemiddeld genomen begint de puberteit bij jongens in Nederland als ze elf jaar zijn. Bij sommige kinderen raakt die ontwikkeling verstoord. Daardoor komen zij eerder in de puberteit, soms al vóór hun achtste jaar. Dit wordt veroorzaakt doordat de hypofyse niet goed werkt.
De afbeelding hieronder is een doorsnede van het hoofd.
[FIGUUR: Doorsnede van een menselijk hoofd met verschillende delen gemarkeerd met de letters P, Q, R, en S.]
P
Q
R
S
Welke letter in de afbeelding geeft de hypofyse aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
500010-1-586o 6 ga naar de volgende pagina

### Pagina 7

1p O 18 Als kinderen in de puberteit komen, gaan ze sneller groeien dan vóór die tijd. Deze plotselinge toename in groei wordt de 'groeispurt' genoemd.
In het diagram is de groei weergegeven van twee jongens: Adiel en Rob. Adiel heeft een hypofyse die normaal werkt.
Rob is eerder in de puberteit gekomen door een niet goed werkende hypofyse.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "lengte in cm" met waarden van 0 tot 210 en op de x-as "leeftijd" met waarden van 0 tot 21. Twee lijnen: een doorgetrokken lijn voor Adiel en een gestippelde lijn voor Rob. Adiel begint te groeien bij ongeveer 90 cm en leeftijd 1, eindigend bij 210 cm op leeftijd 21. Rob begint te groeien bij ongeveer 100 cm en leeftijd 9, eindigend bij 170 cm op leeftijd 21. De groei van Rob is sneller in een kortere periode dan die van Adiel. Legenda toont Adiel als doorgetrokken lijn en Rob als gestippelde lijn.]

Uit het diagram blijkt dat een jongen zoals Rob, die eerder in de puberteit komt, eerder een groeispurt heeft dan een jongen met een normaal werkende hypofyse.
→ Leid uit het diagram nog een verschil in groei af tussen deze twee jongens.

500010-1-586o 7 ga naar de volgende pagina

### Pagina 8

DROGE OGEN
1p 19 Elke keer als je met je ogen knippert, wordt traanvocht over de ogen verspreid. Als de
traanklieren niet voldoende traanvocht produceren, ontstaan 'droge ogen'. De ogen
worden dan rood en branderig. Het voelt aan alsof er steeds iets in de ogen zit. Door te
weinig traanvocht kan de buitenste, doorzichtige laag van het oog beschadigd raken.
Hoe heet deze buitenste, doorzichtige laag van het oog?
A het harde oogvlies
B het hoornvlies
C het netvlies
D het vaatvlies
1p 20 In de afbeelding hieronder zijn onder andere enkele delen van het oog weergegeven.
[FIGUUR: Een schematische tekening van het oog met de traanbuisjes en de neusholte. De delen zijn gelabeld met letters P, Q, R en S.']
Welke letter geeft de plaats van een traanklier aan?
A letter P
B letter Q
C letter R
D letter S
1p 21 Het knipperen met de ogen wordt de ooglidreflex genoemd. Bij het optreden van deze
reflex spelen zenuwuiteinden in de buitenste laag van het oog een rol. De zenuwuiteinden
worden onder andere geprikkeld als deze laag te droog wordt.
Van welk type zenuwcellen maken deze zenuwuiteinden deel uit?
A van bewegingszenuwcellen
B van gevoelszenuwcellen
C van schakelcellen
1p 22 De impulsen die de ooglidreflex laten optreden, worden door een bepaald deel van het
centraal zenuwstelsel geleid.
Welk deel van het centraal zenuwstelsel is dit?
A de grote hersenen
B de hersenstam
C de kleine hersenen
1p 23 In de tekst wordt het beschermen tegen uitdroging als een functie van de ooglidreflex
genoemd.
→ Noem nog een andere beschermende functie van de ooglidreflex.
500010-1-586o 8 ga naar de volgende pagina

### Pagina 9

BAVIANEN

Bavianen zijn apen die in groepen leven, voornamelijk in Afrika. Ze voeden zich
met plantaardig materiaal zoals vruchten, bladeren en wortels, maar ook met
insecten en soms met vlees. Door deze variatie in menu kunnen bavianen in
verschillende gebieden leven.
Er is een onderzoek gedaan naar de grootte van het leefgebied van ongeveer
even grote groepen bavianen (zie het diagram).

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as de habitat (open vlakte, open bos, dicht oerwoud) en op de y-as de gemiddelde grootte van het leefgebied in hectare. De hoogste staaf (ongeveer 38 ha) is voor "open vlakte", de middelste staaf (ongeveer 26 ha) is voor "open bos" en de laagste staaf (ongeveer 3 ha) is voor "dicht oerwoud".]

1p O 24 → Leg met behulp van de tekst uit, waarvoor een groep bavianen in een open vlakte een
veel groter leefgebied nodig heeft dan een groep die in een dicht oerwoud leeft.

In een bavianengroep bestaat een rangorde onder de vrouwtjes. Wanneer er
weinig voedsel is, lopen de spanningen op en ontstaan er conflicten. Er treedt dan
onder andere dreiggedrag op tussen de vrouwtjes van een groep. Het diagram
geeft de resultaten weer van een onderzoek naar dit dreiggedrag.

[FIGUUR: Een staafdiagram met op de x-as de rangorde van de vrouwtjes (1e tot 5e) en op de y-as het aantal keren dat het vrouwtje per uur wordt bedreigd. De staven lopen op van laag naar hoog: de 1e krijgt ongeveer 0,03 bedreigingen/uur, de 2e ongeveer 0,16, de 3e ongeveer 0,35, de 4e ongeveer 0,42 en de 5e ongeveer 0,5. ]

1p O 25 Naar aanleiding van het diagram worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
→ Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

500010-1-586o
9
ga naar de volgende pagina


### Pagina 10

TRACHEEËN EN ADEMHALING
Tracheeën zijn de ademhalingsorganen van een insect. Door stigma's komt
buitenlucht in de tracheeën. Door de tracheeën komt de lucht in alle delen van het
lichaam (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Tekening van het ademhalingssysteem van een insect met de labels "stigma" en "trachee".]
Een sprinkhaan wordt in een glazen buis gezet. De buis wordt door een stuk
rubber in twee kamers A en B verdeeld. Alleen het achterlijf van de sprinkhaan
bevindt zich in kamer B. De kamers staan in verbinding met twee erlenmeyers. In
de erlenmeyers bevindt zich een stof waarmee koolstofdioxide kan worden
aangetoond, een zogenaamde indicator (zie de afbeelding).
[FIGUUR: Opstelling met een sprinkhaan in een glazen buis, verbonden met twee erlenmeyers (P en Q). De erlenmeyers bevatten vloeistof en zijn verbonden met een pomp.]
naar pomp
P
kamer A
rubber
kamer B
naar pomp
Q
1p ○ 26 → Noem een indicator voor koolstofdioxide.
1p ○ 27 In één van de twee erlenmeyers geeft de indicator het snelst aan dat er koolstofdioxide
aanwezig is.
→ In welk van de twee erlenmeyers neemt de hoeveelheid koolstofdioxide het snelst toe,
in erlenmeyer P of in erlenmeyer Q? Leg je antwoord uit.
500010-1-586o
10
ga naar de volgende pagina

### Pagina 11

VOEDINGSMIDDELEN EN ENERGIEVERBRUIK

In de tabel hieronder zijn van een aantal voedingsmiddelen de hoeveelheden
energierijke stoffen en de verbrandingswaarden (per 100 gram) weergegeven.

[FIGUUR: Tabel met voedingsmiddelen, eiwitten (%), vetten (%), koolhydraten (%) en verbrandingswaarde (kJ/100 g). Rijen: aardappelen, appel, bruin brood, eieren, halfvolle melk, haring, kaas 40+, melkchocolade, rundvlees, schelvis, sla, suiker, volle melk, wit brood.]

1p O 28 Uit de tabel kan afgeleid worden dat halfvolle melk voor 10,7 % uit energierijke stoffen bestaat.
→ Uit welke andere stof bestaat de overige 89,3 % vooral?

2p O 29 Olivier heeft een brommer voor zijn verjaardag gekregen en gaat voortaan op de brommer naar school. Hij doet daar twintig minuten per dag over.
Vóór zijn verjaardag ging hij altijd op de fiets naar school. Hij deed daar per dag dertig minuten over.
Door met de brommer naar school te gaan, verbruikt Olivier per dag minder energie dan met de fiets.
→ Bereken hoeveel energie Olivier per dag minder met reizen verbruikt als hij met de brommer naar school gaat in plaats van met de fiets. Gebruik daarbij de gegevens uit de tabel hieronder.

[FIGUUR: Tabel met activiteit en energieverbruik (kJ/min). Rijen: staan, met de brommer rijden, wandelen, fietsen. Kolommen: energieverbruik (kJ/min) met waarden 4, 6, 13, 20.]

500010-1-5860 11 ga naar de volgende pagina


### Pagina 12

VOGELGEDRAG
Bij een bepaalde meeuwensoort zijn de eieren en de jongen lichtbruin
gespikkeld, zodat ze niet opvallen in de omgeving. De binnenkant van de
eierschalen is wit. Na het uitkomen van de eieren verwijderen de ouders de
resten van de eierschalen uit het nest.
Er is een onderzoek gedaan naar de sleutelpríkkels voor dit gedrag.
Onderzoekers hebben verschillende voorwerpen in nesten van deze meeuwen
gelegd (zie de tabel). Vervolgens hebben ze geteld hoe vaak de meeuwen zo'n
voorwerp uit het nest verwijderden. De resultaten zijn weergegeven in het
diagram.

[FIGUUR: Tabel met kolommen "nummer" en "voorwerp" en de rijen 1 (wit namaak ei), 2 (groen namaak ei) en 3 (echt meeuwenei). Daaronder een staafdiagram met de titel "aantal keren dat voorwerp wordt verwijderd" op de y-as, en de nummers 1, 2, 3 en een pijl met "voorwerpnumer" op de x-as. Staaf 1 is het hoogst, staaf 2 is veel lager en staaf 3 is het laagst.]

1p O 30 → Welke kleur is volgens de resultaten de sleutelpríkkels voor de meeuwen om een
voorwerp uit het nest te verwijderen?
500010-1-586o 12 ga naar de volgende pagina

### Pagina 13

1p O 31 Een onderzoeker vermoedt, dat lege eierschalen bij het nest roofdieren aantrekken die de eieren opeten. Hij doet het volgende experiment. Op 450 plaatsen in de duinen wordt een meeuwenei neergelegd. Op verschillende afstanden van zo'n ei wordt een halve eierschaal gelegd. Daarna wordt bijgehouden hoeveel van de eieren door roofdieren worden gevonden en opgegeten. De resultaten staan weergegeven in de tabel.

[FIGUUR: Tekening van een meeuw die op eieren afvliegt.]

| Groep | Afstand tussen ei en eierschaal (cm) | Aantal opgegeten eieren | Aantal niet opgegeten eieren | Totaal aantal eieren |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 15 | 65 | 85 | 150 |
| 2 | 100 | 50 | 100 | 150 |
| 3 | 200 | 30 | 120 | 150 |

-> Hoeveel procent van de eieren uit groep 1 is opgegeten?

2p O 32 Op de uitwerkbijlage staat een onvolledig staafdiagram.
-> Maak met behulp van de gegevens uit de tabel dit staafdiagram af.

1p O 33 -> Schrijf een conclusie op uit de resultaten van dit experiment.

WINTERRUST

De Grizzlybeer heeft in de zomer een lichaamstemperatuur van ongeveer 37 °C.
In de winter liggen de dieren meestal in hun holen te slapen.
Hun lichaamstemperatuur daalt dan tot ongeveer 31 °C.
Af en toe verlaten ze hun hol om voedsel te zoeken.

1p O 34 Vóór de winter slaat de Grizzlybeer een vetvoorraad op in zijn lichaam.
Waar wordt in het lichaam veel vet opgeslagen?
A in de opperhuid
B in de lederhuid
C in het onderhuids bindweefsel

1p O 35 Het opgeslagen vet dient onder andere als reservevoedsel.
-> Noem nog een andere functie van de vetvoorraad.

500010-1-5860 13 ga naar de volgende pagina


### Pagina 14

ORGAANSTELSELS

In de afbeelding hieronder zijn delen van verschillende orgaanstelsels weergegeven. Een aantal organen is met cijfers aangegeven.
[FIGUUR: Schematische tekening van de torso van een mens met verschillende organen en spieren aangegeven met cijfers 1 tot en met 8.]

2p O 36 → Geef de cijfers en de bijbehorende namen van twee organen uit de afbeelding die behoren tot het verteringsstelsel.

2p O 37 → Op de uitwerkbijlage staat een tabel. Geef in de tabel op de uitwerkbijlage aan met welk cijfer het hart en een armspier worden aangegeven. Vul ook de namen van de orgaanstelsels in waartoe deze organen behoren.

500010-1-586o 14 ga naar de volgende pagina ➔

### Pagina 15

BITTERE SPUITJES
1p O 38 Veel mensen vinden spruitjes niet lekker, omdat ze bitter smaken.
Bitter is één van de vier smaken die mensen met hun tong kunnen proeven.
Bij het proeven van deze smaken spelen vier soorten smaakzintuigcellen een rol.
In de afbeelding is de ligging van deze zintuigcellen in de tong weergegeven.
legenda:
1 = bitter
2 = zuur
3 = zout
4 = zoet
[FIGUUR: Schematische tekening van een mondholte met de tong. Verschillende gebieden op de tong zijn aangegeven met nummers 1, 2, 3 en 4.]
Als je voedsel in je mond stopt, proef je zoet eerder dan bitter. Bitter proef je vooral bij het
slikken.
→ Leg uit waardoor je bitter vooral proeft bij het slikken.
500010-1-5860
15
ga naar de volgende pagina

### Pagina 16

BEROEPSZIEKTEN
Lees eerst de bijlage met informatie 1 tot en met 4 en beantwoord dan vraag 39 tot en
met 50. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

1p O 39 Naar aanleiding van het diagram in informatie 1 worden twee uitspraken gedaan.
Deze twee uitspraken staan op de uitwerkbijlage.
Geef bij elke uitspraak met een kruisje aan of deze juist of onjuist is.

2p O 40 In de tabel in informatie 1 staat het aantal meldingen van beroepsziekten in enkele
bedrijfstakken in het jaar 2000.
Hoeveel procent van deze meldingen waren meldingen van beroepsziekten in het
onderwijs? Leg je antwoord uit met een berekening.

2p O 41 In informatie 2 worden enkele beroepsziekten van de longen genoemd.
Welke van deze beroepsziekten is besmettelijk? Leg je antwoord uit.

1p ● 42 In de afbeelding is schematisch onder andere het ademhalingsstelsel weergegeven.

[FIGUUR: Schematische tekening van een deel van de longen en luchtwegen met de letters P, Q en R die verschillende delen aanduiden.]

Welke letter geeft een bronchiolus aan?
A letter P
B letter Q
C letter R

500010-1-586o 16 ga naar de volgende pagina


### Pagina 17

1p O 43 Men heeft ontdekt dat door bijen los te laten in kassen, de arbeidsomstandigheden in de paprikateelt verbeterd kunnen worden. Na het loslaten van bijen (zie de afbeelding) neemt het aantal allergische reacties bij werknemers met een paprikalong af.
[FIGUUR: Een afbeelding van een bij.]
- stuifmeel
-> Leg uit waardoor het aantal allergische reacties bij werknemers met een paprikalong kleiner wordt, als er bijen in de kassen rondvliegen.

2p O 44 Als bij een patiënt met een paprikalong een allergische reactie optreedt, vernauwen de bronchiolen zich.
-> Wat gebeurt er met de bronchiolen wanneer ze nauwer worden? Gebruik hiervoor informatie 2. Vul je antwoorden in op de uitwerkbijlage.

1p O 45 In de afbeelding is een cel weergegeven.
[FIGUUR: Een afbeelding van een cel met vergrote weergave 400x.]
vergroting 400x
-> Kan deze cel afkomstig zijn van de ziekteverwekker die tuberculose veroorzaakt? Leg uit waaraan je dat kunt zien in de afbeelding.

1p O 46 Eén van de beroepsziekten die in de informatie wordt genoemd is hepatitis B. Welke ziekte wordt op dezelfde wijze overgedragen als hepatitis B?
A AIDS
B leukemie
C tuberculose

1p O 47 Werknemers in de gezondheidszorg worden ingeënt tegen hepatitis B. Welke reactie treedt op in het lichaam als gevolg van zo'n inenting?
A Rode bloedcellen gaan antigenen produceren.
B Rode bloedcellen gaan antistoffen produceren.
C Witte bloedcellen gaan antigenen produceren.
D Witte bloedcellen gaan antistoffen produceren.

500010-1-586o 17 ga naar de volgende pagina


### Pagina 18

1p O 48 Sinds 1976 zijn artsen verplicht alle gevallen van hepatitis B te melden. De resultaten van de meldingen tot het jaar 2000 staan weergegeven in het diagram.
[FIGUUR: Lijn-diagram met op de y-as 'aantal meldingen per 100.000 inwoners' (van 0 tot 10) en op de x-as de jaren (van 1976 tot 2000). De lijn toont schommelingen en een algehele daling vanaf ongeveer 1981.]
In het diagram is te zien dat het aantal gevallen van hepatitis B sinds 1981 sterk is afgenomen. Uit de informatie kan afgeleid worden wat een oorzaak is voor deze afname. → Noem deze oorzaak.
1p ● 49 In informatie 4 staat hoe iemand de ziekte van Weil kan oplopen. Een rattenvanger raakt besmet met zo'n leptospirose. De bacterie komt met het bloed ook in de lever terecht. De afbeelding hiernaast stelt schematisch de bloedsomloop voor. Komt de bacterie op weg naar de lever door een holle ader? En komt de bacterie dan door een longslagader?
A alleen door een holle ader
B alleen door een longslagader
C zowel door een holle ader als door een longslagader
[FIGUUR: Schematische weergave van het menselijk lichaam met nadruk op het circulatiesysteem, inclusief hart, longen, lever, maag en een deel van de benen.]
hersenen
benen
500010-1-586o 18 ga naar de volgende pagina

### Pagina 19

1p 50 Martin heeft in de vakantie op een boerderij gewerkt. Hij voelt zich al weken niet lekker. De huisarts laat onderzoeken of zich in zijn bloed leptospirosen bevinden. In het laboratorium worden twee druppels bloed op een glaasje gelegd: druppel P en druppel Q. Aan beide bloeddruppels wordt wat vloeistof toegevoegd: aan druppel P vloeistof met antistoffen tegen melkkoorts en aan druppel Q vloeistof met antistoffen tegen modderkoorts (zie de afbeelding).

[FIGUUR: Twee druppels vloeistof worden uit flesjes met verschillende labels (vloeistof met antistoffen tegen melkkoorts en vloeistof met antistoffen tegen modderkoorts) in twee druppels bloed op een glaasje gedruppeld, aangeduid met P en Q.]

Naar aanleiding van de uitslag van dit bloedonderzoek wordt vastgesteld dat Martin besmet is met melkkoorts.
In welke druppel hebben de antistoffen een reactie veroorzaakt?
A alleen in druppel P
B alleen in druppel Q
C zowel in druppel P als in druppel Q