# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2002 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2002/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Voorbereidend
Beroeps
Onderwijs
Middelbaar
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Examen VBO-MAVO-D
20 02
Tijd vak 1
Donderdag 30 mei
13.30-15.30 uur
[FIGUUR: Horizontale lijn onder "VBO-MAVO-D"]
Voor dit examen zijn maximaal 86 punten te
behalen, het examen bestaat uit 50 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een boekje met informatie.
Voor de uitwerking van vraag 49 is een bijlage
toegevoegd.
[FIGUUR: Horizontale lijn onder de vorige regel]
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten
toegekend als deze verklaring, uitleg of
berekening ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee, dan
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
[FIGUUR: Horizontale lijn onder de vorige alinea]
200016 16
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Artrose
Artrose is een zeer pijnlijke aandoening aan gewrichten. Artrose ontstaat door sterke slijtage van het kraakbeen in de gewrichten.
1p 1 □ Welke functie heeft het kraakbeen in een gewricht?

Beschadigd kraakbeen herstelt niet of nauwelijks, doordat in kraakbeen geen bloedvaten voorkomen.
1p 2 □ Leg uit dat kraakbeen daardoor slecht herstelt.

Artrose treedt meestal eerder op in de knie- en heupgewrichten dan in de elleboog- en schoudergewrichten.
1p 3 □ Geef hiervoor een verklaring.

Aorta
In afbeelding 1 is schematisch de bloedsomloop weergegeven. Enkele bloedvaten zijn met cijfers aangegeven.
[FIGUUR: Schematische weergave van de bloedsomloop met de hart, longen, nieren, lever, en hoofdslagaders/aders aangegeven met nummers 1-4 en P.]
afbeelding 1

2p 4 □ Met welk cijfer is de aorta aangegeven?
A met cijfer 1
B met cijfer 2
C met cijfer 3
D met cijfer 4

200016 16 2 Lees verder

### Pagina 3

2p 5 Op plaats P ontstaat bij Klaas een vernauwing in het bloedvat.
Wanneer het hart evenveel bloed wegpompt als voor die tijd, neemt dan bij Klaas de
bloedtoevoer naar zijn benen af; blijft die gelijk of neemt die toe?
De bloedtoevoer naar de benen
A neemt af.
B blijft gelijk.
C neemt toe.

Het neusslijmvlies
Met elke inademing komen talloze bacteriën de luchtwegen binnen. De meeste van deze
bacteriën blijven plakken aan het neusslijmvlies. Trilharen in de neusholte duwen het slijm
met een snelheid van een centimeter per minuut naar de keelholte. Dan wordt het slijm,
ongeveer een kopje per dag, ingeslikt.

1p 6 Het neusslijmvlies zuivert de ingeademde lucht.
Noem nog een andere functie van het neusslijmvlies.

2p 7 Op welke van de volgende plaatsen bevinden zich ook trilharen?
A in de longblaasjes
B in de luchtpijp
C in de mondholte
D in de slokdarm

Ingeademde bacteriën kunnen ontstekingen in de luchtwegen veroorzaken. Hierdoor kan
zich extra veel slijm ophoopt en dat kan weer hoesten veroorzaken.
Tijdens het hoesten trekken de buikspieren zich sterk samen.
2p 8 Gaat het middenrif omhoog of omlaag als de buikspieren zich samentrekken?
Heeft dit inademing of uitademing tot gevolg?

middenrif gaat gevolgen
A omhoog inademing
B omhoog uitademing
C omlaag inademing
D omlaag uitademing

200016 16 3 Lees verder

### Pagina 4

Insuline en het PC1-gen
Insuline is een hormoon dat het suikergehalte van het bloed regelt. Het bevordert de opname van glucose door cellen en de omzetting van glucose in glycogeen.
2p 9 ■ In welk orgaan wordt insuline geproduceerd?
A in de alvleesklier
B in de bijnier
C in de hypofyse
D in de schildklier

Er is ontdekt dat een bepaald gen, het PC1-gen, onmisbaar is voor de productie van insuline. Mutaties in dit gen hebben geleid tot een bepaalde vorm van suikerziekte.
2p 10 ■ In welke cellen bevindt zich het PC1-gen?
A alleen in de cellen die insuline produceren
B alleen in de cellen van lever en spieren
C in alle cellen van het lichaam

Babymelk
Tijdens een zwangerschap wordt in het lichaam van de aanstaande moeder het hormoon prolactine gemaakt. Door prolactine komt de melkproductie op gang. Bij sommige baby's bevat het bloed vlak na de geboorte een beetje prolactine dat afkomstig is van de moeder.
1p 11 ■ Hoe heet het orgaan waar stoffen, zoals onder andere prolactine, vanuit het bloed van de moeder afgegeven worden aan het bloed van de foetus?

Prolactine heeft dezelfde invloed op de melkklieren van een baby als op de melkklieren van de moeder. Daardoor produceren sommige pasgeboren baby’s een beetje melk.
1p 12 ■ Leg uit waardoor deze melkproductie bij baby’s na korte tijd weer stopt.

De 'Pil'
Een veel gebruikt voorbehoedmiddel is de 'pil'.
2p 13 ■ Waarom berust de werking van de 'pil'?
A De pil doodt de bevruchte eicel.
B De pil doodt zaadcellen.
C De pil voorkomt het aangroeien van het baarmoederslijmvlies.
D De pil voorkomt ovulatie.

Er zijn verschillende typen van de 'pil'. De meeste worden geleverd in strips met eenentwintig tabletten. Elke dag moet op ongeveer hetzelfde tijdstip een tablet worden ingenomen. Daarna volgt er een periode van zeven dagen waarin geen tabletten worden ingenomen. De dag daarna moet met een volgende strip begonnen worden.
Afbeelding 2 toont een deel van de bijsluiter van de 'pil'.

200016 16 4 Lees verder

### Pagina 5

afbeelding 2
Tabletten vergeten
meer tabletten vergeten
in 1 strip
vraag uw dokter om advies
ja
in week 1
gemeenschap gehad in de week voor het vergeten?
nee
slechts 1 tablet vergeten
(meer dan 12 uur te laat
met innemen)
in week 2
-neem de vergeten tablet in
-gebruik 7 dagen aanvullend een barrièremiddel en
-maak de strip af
in week 3
-neem de vergeten tablet in
-maak de strip af
-sla de pauzeweek over
-ga meteen door met de volgende strip
of
-direct stoppen met de betreffende strip
-begin met pauzeweek (nooit langer dan 7 dagen,
inclusief de vergeten tablet)
-ga daarna door met de volgende strip

De bijsluiter adviseert een vrouw wat te doen als ze niet zorgvuldig de tabletten heeft
geslikt. Door een tablet in te nemen wordt de kans op zwangerschap namelijk groter.
afbeelding 3
[FIGUUR: Een strip met anticonceptiepillen. De pillen zijn gelabeld met de dagen van de week: MA, DI, WO, DO, VR, ZA, ZO. Een pijl wijst naar de pil van DI.]
In afbeelding 3 is een pilstrip weergegeven. Met een pijl is aangegeven op welke dag een
vrouw vergeten is de pil van die dag in te nemen. Ze heeft op de dagen daaraan voorafgaand
geslachtsgemeenschap gehad. Ze besluit die pil nog in te nemen, de strip af te maken en
daarna gewoon een pauzeweek te nemen.
2p 14 ■ Is dat volgens de bijsluiter van afbeelding 2 een juist besluit? Zo nee, wat had ze dan
moeten doen?
A ja
B Nee, ze had de pauzeweek over moeten slaan.
C Nee, ze had de strip niet af moeten maken.
D Nee, ze had een barrièremiddel moeten nemen.
E Nee, ze had haar dokter om advies moeten vragen.
200016 16
5
Lees verder

### Pagina 6

Snowboarden
Snowboarden is een populaire wintersport, vooral bij jonge mensen. Bij deze sport wordt veel gesprongen.
In afbeelding 4 is een springende snowboarder te zien.
In afbeelding 5 zijn spieren in een been weergegeven. Twee spieren zijn met een cijfer
aangegeven.

[FIGUUR: Een getekende snowboarder die in de lucht springt.]
afbeelding 4

[FIGUUR: Tekening van de achterkant van het onderbeen met twee spieren, genummerd 1 en 2.]
afbeelding 5

2p 15 ■ Is bij de snowboarder in afbeelding 4 spier 1 samengetrokken? En spier 2?
A Geen van beide spieren zijn samengetrokken.
B Alleen spier 1 is samengetrokken.
C Alleen spier 2 is samengetrokken.
D Zowel spier 1 als spier 2 zijn samengetrokken.

Snowboarden gebeurt meestal hoog in de bergen, omdat daar de meeste sneeuw ligt. Op
zulke hoogten is ultraviolette straling van het zonlicht sterk. Deze straling is vooral
schadelijk voor delende cellen in de huid en voor de laag met zintuigcellen in het oog.
2p 16 ■ Hoe heet die huidlaag met zintuigcellen in het oog?

huidlaag laag met zintuigcellen in het oog
A hoornlaag netvlies
B hoornlaag vaatvlies
C kiemlaag netvlies
D kiemlaag vaatvlies

Snowboarders kunnen ernstig letsel bij anderen veroorzaken. Als iemand door een
snowboard geraakt wordt, kan de kuitbezenzenuw worden doorgesneden. Daardoor kan de
voet dan niet meer worden gestrekt en wordt ook een deel van de voet gevoel-
2p 17 ■ los. Is de kuitbeenzenuw een bewegingszenuw, een gevoelszenuw of een gemengde zenuw?
Leg je antwoord uit met behulp van de tekst.

200016 16 6 Lees verder

### Pagina 7

Chromosomale afwijkingen
De kans op bepaalde chromosomale afwijkingen bij een embryo neemt toe met het stijgen
van de leeftijd van de moeder.
Er zijn technieken om na de bevruchting cellen van een embryo weg te nemen.
Deze cellen kunnen dan onderzocht worden op afwijkingen aan de chromosomen.
1p 18 Noem de naam van zo'n techniek.

Resuspositief of resusnegatief
Mensen kunnen resuspositief of resusnegatief bloed hebben. Het gen voor resuspositief
bloed is dominant.
Ilse heeft resusnegatief bloed, net als haar vader. Haar moeder heeft resuspositief bloed.
2p 19 Welk genotype heeft de moeder van Ilse voor deze eigenschap?
A een heterozygoot genotype
B een homozygoot dominant genotype
C een homozygoot recessief genotype

Konijnen
Bij konijnen komen verschillende vachtkleuren voor, zoals een donkere vacht en een
vachtkleur die 'Himalaya-type' wordt genoemd. Uit de stamboom in afbeelding 6 kan
afgeleid worden of het gen voor donkere vacht dominant of recessief is.

[FIGUUR: Stamboom van konijnen met donkere en Himalaya-type vachtkleuren. Legenda toont symbolen voor man/vrouw en dominante/recessieve eigenschappen.]

afbeelding 6 Legenda:
1 2
3 4
donkere vacht
5 6
en
Himalaya-type
en

2p 20 Is het gen voor donkere vachtkleur dominant of recessief? En uit de resultaten van welke
kruising is dit met zekerheid af te leiden?

het gen voor donkere vachtkleur is met zekerheid af te leiden uit de kruising

A dominant 1x2
B dominant 3x4
C dominant 5x6
D recessief 1x2
E recessief 3x4
F recessief 5x6

200016 16 7 Lees verder

### Pagina 8

afbeelding 7
De Europese maïsboorder

[FIGUUR: Twee afbeeldingen: links een rups op maïskorrels, rechts een mot.]

1p 21
Hoe heten de ademhalingsorganen van maïsboorders?

[FIGUUR: Balkendiagram met jaren op de x-as (80-98) en aantal rupsen per 100 planten op de y-as.]

2p 22
Door gangen te boren in de stengel van maïsplanten verstoren de rupsen het vervoer van water, mineralen en suikers. Verstoort de Europese maïsboorder het vervoer in de bastvaten? En in de houtvaten?
A alleen in de bastvaten
B alleen in de houtvaten
C zowel in de bastvaten als in de houtvaten

2p 23
Rijpe maïskorrels bevatten gemiddeld 17% koolhydraten, 3% eiwitten en 1% vetten. Zijn mineralen grondstoffen voor de opbouw van maïskorrels? En zijn suikers grondstoffen voor de opbouw van maïskorrels?
A geen van beide
B alleen mineralen
C alleen suikers
D zowel mineralen als suikers

afbeelding 8

2p 24
De maïsboorder veroorzaakt vooral schade in de Verenigde Staten. Jaarlijks wordt daar geteld hoeveel rupsen er voorkomen. In afbeelding 8 zijn de resultaten van zulke tellingen gedurende een aantal jaren in de staat Wisconsin weergegeven. In welk jaar is de schade aan de maïsproductie door de maïsboorders hoogstwaarschijnlijk het kleinst geweest? Leg uit waardoor de schade dan het kleinst is.

1p 25
In afbeelding 8 is te zien dat in sommige jaren het aantal rupsen sterk gedaald was ten opzichte van het jaar daarvoor. Noem een biotische factor die oorzaak kan zijn van zo'n sterke daling.

200016 16 8 Lees verder

### Pagina 9

Het is onderzoekers in de Verenigde Staten door genetische modificatie gelukt om een
nieuw maïsras te ontwikkelen. Ze hebben daarvoor van een bacterie een deel
overgebracht in een cel van een maisplant. Cellen van Bt-maïsplanten maken daardoor een
giststof die maïsborders doodt. Maïstelers hoeven dan minder insectenbestrijdingsmiddelen
te gebruiken.
2p 26 Welk deel van de bacterie is overgebracht?
A een deel van de celwand
B een deel van een chromosoom
C een deel van het celmembraan

Resten van uitgestorven dieren
In Azië is een kaakbeen met kiezen van een oerwalvis gevonden (zie afbeelding 9). Men schat dat
de resten 48 miljoen jaar oud zijn.
In Nederland worden regelmatig resten gevonden van uitgestorven mammoeten. In
afbeelding 9 zijn een schedel en een kies van zo’n mammoet getekend.
[FIGUUR: Een schematische tekening van de kaak van een oerwalvis, een mammoetschedel en een mammoettand.]

Oerwalvis
Mammmet
Mammoetkies
bovenaanzicht

2p 27 Uit de schedels met kiezen kan iets worden afgeleid over de lengte van het darmkanaal van
beide dieren.
Was het darmkanaal van de oerwalvis in verhouding tot zijn lichaamslengte korter, langer
of even lang als dat van de mammoet?
A korter
B langer
C even lang

De aardappel
Uit "De geïllustreerde flora van Nederland" komt de volgende informatie over de
aardappelplant:
Algemeen gekweekt landbouwgewas afkomstig uit Zuid-Amerika, bloemen wit of paars,
bes gedrongen in de grond zijtakken van de stengel met vlezige knollen.
2p 28 Leid uit de tekst af welk deel van de aardappelplant wij eten.
A een stengeldeel
B een vrucht
C een wortel
D een zaad

Door middel van aardappelplanten kan een aardappelplant zich ongeslachtelijk voortplanten.
Uit de tekst kan afgeleid worden dat een aardappelplant zich ook geslachtelijk voortplant.
Onderzoekers willen een nieuw aardappelras ontwikkelen.
1p 29 Passen de onderzoekers voor het ontwikkelen van dit nieuwe ras geslachtelijke of
ongeslachtelijke voortplanting toe? Leg je antwoord uit.

200016 16
9
Lees verder


### Pagina 10

De Noordzee
In afbeelding 10 is een deel van een voedselweb van de Noordzee weergegeven.
De pijlen naar het schip geven aan dat er ook organismen door de mens gevangen en
gegeten worden.
afbeelding 10
[FIGUUR: Een diagram van een voedselweb in de Noordzee. Het diagram toont verschillende organismen zoals plantaardig plankton, dierlijk plankton, mossel, schol, haring, kabeljauw en zeehond, met pijlen die de voedselrelaties tussen hen weergeven. Een vissersschip is ook afgebeeld.]
mosse| schol
De Noordzee is nogal troebel. Dit wordt veroorzaakt door de grote hoeveelheden plankton.
Plankton bestaat uit zeer kleine dierlijke en plantaardige organismen.
afbeelding 11
[FIGUUR: Een close-up tekening van kolonies eencelligen, waarschijnlijk plankton, die aan elkaar vastzitten in een kettingachtige structuur.]
1p 30  Behoort dit organisme tot dierlijk of tot plantaardig plankton? Noem een kenmerk waaraan
je dat kunt zien.
2p 31  Behoort dierlijk plankton tot de consumenten of tot de producenten?
En plantaardig plankton?
Dierlijk plankton behoort tot de Consumenten
Plantaardig plankton behoort tot de
A consumenten
B consumenten
C producenten
D producenten
consumenten
producenten
consumenten
producenten
2p 32  Schrijf uit het voedselweb van afbeelding 10 een voedselketen op van vijf soorten
organismen.
200016 16
10
Lees verder

### Pagina 11

Twee beweringen naar aanleiding van het voedselweb van afbeelding 10 zijn:
1 Er is meer haring dan kabeljauw in de Noordzee, omdat haring minder ver in de
voedselketen staat.
2 Er is meer haring dan kabeljauw in de Noordzee, omdat alleen kabeljauw door zeehonden
wordt gegeten.
2p 33 ■ Welke bewering is of welke beweringen zijn juist?
A alleen bewering 1
B alleen bewering 2
C beide beweringen zijn juist
Zeehonden eten vooral veel aan het eind van de zomer. Daardoor wordt een dikke vetlaag
opgebouwd voor de winter.
2p 34 ■ Noem twee functies van deze vetlaag.

Een varkensfokkerij van de toekomst
De bio-industrie levert grote nadelen op voor het milieu, onder andere als gevolg van een
mestoverschot. Door maatregelen te treffen probeert men de overlast voor het milieu zo
veel mogelijk te beperken.
Op een varkensfokkerij wordt onderzoek gedaan naar de afvoer en de verwerking van de
varkensmest. Mest is een mengsel van ontlasting en urine. Ureum uit de urine wordt in de
mest omgezet in ammoniak.

Bouw en werking van de organen van een varken komen overeen met die van de mens.
Ureum is een afvalstof die door de lever wordt afgegeven aan het bloed.
1p 35 ■ Door welk orgaan of door welke organen in het lichaam van een varken wordt ureum uit het
bloed verwijderd?

In deze varkensfokkerij worden de ontlasting en de urine van de varkens gescheiden
afgevoerd. In speciale installaties wordt de ureum uit de urine door bacteriën omgezet in
stikstofgas. Hierdoor komt er geen ammoniak meer vrij in de lucht.
2p 36 ■ Welke vorm van aantasting van het milieu wordt hierdoor verminderd?
A erosie van de bodem
B horizonvervuiling
C versterking van het broeikaseffect
D verzuring van de bodem

Op de varkensfokkerij worden plannen gemaakt voor plantenkassen naast de varkensstallen.
De door de varkens uitgeademde lucht zal dan vanuit de stallen naar de kassen gevoerd
worden. De plantengroei wordt hierdoor bevorderd.
2p 37 ■ Welk gas nemen de varkens overdag uit de door de varkens uitgeademde lucht op? Leg uit
dat door dit gas de planten beter groeien.

200016 16 11 Lees verder

### Pagina 12

Kleine zwanen
Kleine zwanen zijn een bepaalde soort zwanen. Ieder najaar trekken er duizenden uit
Rusland naar West-Europa om te overwinteren. De vogels vliegen honderden kilometers,
waarna ze sterk vermagerd op bepaalde plaatsen stoppen. In twee tot drie weken eten ze
zich weer helemaal vol, waarna ze verder vliegen. Ze voeden zich vooral met knolletjes van
het schedefonteinkruid, een waterplant. Een zwaan eet wel 1,5 kg knolletjes per dag.
Gemiddeld weegt een knolletje 75 mg: dat zijn dus zo'n 20.000 knolletjes per dag.
afbeelding 12
[FIGUUR: Een zwaan op het water en een schede fonteinkruid.]
Kleine Zwaan
Schedefonteinkruid
2p 38 ☐ Een kleine zwaan die op één dag 1,5 kg knolletjes eet, wordt niet 1,5 kg zwaarder.
Noem twee oorzaken waarom de zwaan per dag niet 1,5 kg zwaarder wordt.

De stengels van schedefonteinkruid kunnen enkele meters lang worden. De bladeren zijn
draadvormig en drijven vlak onder het wateroppervlak. De knolletjes bevinden zich aan de
sterk vertakte wortelstokken. De plant komt overal in Europa voor in de ondiep water.
Gemiddeld overwinteren in Nederland 15.000 kleine zwanen. In het najaar van 1998 werden
er nauwelijks kleine zwanen aangetroffen. Dit werd veroorzaakt door een extreem hoge
waterstand in de gebieden in Nederland waar ze normaal overwinteren. Het water stond
daar gemiddeld 70 cm hoger dan in andere jaren. Hoewel grote hoeveelheden
schedefonteinkruid aanwezig waren, ontbraken de kleine zwanen in deze gebieden in 1998.
1p 39 ☐ Leg uit dat door de grotere waterdiepte de zwanen in deze gebieden in Nederland
ontbraken.

Bloemdiagram
Een bloemdiagram is een schematische dwarse doorsnede door een bloem. Het aantal
bloemonderdelen en hun plaats in de bloem zijn hierin aangegevegen.
In afbeelding 13 zijn drie bloemdiagrammen getekend.
[FIGUUR: Drie bloemdiagrammen met nummers 1, 2 en 3 en een legenda.]
Legenda:
kelkblad
kroonblad
stamper
meeldraad
afbeelding 13
1
2
3
2p 40 ☐ In welke bloemen die zijn weergegeven met de bloemdiagrammen 1, 2 en 3 kunnen zaden
gevormd worden?
A alleen in de bloemen weergegeven met de bloemdiagrammen 1 en 2
B alleen in de bloemen weergegeven met de bloemdiagrammen 1 en 3
C alleen in de bloemen weergegeven met de bloemdiagrammen 2 en 3

200016 16 Lees verder

### Pagina 13

Boterhammen
In de kantine van een school worden boterhammen verkocht. De boterhammen worden per
twee stuks verpakt in een plastic bakje. In deze verpakking begint het brood na enkele
dagen te beschimmelen. De eigenaar van de kantine bedenkt een manier om de
boterhammen langer goed te houden. Hij onderzoekt eerst of dit werkt.
Vijftig boterhammen worden op de oude manier verpakt in plastic bakjes. Vijftig andere
boterhammen worden ook zo verpakt, maar de lucht in de bakjes wordt vervangen door een
gasmengsel van koolstofdioxide en stikstof. Deze boterhammen zijn na zeven dagen nog
onbeschimmeld. De boterhammen in de bakjes met gewone lucht zijn na zeven dagen
beschimmeld.

2p 41 ☐ Wat zijn in het beschreven onderzoek de resultaten?

1p 42 ☐ Schrijf de conclusie uit het onderzoek op.

Project voeding

Bekijk eerst het boekje met informatie 1 tot en met 6 over gezonde voeding.
Je kunt de informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 43 tot en met 50.

De kans op besmetting van voedsel met bacteriën kan verminderd worden door in de keuken
hygiënisch te werken.
Eén van de posters gaat over voeding.
Noem twee manieren waarop, volgens de poster, voedsel met bacteriën besmet kan raken.

2p 43 ☐

Joris heeft op een zaterdag bijgehouden wat zijn moeder at. Zijn groep heeft toen berekend
hoeveel kilojoules dat bevatte. Daarna vergeleken ze het met de aanbevolen hoeveelheid
kilojoules (zie informatie 6).
Bereken in één decimaal na de komma hoeveel procent energie Joris' moeder op die zaterdag
meer binnenkreeg dan is aanbevolen.

3p 44 ☐

Joris’ moeder at op deze dag meer<bos>energiestoffen dan aanbevolen wordt. Dat doet ze
vaak in het weekend. Toch wordt ze niet dikker.

1p 45 ☐ Geef hiervoor een verklaring.

Twee ziekteverschijnselen zijn: constante vermoeidheid en verminderde bloedstolling.
Koen heeft een tekort aan ijzer.
Welk van deze ziekteverschijnselen kan of welke kunnen bij Koen door het ijzertekort
ontstaan?

2p 46 ■

A geen van beide
B alleen constante vermoeidheid
C alleen verminderde bloedstolling

Volgens het Voorlichtingsbureau voor de Voeding eten veel Nederlanders ongezond.
Welk voedingsadvies zou moeten worden opgevolgd om dat gedrag te veranderen?

2p 47 ■

brood en groente
volle yoghurt en kaas

A meer eten
B meer eten
C minder eten
D minder eten
meer eten
minder eten

Informatie 4 toont de hoeveelheid ijzer die per dag voor het lichaam aanbevolen wordt.
Voor vrouwen tussen de 20 en 50 jaar wordt een andere hoeveelheid aanbevolen dan voor
mannen tussen de 20 en 50 jaar.
Hoeveel ijzer moeten vrouwen meer binnen krijgen dan mannen van dezelfde leeftijd? Geef
hiervoor een verklaring.

2p 48 ☐

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

200016 16
13
Lees verder


### Pagina 14

Gebruik voor de volgende vraag informatie 5.
3p 49 Maak op de bijlage een staafdiagram met de hoeveelheden eiwit, koolhydraten en vet die in
de drie verschillende soorten melk voorkomen.

De drie pakken melk uit informatie 5 zijn op dezelfde dag geproduceerd. Uit de tekst op de
etiketten kan afgeleid worden hoe lang de melk houdbaar is.
De houdbaarheid van de pakken is verschillend.
1p 50 Leg uit waardoor dit verschil in houdbaarheid wordt veroorzaakt.
Einde
200016 16
14