# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2001 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2001/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

### Vraag 54 – Opgave 54

### Vraag 55 – Opgave 55

### Vraag 56 – Opgave 56

### Vraag 57 – Opgave 57

### Vraag 58 – Opgave 58

### Vraag 59 – Opgave 59

### Vraag 60 – Opgave 60

### Vraag 61 – Opgave 61

### Vraag 62 – Opgave 62

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Biologie
Examen VBO-MAVO-D
Voorbereidend
Beroeps
Onderwijs
Middelbaar
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 01
Tijdvak 2
Woensdag 20 juni
13.30 – 15.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 105 punten te
behalen; het examen bestaat uit 62 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een boekje met informatie.
Voor de uitwerking van de vragen 28, 49 en 55 is
een bijlage toegevoegd.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redener worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee, dan
worden alleen de eerste twee redener in de
beoordeling meegeteld.
100022 16
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Een meisje
Uit een bevruchte eicel kan zich een meisje ontwikkelen.
1 (2p) Welke van onderstaande schematische afbeeldingen geeft aan hoe zo'n bevruchte eicel ontstaat?

A
[FIGUUR: De eicel bevat een X-chromosoom. De zaadcel bevat een X-chromosoom. De bevruchte eicel wordt XX.]

B
[FIGUUR: De eicel bevat een Y-chromosoom. De zaadcel bevat een X-chromosoom. De bevruchte eicel wordt XY.]

C
[FIGUUR: De eicel bevat een Y-chromosoom. De zaadcel bevat een X-chromosoom. De bevruchte eicel wordt XY.]

D
[FIGUUR: De eicel bevat een Y-chromosoom. De zaadcel bevat een Y-chromosoom. De bevruchte eicel wordt YY.]

Achillespees
De achillespees bevindt zich in het onderbeen. De pees verbindt de kuitspier met de voet. Bij atlie- tiek en voetbal komen regelmatig blessures aan de achillespees voor. Bij beschadiging herstelt de pees zich langzaam, omdat pezen in vergelijking met veel andere lichaamsdelen minder goed doorbloed zijn. In afbeelding 1 is onder andere de achillespees weergegeven.

afbeelding 1

2 (1p) Aan welk bot van de voet zit de achillespees vast?

3 (1p) Welke beweging maakt de voet, wanneer de kuitspier zich samentrekt?

4 (1p) Leg uit waardoor een minder goede doorbloeding een langzaam herstel van een beschadigde pees tot gevolg heeft.

100022 16 2 Lees verder

### Pagina 3

Witte en grijze muizen
Een grijze muis wordt gekruist met een witte muis (eerste generatie). Alle nakomelingen
zamen vormen de tweede generatie. De muizen van de tweede generatie worden
onderling verder gekruist. Ze krijgen zowel witte als grijze jongen (derde generatie).
afbeelding 2 1

[FIGUUR: Stamboom met drie generaties. Generatie 1: een gevulde cirkel (grijs vrouwelijk) en een open vierkant (wit mannelijk). Generatie 2: twee open vierkanten, een open cirkel, een gevuld vierkant (grijs mannelijk) en een gevulde cirkel (grijs vrouwelijk). Generatie 3: van links naar rechts: een gevulde cirkel, een gevulde cirkel, een open cirkel, een open vierkant, een open cirkel, een gevulde cirkel.]

Legenda:
O = wit 9
= wit c
= grijs
= grijs

2p 5 Is de grijze muis uit de eerste generatie heterozygoot of homozygoot? Of is dat niet te
zeggen?
A De muis is heterozygoot.
B De muis is homozygoot.
C Het is niet te zeggen.

Huiszwammen
Huiszwammen zijn schimmels. Huiszwammen tasten houten vloerbalken in huizen
langzaam aan, zodat de bewoners op een gegeven moment door de vloer zakken.
2p 6 Zijn huiszwammen consumenten, producenten of reducenten?
A consumenten
B producenten
C reducenten

Jacob heeft last van huiszwammen in de vloerbalken van zijn huis.
Hij overweegt de volgende twee maatregelen om de zwammen te bestrijden.
1 Ventilatiegaten maken, zodat drogere lucht onder de vloerbalken kan komen.
2 Het verhitten van de balken met stoom van 100 graden Celsius.

2p 7 Door welke van de maatregelen zal de hoeveelheid huiszwam afnemen?
A door geen van de beide maatregelen
B alleen door maatregel 1
C alleen door maatregel 2
D zowel door maatregel 1 als door maatregel 2

100022 16 3 Lees verder

### Pagina 4

Haarkruinen
Hoofdhaar groeit bij de kruin een bepaalde kant op. De groei-richting is erfelijk bepaald.
Het gen voor de groeirichting naar rechts is dominant (G).
[FIGUUR: illustratie van twee hoofden met pijlen die de haarrichting aangeven, gelabeld 'links' en 'rechts']
links rechts

3p 8 Een vader die heterozygoot is voor de groeirichting van het haar heeft een zoon Erik.
Bij Erik groeit het haar naar links.
Groeit bij de moeder van Erik het haar naar links of naar rechts? Of is dit niet uit de
gegevens op te maken? Leg je antwoord uit met behulp van een kruisingsschema.

[FIGUUR: een zwarte rechthoek]

Gal
Gal speelt een rol bij de vertering van voedsel.
Welk orgaan produceert gal?

9 1p

10 2p
In welk orgaan komt gal voor het eerst in aanraking met het te verteren voedsel?
A de slokdarm
B de maag
C de twaalfvingerige darm
D de dikke darm

Albert doet een onderzoek naar de invloed van gal op de vertering van vetten.
Drie bekerglazen (1, 2 en 3) vult hij met 100 ml melk.
Bij elk van de bekerglazen doet hij een gelijke hoeveelheid van een bepaalde oplossing
(zie tabel 1).
Hij zet de bekerglazen weg bij een temperatuur van 37 graden Celsius.
Na drie uur meet hij het vetgehalte van de melk in de bekerglazen.
Het resultaat zet hij in de tabel.

tabel 1
Nummer bekerglas
met melk
Oplossing
Vetgehalte aan het
begin
Vetgehalte na drie
uur
1
5 ml alvleessap en
5 ml gal
5%
0,5%
2
5 ml alvleessap en
5 ml water
5%
1,5%
3
5 ml gal en 5 ml
water
5%
5%

11 2p
Uit de resultaten in tabel 1 kan een conclusie worden getrokken over de werking van gal.
Welke van volgende conclusies over gal is juist?
A Alleen met gal verteert alvleessap vet.
B Gal bevordert de vertering van vet door alvleessap.
C Gal verteert vet.

100022 16 4 Lees verder


### Pagina 5

Aanmaak van rode bloedcellen
Het aanmaken van nieuwe rode bloedcellen in het rode beenmerg wordt geregeld door
een hormoon. Dit hormoon wordt door de nieren geproduceerd en aangeduid met de
afkorting EPO.
Rood beenmerg bevindt zich in botten, zoals bijvoorbeeld het dijbeen. Afbeelding 4 is een
lengtedoorsnede van een dijbeen.
[FIGUUR: Lengtedoorsnede van een dijbeen met de nummers 1, 2 en 3 die verschillende delen aangeven.]
afbeelding 4
1
2
3
2p 12 ■ Welk cijfer in afbeelding 4 geeft de plaats aan waar rode bloedcellen worden geproduceerd?
A 1
B 2
C 3
2p 13 ■ Het hormoon EPO wordt vanuit de nieren vervoerd naar het rode beenmerg.
Via welke weg wordt EPO dan uit een nier afgevoerd?
A via de nierader
B via de nierslagader
C via de poortader
D via de urineleider
Onder invloed van het hormoon EPO neemt het aantal rode bloedcellen in het bloed toe.
Om die reden wordt EPO ook wel als stimulerend middel gebruikt door sporters, zoals
wielrenners.
2p 14 □ Leg in twee stappen uit hoe toename van het aantal rode bloedcellen de prestaties van
een wielrenner zou kunnen vergroten.
Het toedienen van EPO is echter niet zonder gevaar, want door toename van het aantal
bloedcellen wordt het bloed ook dikker. Hierdoor ontstaat de kans dat bloedvaten
afgesloten raken en dit zou weer een oorzaak kunnen zijn van een acute hartstilstand
tijdens het sporten.
Een acute hartstilstand kan het gevolg zijn van afsluiting van één van de bloedvaten die
bloed toevoeren naar de hartspier.
1p 15 ■ Wat is de naam van deze bloedvaten?
De overgang
De 'overgang' is de periode rondom het vijftigste levensjaar van een vrouw waarin
lichamelijke veranderingen optreden. Zo verandert de werking van de eierstokken
doordat de hypofyse minder hormoon gaat afgeven. De ovulatie en de menstruatie treden
daardoor eerst onregelmatig op en blijven uiteindelijk helemaal weg.
1p 16 ■ Kan er in het lichaam van een vrouw in normale situaties bevruchting optreden na de
overgang? Leg je antwoord uit.
2p 17 ■ Waar in het lichaam bevindt zich de hypofyse?
A in de alvleesklier
B in de hals tegen de luchtpijp
C op de toppen van de nieren
D vlak onder de hersenen
100022 16 5 Lees verder

### Pagina 6

Een bloedneus
Onderzoek heeft aangetoond dat bij vrouwen in de week voor de menstruatie het aantal
bloedplaatjes minder is dan vlak na de menstruatie.
Marlies (19 jaar) heeft vaak last van een bloedneus, wanneer ze haar neus krachtig snuit.
Stopt bij Marlies een bloedneus in de week voor de menstruatie langzamer dan, even snel
als of sneller dan na de menstruatie? Leg je antwoord uit.
2p 18
Koolstofdioxide in oceanen
De laatste eeuw is de productie van koolstofdioxide geweldig toegenomen. Oceanen
nemen ongeveer een derde deel van dit gas op.
Een deel van een oceaan dat veel algen bevat, neemt meer koolstofdioxide op dan een
deel met weinig algen.
Geef voor deze grotere opname een verklaring.
1p 19
Onderzoekers hebben berekend dat tot 1780 de productie van koolstofdioxide gelijk was
aan de koolstofdioxide-opname door de oceanen. Tegenwoordig wordt er meer
koolstofdioxide geproduceerd dan de oceanen aankunnen.
Noem twee voorbeelden van menselijke activiteit waardoor de productie van
koolstofdioxide tegenwoordig groter is.
2p 20
Dauwworm
Dauwworm is een huiduitslag die in Nederland bij 5% van de baby's en peuters voorkomt.
'Dauw' betekent dat de uitslag vochtig is, 'worm' geeft aan dat de uitslag ringvormig is.
De oorzaak van dauwworm is onbekend. Wel is bekend dat de haarvaten in de huid extra
vocht doorlaten. Er ontstaat roodheid, zwelling en jeuk. Jeuk is meestal het gevolg van de
irritatie van de vrije zenuwuiteinden in de huid: de pijnpunten Het kind gaat door de jeuk
krabben, waardoor de uitslag erger wordt.
Tot in welke laag (van binnen naar buiten) komen haarvaten voor?
tot in het onderhuids bindweefsel
tot in de lederhuid
tot in de kiemlaag
tot in de hoornlaag
2p 21
A
B
C
D
Kunnen bloeddeeltjes de wanden van de haarvaten passeren? Zo ja, welke bloeddeeltjes.
nee
ja, bloedplaatjes
ja, rode bloedcellen
ja, witte bloedcellen
2p 22
A
B
C
D
100022 16
6
Lees verder

### Pagina 7

De wurgvijg
De wurgvijg is een plant die voorkomt in dichte tropische regenwouden. Zaden van de
plant worden door apen en vogels verspreid. Wanneer een zaad op een tak van een boom
terecht komt, ontkiemt het zaad. Vanuit het zaad groeit een wortel langs de stam van de
boom naar beneden. Uiteindelijk komt de wortel in de grond terecht. De wurgvijg groeit
hierna helemaal rondom de boom. Hierdoor wordt de groei van de boom belemmerd.
De boom gaat dood, de wurgvijg is dan meestal in staat om zonder steun van de boom te
blijven staan. Het hout van de boom rot weg en er blijft een wurgvijg over met een holle
stam.

afbeelding 5
[FIGUUR: Een illustratie van een wurgvijg die rondom een boom groeit, met de wortels zichtbaar in de grond.]

2p 23 ■ Bevatten zaden eiwit? En zetmeel?
A geen van beide
B alleen eiwit
C alleen zetmeel
D zowel eiwit als zetmeel

Door het wurgen wordt het transport door de bastvaten bemoeilijkt en komt uiteindelijk
tot stilstand.
2p 24 ■ Wat is het directe gevolg van dit 'wurgen' van de wurgvijg voor de boom?
A De bladeren van de boom krijgen te weinig suiker.
B De bladeren van de boom krijgen te weinig water en mineralen.
C De wortels van de boom krijgen te weinig suiker.
D De wortels van de boom krijgen te weinig water en mineralen.

De wurgvijg belemmert de groei van de boom door het 'wurgen'. De wurgvijg belemmert
ook op andere manieren de groei van de boom.
2p 25 ■ Noem twee andere manieren waarop de wurgvijg de groei van de boom belemmert.

100022 16 7 Lees verder


### Pagina 8

[FIGUUR: Diagrammen 1, 2, 3 en 4 tonen verschillende stadia van de geboorte van een baby.]
afbeelding 6
De geboorte
Afbeelding 6 geeft in willekeurige volgorde vier fasen van de geboorte weer.

1p 26 In welke volgorde vinden deze fasen van de geboorte plaats?

2p 27 Tidens de persweeën trekken spieren samen om het kind naar buiten te persen.
Zijn dat spieren in de baarmoederwand? En spieren in de buikwand van de moeder?
A alleen spieren in de baarmoederwand
B alleen spieren in de buikwand van de moeder
C zowel spieren in de baarmoederwand en als in de buikwand van de moeder

2p 28 Nadat het kind geboren is, vindt de nageboorte plaats.
In een schema op de bijlage staan de volgende delen vermeld: baarmoeder, placenta,
resten van de navelstreng, resten van de vruchtvliezen.
Kruis in het schema op de bijlage aan welk(e) van deze delen bij de nageboorte het
lichaam van de vrouw verlaat of verlaten.

100022 16 8 Lees verder

### Pagina 9

In afbeelding 7 is een deel van de placenta en een aantal bloedvaten in de navelstreng weergegeven. De pijlen geven de stroomrichting van het bloed aan.
afbeelding 7
[FIGUUR: Een schematische tekening van een navelstreng die aan een placenta vastzit. De navelstreng is omwikkeld en er zijn pijlen zichtbaar die de bloedstroom aangeven.]
navelstrengader
navelstrengslagader
placenta

1p 29 □ Leg uit waardoor het bloed in de navelstrengader zuurstofrijker is dan in de navelstrengslagader?

In afbeelding 8 zijn de lengte en het gewicht van een ongeboren kind weergegeven tijdens de zwangerschap.
afbeelding 8
[FIGUUR: Een grafiek met op de y-as de lengte (cm) van 0 tot 50 en het gewicht (kg) van 0 tot 3. Op de x-as de zwangerschap (weken) van 0 tot 40. Er zijn twee lijnen weergegeven: een gestippelde lijn voor de lengte en een doorgetrokken lijn voor het gewicht.]
50
lengte
(cm)
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
0
4
8
12
16
20
24
28
32
36
40
Legenda:
--- lengte
gewicht
zwangerschap (weken)
1p 30 □ Hoe lang is het ongeboren kind wanneer het 20 weken is?
3
gewicht
(kg)
2
1
0

100022 16 9 Lees verder

### Pagina 10

2p 31 ■ In welke van de volgende periodes van de zwangerschap is de toename van het gewicht het grootst (zie afbeelding 8)?
A in week 5 tot en met 10
B in week 20 tot en met 25
C in week 35 tot en met 40

Maagbreuk
Vooral bij dikke mensen kan tijdens het liggen de maag omhoog geduwd worden door vet in de buikholte. Hierdoor kan een zogenoemde maagbreuk ontstaan.
In afbeelding 9 is schematisch de vorming van zo'n maagbreuk weergegeven.
[FIGUUR: Anatomische tekening van het menselijk bovenlichaam met de maag, met aan de linkerzijde de normale positie en aan de rechterzijde een verhoogde maagpositie die een maagbreuk aangeeft.]
afbeelding 9

Een maagbreuk veroorzaakt niet altijd klachten. Mensen met een grote maagbreuk
klagen wél: niet alleen over pijn, maar ook over moeite met ademhalen.
1p 32 ■ Leg uit met behulp van afbeelding 9 waardoor een grote maagbreuk benauwdheid kan
veroorzaken.

Mest
Tabel 2 geeft een overzicht van de bijdrage aan de mestproductie en het mestoverschot in
1988 door de rundveehouderij en door de bio-industrie.
[FIGUUR: Tabel met de volgende inhoud:
Soort veeteelt | Soort mest | Bijdrage aan de mestproductie in miljoenen tonnen | Bijdrage aan het mestoverschot in miljoenen tonnen
rundveehouderij | koeien | 60 | 0,5
bio-industrie | kalveren, varkens en kippen | 23 | 13,5]
tabel 2

In de rundveehouderij lopen de koeien in de zomer meestal buiten en verbouwt de boer
het voer voor de koeien meestal zelf.
In de bio-industrie worden de dieren gehouden in binnenverblijven en koopt de boer het
meeste voer voor de dieren.
1p 33 ■ Leg uit waardoor men in de bio-industrie meer mest overhoudt dan in de rundveehouderij.

100022 16 10 Lees verder

### Pagina 11

Moedermelk
In tabel 3 zijn gegevens over de samenstelling van de moedermelk en de ontwikkelingstijd
van de mens en van enkele soorten zoogdieren weergegeven. De ontwikkelingstijd is het
aantal dagen dat nodig is om het dubbele van het geboortegewicht te bereiken.

tabel 3
Soort
Gemiddeld
eiwit-gehalte
(%)
Gemiddeld
melksuiker-
gehalte (%)
Gemiddeld
vetgehalt
(%)
Gemiddelde
ontwikkelings-
tijd (dagen)

mens
1,3
7,5
3,3
180

paard
2,8
5,8
1,2
60

rund
3,4
4,7
3,7
47

schaap
4,9
4,6
6,2
15

2p 34
Voor welk van de bestanddelen van deze melksoorten geldt: hoe hoger het gehalte hoe
korter de ontwikkelingstijd?
A alleen voor eiwit
B alleen voor melksuiker
C alleen voor vet
D alleen voor eiwit en melksuiker
E alleen voor eiwit en vet
F alleen voor melksuiker en vet

Neuspoliepen
Neuspoliepen zijn plaatselijke zwellingen van het slijmvlies in de neus. Neuspoliepen
kunnen hinderlijk zijn, vooral als ze wat groter worden of in een groepje bij elkaar liggen.
Dan wordt de ademhaling door de neus belemmerd en moet men door de mond
                              ademen.
2p 35
Noem twee redenen waarom neusademhaling beter is dan mondademhaling.

In afbeelding 10 is een doorsnede van een deel van het hoofd weergegeven.

[FIGUUR: Doorsnede van het menselijk hoofd met de neusholte, mondholte en keel.]
afbeelding 10

2p 36
Tijdens het slikken bewegen de huig en het strotklepje.
Komt bij de persoon uit afbeelding 10 bij het slikken de huig tegen de neuspoliep?
En komt het strotklepje tegen de neuspoliep?
A geen van beide
B alleen de huig
C alleen het strotklepje
D zowel de huig als het strotklepje

100022 16

Lees verder

### Pagina 12

Spruw
Spruw is de Nederlandse naam voor twee verschillende ziekten.
Spruw in de mond is een gevolg van een schimmelinfectie. Bij spruw in de mond heeft de
patiënt witte vlekjes op de tong en op het mondslijmvlies.
Bij een onderzoek wordt bij een patiënt met een spatel wat mondslijmvlies met schimmel
weggenomen en door een microscoop bekeken.

2p 37 Hebben de cellen van het mondslijmvlies een celwand?
En de cellen van schimmels?
A geen van beide
B alleen de cellen van het mondslijmvlies
C alleen de cellen van de schimmels
D zowel de cellen van het mondslijmvlies als de cellen van de schimmels

Spruw kan ook voorkomen in het verteringskanaal. De Nederlandse arts Dicke heeft
ontdekt dat die ziekte veroorzaakt wordt door een eiwit (gluten) uit tarwe.
Bij patiënten met deze ziekte worden de darmvlokken afgebroken.
Hierdoor wordt de opname van voedingsstoffen verminderd.
1p 38 Hoe heet het deel van het spijsverteringskanaal dat bij deze vorm van spruw wordt
aangetast.

3p 39 Beschrijf een proefopzet waarmee Dicke kon aantonen dat gluten in de voeding spruw in
het verteringskanaal veroorzaakt.

[FIGUUR: Een tak met een blad en bloemen van de tamme kastanje.]
afbeelding 11

De tamme kastanje
Afbeelding 11 geeft een takje met de kleine groene bloemen van de tamme kastanje
weer. Aan een tamme kastanjeboom komen aparte mannelijke en vrouwelijke bloemen.
In afbeelding 11 zijn de bloemen vergroot weergegeven (P en Q). De zaden van de
tamme kastanje, de kastanjes, zijn eetbaar.

2p 40 Welke van de volgende beweringen over de tamme kastanje is of zijn juist?
1 In bloem P ontwikkelen zich na de bestuiving de kastanjes.
2 De bestuiving bij de tamme kastanje vindt hoofdzakelijk plaats door de wind.
A geen van beide
B alleen 1
C alleen 2
D zowel 1 als 2

100022 16 12 Lees verder


### Pagina 13

Tomaten
Tomaten worden in Nederland in kassen gekweekt. Onder gunstige omstandigheden kan
de opbrengst per vierkante meter per jaar 50 kilo tomaten bedragen.
In de kas regelt een computer de juiste hoeveelheid water met daarin opgeloste
voedingszouten (mineralen).
De computer regelt ook de temperatuur, de vochtigheidsgraad en het
koolstofdioxidegehalte in de kas. Het koolstofdioxidegehalte van de lucht in de kas is
hoger dan het koolstofdioxidegehalte van de lucht rondom de aarde.
De extra koolstofdioxide wordt door de verwarmingsinstallatie geproduceerd en door een
stelsel van slangen met gaatjes, door de kas verspreid.

Door de koolstofdioxide niet buiten de kas te lozen, wordt extra verhoging van het
koolstofdioxidegehalte voorkomen.
Noem een nadelig gevolg van een verhoging van het koolstofdioxidegehalte van de lucht
rondom de aarde.

In tomatenkassen kan een insectensoort voorkomen die nogal wat schade kan aanrichten:
de witte vlieg. Deze zuigt sap uit de bladeren van tomatenplanten.
Speciale bedrijven leveren aan de tuinders sluiwzwespen om de witte vlieg te bestrijden.
De sluiwzwespen leggen eitjes in de larven van de witte vlieg. De larven van de sluiwzwesp
eten de larven van de witte vlieg op.
Is de sluiwzwesp een consument of een reducent? En de witte vlieg?

de sluiwresp is de witte vlieg is
A een consument een consument
B een consument een reducent
C een reducent een consument
D een reducent een reducent

1p 43 [] Hoe wordt deze vorm van bestrijding genoemd?

2p 44 ■ Worden tomatenplanten tijdens de groei beïnvloed door abiotische factoren? En door
biotische factoren?
A alleen door abiotische factoren
B alleen door biote factoren
C zowel door abiotische factoren als door biotische factoren

In afbeelding 12 is een schematische doorsnede van een bloem van een tomaat weergegeven.
In afbeelding 13 is een doorsnede van de tomaat weergegeven, die uit zo'n bloem is
ontstaan.

afbeelding 12 [FIGUUR: Schematische doorsnede van een tomatenbloem met genummerde delen.] afbeelding 13 [FIGUUR: Doorsnede van een tomaat met de delen P en Q gemarkeerd.]

2p 45 ■ Is deel P van de tomaat een overblijfsel van deel 1 of van deel 2 van de bloem? Is deel Q
van de tomaat ontstaan uit deel 3 of uit deel 4 van de bloem?

deel P is ontstaan uit deel Q is ontstaan uit
A deel 1 deel 3
B deel 1 deel 4
C deel 2 deel 3
D deel 2 deel 4

100022 16 13 Lees verder
Voor alle eindexamens, zie www.alle-eindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssileiden.nl. Pagina: 1824

### Pagina 14

Voedselvergiftiging
Zo’n 700.000 mensen in Nederland lopen jaarlijks een voedselvergiftiging op. Dit wordt
veroorzaakt door het eten van bedorven voedsel. Het kan leiden tot koorts, diarree,
braken en buikpijn.
De kans op voedselbederf is in de zomer door de hogere temperatuur groter dan in de
winter.
1p 46 Leg uit hoe dat komt.

Je kunt vers vruchtensap in een afgesloten fles beschermen tegen bederf door het te
koelen, te pasteuriseren of te steriliseren.
2p 47 Door welke manier van conserveren is het vruchtensap het beste beschermd tegen
bederf?
A door te koelen
B door te pasteuriseren
C door te steriliseren

Rundvlees dat in het slachthuis besmet is geraakt met darmbacteriën kan
voedselvergiftiging veroorzaken. Deze bacteriën blijken zeer goed bestand tegen een zure
omgeving.
1p 48 Leg uit waardoor deze bacteriën bij de mens gemakkelijker de darm kunnen bereiken en
zo voedselvergiftiging veroorzaken, dan bacteriën in voedsel, die niet bestand zijn tegen
een zure omgeving.

Blaasontsteking
Blaasontsteking wordt meestal veroorzaakt doordat bacteriën via de urinewegen het
lichaam binnendringen. Vrouwen hebben een grotere kans op blaasontsteking dan
mannen.
In afbeelding 14 zijn schematisch onder andere de urinewegen van een vrouw en van een
man weergegeven.
[FIGUUR: Schematische weergave van de urinewegen van een vrouw en een man.]
afbeelding 14

1p 49 Op de bijlage staan de urinewegen van een vrouw ook schematisch weergegeven.
Geef met een lijn in de bijlage aan langs welke weg bacteriën van buiten via de
urinewegen de blaas binnendringen.

1p 50 Leg met behulp van gegevens uit afbeelding 14 uit waardoor vrouwen een grotere kans
op blaasontsteking hebben dan mannen.

Maaiike krijgt van de dokter pillen om de bacteriën, die de blaasontsteking veroorzaken,
te bestrijden.
1p 51 Welk type bacteriedodend middel bevatten deze pillen?

100022 16 14 Lees verder

### Pagina 15

Korstmossen
Korstmossen komen vooral voor op stenen, op takken en stammen van bomen, en op droge grond zoals heidegrond. Een korstmos bestaat uit schimmeldraden en éencellige wieren.

Een korstmos neemt uit de omgeving uitsluitend water en zouten op. Glucose wordt door een korstmos zelf geproduceerd door fotosynthese.
2p 52 Treedt er fotosynthese op in de schimmeldraden van een korstmos? En in de wieren? Leg je antwoord uit.

De meeste korstmossen zijn goed bestand tegen droogte en veel zon, maar ze zijn erg gevoelig voor luchtverontreiniging. Vooral zwaveloxiden en ammoniak vormen een ernstige bedreiging.
2p 53 Wordt de luchtvervuiling door zwaveloxiden vooral veroorzaakt door de bio-industrie of vooral door de verbranding van fossiele brandstoffen? En de luchtvervuiling door ammoniak?

luchtvervuiling door zwaveloxiden | luchtvervuiling door ammoniak
vooral door: | vooral door:
A bio-industrie | bio-industrie
B bio-industrie | verbranding van fossiele brandstoffen
C verbranding van fossiele brandstoffen | bio-industrie
D verbranding van fossiele brandstoffen | verbranding van fossiele brandstoffen

[FIGUUR: Een deel van de tabel is zwart gemaakt.]

Haaïen
Bekijk eerst het informatieboekje over haaïen. Je kunt de informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 54 tot en met 62.

De informatie geeft verschillende eigenschappen van jagende haaïen.
Veel van deze eigenschappen stellen de haaïen in staat om aan voedsel te komen.
3p 54 Leg dit van drie eigenschappen van de haaïen uit.

In informatie 7 is schematisch de bloedsomloop van een haaï afgebeeld.
In de tekening van deze bloedsomloop op de bijlage is een plaats in deze bloedsomloop aangegeven met P.
1p 55 Geef op de bijlage op die plaats met een pijl aan in welke richting het bloed daar stroomt.

Een haaï heeft een 'zijlijnsysteem'.
2p 56 Als je let op de manier waarop een zintuigcel van dit zijlijnsysteem wordt geprikkeld, met welk zintuig van de mens heeft het zijlijnsysteem dan de grootste overeenkomst?
A met het gehoorzintuig
B met het gezichtszintuig
C met het reukzintuig
D met het smaakzintuig

Op plaats R (zie informatie 6) zijn de zintuigcellen van het zijlijnsysteem verbonden met een zenuw.
2p 57 Zijn dit uitlopers van bewegingszenuwcellen, van gevoelszenuwcellen of van schakelcellen?
A uitlopers van bewegingszenuwcellen
B uitlopers van gevoelszenuwcellen
C uitlopers van schakelcellen

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

100022 16
Lees verder


### Pagina 16

afbeelding 15

In afbeelding 15 is schematisch een doorsnede van een haaienoog weergegeven.
[FIGUUR: Schematische tekening van een oog met een ingekaderd deel dat verder uitvergroot is en genummerde lagen.]

2p 58 ■ Met cijfers zijn vier daar aanwezige lagen aangegeven.
Welk cijfer geeft het tapetum aan?
A 1
B 2
C 3
D 4

1p 59 □ In de informatie staat dat bij sommige haaien het water dat langs de kieuwen stroomt een
rol speelt bij de voortbeweging.
Wat is een andere functie van de waterstroom die langs de kieuwen gaat?

2p 60 □ De walvishaai (zie informatie 9) lijkt uitwendig op een walvis, maar toch zijn er grote
verschillen: want een walvis is een zoogdier en een haai is een vis. Zo heeft een walvis
meer voedsel nodig dan een even grote en even actieve walvishaai die in hetzelfde gebied
leeft. Beide diersoorten eten vooral kleine garnalen, ook wel kril genoemd.
Leg in twee stappen uit waardoor een walvis meer voedsel nodig heeft dan een
vergelijkbare walvishaai.

2p 61 □ Er wordt aangeraden om niet te zwemmen of te duiken in gebieden waar robben leven.
Welke haaiensoort levert daar vooral gevaar op voor de mens? Leg je antwoord uit.

2p 62 □ Bepaal met behulp van de determinatietabel tot welke groep de witte haai behoort.
Noteer de nummers van de vragen uit de tabel die je hebt beantwoord.

Einde
100022 16