# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 2000 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/2000/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

### Vraag 48 – Opgave 48

### Vraag 49 – Opgave 49

### Vraag 50 – Opgave 50

### Vraag 51 – Opgave 51

### Vraag 52 – Opgave 52

### Vraag 53 – Opgave 53

### Vraag 54 – Opgave 54

### Vraag 55 – Opgave 55

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VBO-MAVO-D
Biologie
Voorbereidend
Beroeps
Onderwijs
Middelbaar
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 00
Tijd vak 1
Maandag 22 mei
13.30-15.30 uur
Dit examen bestaat uit 55 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een boekje met informatie.
Voor de uitwerking van de vragen 9 en 51 is een
bijlage toegevoegd.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening wordt gevraagd, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden etc.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden
gevraagd en je geeft er meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
000010 16
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

De ringslang
De ringslang is de meest voorkomende slang in Nederland. Hij moet 's morgens eerst een
tijd opwarmen voordat hij actief kan worden. Een ringslang (afbeelding 1) beweegt zich
op kronkelende wijze voort.
De ringslang legt eieren in rottend plantenmateriaal. Door de warmte die daarin ontstaat
worden de eieren uitgebroed. Zo'n broedplaats moet ook vochtig en luchtig zijn.
Mest- en composthopen zijn prima broedplaatsen.

[FIGUUR: Getekende, opgerolde slang.]

afbeelding 1

1p 1 De slang moet 's morgens eerst in de zon opwarmen voordat hij actief kan worden?

2p 2 Welk orgaan of welke organen gebruikt een ringslang om zuurstof op te nemen?
A de huid
B kieuwen
C longen
D tracheeën

De broedplaats moet vochtig, luchtig en warm zijn.
2p 3 Zijn deze drie milieu factoren abiotisch of biotisch? Of zijn sommige abiotisch en andere biotisch?
A alle drie abiotisch
B alle drie biotisch
C sommige abiotisch en andere biotisch

In afbeelding 2 is het skelet van een ringslang weergegeven.

[FIGUUR: Getekend skelet van een slang.]

afbeelding 2

1p 4 Een slang heeft geen borstkas, zoals een mens, doordat een bepaald bot ontbreekt.
Wat is de naam van dat bot?

000010 16 2 Lees verder


### Pagina 3

Dinosauriërs
In Zuid-Limburg zijn fossielen gevonden van bepaalde dinosauriërs, de zogenaamde
Hadrosauriërs. De gevonden fossielen waren versteende delen van het skelet. Uit deze
fossielen heeft men kunnen afleiden hoe het skelet van zo'n Hadrosauriër is opgebouwd.
Afbeelding 3 is een tekening van zo'n Hadrosauriërskelet. Met zwart zijn de gevonden
fossiele delen aangegeven. Van de witte botten neemt men aan dat ze er zo hebben
uitgezien.

afbeelding 3

[FIGUUR: Een skelet van een dinosaurus met pijlen die delen aanduiden met nummers 1, 2 en 3. Er is ook een schaalverdeling van 0 tot 1 meter.]

De botten van een Hadrosauriër hebben dezelfde namen als de vergelijkbare botten van
een mens. In afbeelding 3 zijn drie fossiele botten met een cijfer aangegeven.
Neem de cijfers 1, 2 en 3 over op je antwoordblad en zet de naam van het bot erachter.

Het beenweefsel van sommige dinosauriërs ziet er onder een microscoop hetzelfde uit als
het beenweefsel van een mens. Afbeelding 4 geeft schematisch een stukje beenweefsel
van zo'n dinosauriër weer.

afbeelding 4

[FIGUUR: Een microscopische doorsnede van botweefsel met cirkelvormige structuren. Er zijn pijlen die P en 'beencel' aanduiden.]

2p 6 Wat bevond zich bij een levende dinosauriër voornamelijk op plaats P van afbeelding 4?
A bloed
B kalk
C lucht

1p 7 Uit de fossiele resten heeft men kunnen afleiden dat een Hadrosauriër een planteneter was.
Leg uit hoe men uit de fossiele resten heeft kunnen afleiden dat de Hadrosauriër planten
at.

1p 8 Er zijn veel fossielen gevonden van eieren van dinosauriërs. Deze lijken op eieren van
reptielen. Doordat eieren van vissen anders gebouwd zijn dan eieren van reptielen, vindt
men zelden fossielen van eieren van vissen.
Door welk verschil in bouw vindt men wel veel fossielen van eieren van dinosauriërs en
zelden fossielen van eieren van vissen?

000010 16 3 Lees verder


### Pagina 4

Ondervoeding in het ziekenhuis
Doordat sommige patiënten te weinig eiwitten binnenkrijgen, genezen ze niet snel.
Zij raken ondervoed. Deze ondervoeding kan bij een patiënt ontstaan door gebrek aan
eetlust of door problemen bij het slikken. Patiënten die aan deze ondervoeding lijden,
moeten vooral eiwitrijk voedsel eten. Wanneer de patiënt niet zelf kan eten, dan kan
vloeibare voeding worden toegediend door een sonde. Dit is een slangetje dat via de neus
tot in de maag is gebracht.
Als ook voeding via een sonde niet mogelijk is, moet de voeding rechtstreeks in het bloed
gebracht worden.

Op de bijlage bij vraag 9 is een doorsnede van het hoofd en de hals van een mens
opgenomen.
2p 9 Geef in deze afbeelding met een lijn aan van waar tot waar de sonde zich bevindt.

In afbeelding 5 is een deel van het verteringsstelsel van de mens weergegeven. Een aantal
organen is met cijfers aangegeven.
afbeelding 5
[FIGUUR: doorsnede van de torso met de organen van het verteringsstelsel, gelabeld met 1, 2, 3, 4.]
1
2
3
4

2p 10 Welk cijfer geeft het orgaan aan waar de grootste hoeveelheid voedingsstoffen wordt
opgenomen in het bloed?
A cijfer 1
B cijfer 2
C cijfer 3
D cijfer 4

Mevrouw Peters lijdt aan ondervoeding. In het ziekenhuis krijgt zij met een sonde
vloeibaar voedsel toegediend. Het sondevoedsel bevat onder andere: mineralen, soja-
eiwit, vitamines en zetmeel.
Eén of meer voedingsstoffen uit dit sondevoedsel is of zijn niet geschikt om rechtstreeks
in het bloed te brengen.
2p 11 Welke voedingsstof is of welke voedingsstoffen zijn niet geschikt? Leg je antwoord uit.

000010 16 4 Lees verder

### Pagina 5

Te veel cholesterol
In de familie van Tineke komt de erfelijke aandoening hypercholesterolemie voor.
De aandoening veroorzaakt een sterk verhoogd cholesterolgehalte van het bloed. Mensen
bij wie dit het geval is, hebben een grotere kans op hart- en vaatziekten. Door een
combinatie van extra lichaamsbeweging, een dieet en medicijnen daalt het
cholesterolgehalte.
Cholesterol is een vetachtige stof die wordt opgenomen uit de voeding en die ook door
de lever wordt gemaakt. Cholesterol is een onmisbare bouwstof voor celmembranen, voor
gal en voor geslachtshormonen.
Door de afzetting van kalk en vetachtige stoffen, waaronder cholesterol, wordt de
binnenkant van bloedvaten stijf en ruw. Op een ruwe vaatwand kunnen zich bloedstolsels
vormen. Soms raakt zo'n stolsel los. Op een plaats waar de bloedvaten nauwer worden,
kan dit stolsel een verstopping veroorzaken.
In afbeelding 6 is de bloedsomloop schematisch weergegeven. Op plaats P raakt een
stolsel los. Het stolsel wordt meegevoerd met de bloedstroom en veroorzaakt een
verstopping.

[FIGUUR: Schematische weergave van de bloedsomloop met de organen arm, longen, lever, darm en been. Bloedvaten verbinden deze organen met het hart. Op de afbeelding is een punt P aangegeven in een bloedvat.]

afbeelding 6

2p 12 Waar veroorzaakt dit stolsel een verstopping?
A in een arm
B in een been
C in de darm
D in het hart
E in de lever
F in een long

000010 16 5 Lees verder

### Pagina 6

2p 13 Tineke krijgt een dieet om het cholesterolgehalte van haar bloed omlaag te brengen.
Welke voedingsmiddelen zullen bij het dieet in de voeding van Tineke minder voorkomen
dan in haar vroegere voeding?
A aardappelen en brood
B boter en kaas
C groente en fruit
D mager vlees en magere vis

2p 14 De huisarts van Tineke raadt haar ook extra lichaamsbeweging aan.
Welke van de volgende beweringen over deze extra lichaamsbeweging is of zijn juist?
1 Door extra lichaamsbeweging wordt de doorstroming van de bloedvaten verbeterd.
2 Door extra lichaamsbeweging wordt de conditie van het hart verbeterd.
A geen van beide
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2

De hik
Bij de hik trekken de middenrifspieren zich kramlachtig samen. Door de adem in te
houden, of wat water te drinken tijdens de hik, gaat de hik meestal wel over. Vooral als
het hikken lang duurt, kan dat erg vermoeiend zijn.
2p 15 Gaat bij de samentrekking van de middenrifspieren het middenrif omhoog of omlaag?
Heeft dit inademing of uitademing tot gevolg?

het middenrif gaat inademing of uitademing
A omhoog inademing
B omhoog uitademing
C omlaag inademing
D omlaag uitademing

Geen grieprik maar neusspray
Griept wordt veroorzaakt door bepaalde ziekteverwekkers die griepvrussen genoemd
worden. Om griep te voorkomen kan men zich laten inenten met een zogenaamde
griep prik. Veel mensen zen op tegen het krijgen van die griep prik. Daarom ontwikkelt men
ook een neusspray tegen griep. De neusspray lijkt nog beter te werken dan de griep prik.
De griep prik en de neusspray bevatten delen van griep virussen. Die delen komen bij het
gebruik van de neusspray in het slijmvlies van de neus terecht. Het lichaam maakt
vervolgens antistoffen tegen de griepvirussen. Komt het echte griepvirus via het
neusslijmvlies het lichaam binnen, dan wordt het virus onschadelijk gemaakt door de
antistoffen.

2p 16 Het neusslijmvlies beschermt het lichaam tegen ziekteverwekkers.
Noem twee andere functies van het neusslijmvlies.

1p 17 De griep prik en de neusspray bevatten delen van griepvirussen.
Leg uit waarom er geen complete griepvirussen in de griep prik en de neusspray mogen
voorkomen.

2p 18 Het lichaam maakt antistoffen.
Zijn antistoffen eiwitten, koolhydraten of vetten?
A eiwitten
B koolhydraten
C vetten

000010 16 6 Lees verder

### Pagina 7

Bloeding en stolling
Als een bloedvat beschadigd raakt, kunnen de spiervezels in de wand van het verwonde
bloedvat zich samentrekken. Zo wordt het bloedvat nauwer en vermindert de bloeding.
De vernauwing kan zo sterk zijn, dat er helemaal geen bloeding optreedt.
In afbeelding 7 is een dwarsdoorsnede van een bloedvat met een uitloper van een zenuwcel
weergegeven. In deze uitloper lopen de impulsen die de spiervezels doen samentrekken.

afbeelding 7

[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een bloedvat met een uitloper van een zenuwcel.]

2p 19 ■ Van welk type zenuwcel is de uitloper uit afbeelding 7 een deel?
A van een bewegingszenuwcel
B van een gevoelszenuwcel
C van een schakelcel

Meestal treedt er na beschadiging van een bloedvat bloedstolling op. Er kleven dan
bepaalde bloeddeeltjes aan het beschadigde deel van het bloedvat. Uit deze deeltjes
komt een stof vrij waardoor het bloed stolt.
1p 20 ■ Uit welke bloeddeeltjes komt deze stof vrij?

Onder bepaalde omstandigheden kunnen ook in niet-beschadigde bloedvaten stolsels
ontstaan. Een bloedvat kan als gevolg van zo'n bloedstolsel verstopt raken.
Als een van de slagaders, die de hartspier zelf van bloed voorziet, verstopt raakt door zo'n
stolsel, kan een hartinfarct het gevolg zijn.
1p 21 ■ Hoe heet zo'n slagader in de hartspier?

Groei-hormoon
In je lichaam wordt groeihormoon gemaakt.
Door welke hormoonklier of welke hormoonklieren wordt dit groeihormoon gemaakt?
2p 22 ■
A de bijnieren
B de eierstokken of de teelballen
C de eilandjes van Langerhans
D de hypofyse

Zwemmerseczeem
Zwemmerseczeem wordt veroorzaakt door een huidschimmel die op en in de huid van de
voeten groeit. Een infectie met deze schimmel kan je gemakkelijk oplopen in zwembaden,
douches van campings en gymzalen.
Wanneer men zich te vaak met zeep wast, wordt de bescherming van de huid tegen
ziekteverwekkers verminderd, doordat het vetlaagje op de huid weggewassen wordt.

1p 23 ■ Hoe heten de orgaantjes in de huid die dit vet produceren?

1p 24 ■ Wat is de naam van de buitenste laag van de opperhuid?

Meestal tast de huidschimmel de huid op de voeten aan.
1p 25 ■ Noem één oorzaak waardoor de huidschimmel meestal de huid van de voeten aantast en
niet die op andere plaatsen.

000010 16 7 Lees verder

### Pagina 8

Chromosomen in een cel
In afbeelding 8 zijn de chromosomen in een cel van een man weergegeven.
afbeelding 8
[FIGUUR: Een reeks chromosomen, gegroepeerd in paren en gescheiden.]

1p 26 □ Leg uit hoe men aan de chromosomen kan zien dat de cel van een man afkomstig is.

2p 27 □ Twee typen cellen in het lichaam van een man zijn spermacellen en witte bloedcellen. Kunnen de afgebeelde chromosomen uit een spermacel afkomstig zijn? En uit een witte bloedcel? Leg je antwoord uit.

[FIGUUR: Een diagram van het menselijk spijsverteringsstelsel met de lever en alvleesklier, en een aanduiding van een verstopping met slijm.]
plaats van
verstopping
met slijm

Taaislijmziekte
Taaislijmziekte leidt tot ernstige darm- en longproblemen. Bij mensen met taaislijmziekte is de productie van slijm in de luchtwegen toegenomen. Dit slijm is taaier dan normaal en blijft aan de wand van de luchtwegen plakken.
Ook de alvleesklier produceert bij deze ziekte veel taai slijm, waardoor de afvoerbuis van de alvleesklier verstopt raakt (zie afbeelding 9).

afbeelding 9

2p 28 □ De alvleesklier produceert enzymen om onder andere vet af te breken. Als gevolg van de taaislijmziekte kunnen deze enzymen het voedsel niet bereiken. Bij de ziekte bevat de ontlasting daardoor veel vet. Uit afbeelding 9 kan worden afgeleid dat bij taaislijmziekte door nog een andere oorzaak vet niet goed verteerd wordt. Wat is deze andere oorzaak? En leg uit dat door deze oorzaak vet minder goed verteerd wordt.

000010 16 8 Lees verder
Voor alle eindexamens, zie www.alleexames.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.sslileiden.nl. Pagina: 1850

### Pagina 9

Taaislijmziekte is een ernstige erfelijke ziekte die wordt veroorzaakt door een recessief gen (r). Mensen die het dominante gen (R) bezitten, hebben de ziekte niet. Clara is zwanger. Bij Clara wordt een vruchtwaterpunctie uitgevoerd. Hierbij wordt met een naald wat vruchtwater opgezogen. In het vruchtwater bevinden zich losse cellen van het embryo. Door deze cellen te onderzoeken kan bepaald worden of het embryo genen voor taaislijmziekte heeft.

2p 29 ■ De cellen uit het vruchtwater vermeerderen zich voordat ze onderzocht worden. Vermeerderen de cellen zich door gewone celdeling? En door reductiedeling?
A alleen door gewone celdeling
B alleen door reductiedeling
C zowel door gewone celdeling als door reductiedeling

2p 30 ■ Het onderzoek wijst uit dat de baby geen taaislijmziekte zal krijgen. Welk genotype of welke genotypen kan de baby hebben?
A alleen rr
B alleen Rr
C alleen RR
D Rr of rr
E RR of Rr

Microscopie
Kirsten krijgt van haar lerares vier microscoppreparaten. Op elk preparaat zit een etiketje (zie afbeelding 10).

[FIGUUR: Afbeelding 10 toont vier preparaten. Preparraat 1 is gelabeld met 'éencellige boomalgen'. Preparraat 2 is gelabeld met 'bacteriën uit tandplak'. Preparraat 3 is gelabeld met 'spermacellen van een stier'. Preparraat 4 is gelabeld met 'vlies van een ui'.]

2p 31 ■ In één van de preparaten zijn geen celwanden om de cellen aanwezig. In welk preparaat is dat?
A in preparaat 1
B in preparaat 2
C in preparaat 3
D in preparaat 4

000010 16 9 Lees verder

### Pagina 10

Enzymen bij de productie van voedingsmiddelen
Planten kunnen koolhydraten opslaan, bijvoorbeeld zetmeel. De industrie gebruikt
zetmeel als grondstof voor de productie van frisdranken, snoep en ijs. Het zetmeel moet
dan eerst worden afgebroken door bepaalde enzymen.
Enkele landbouwproducten zijn: aardappels, appels, rijst, uien en worteltjes.
32 In welke twee van deze producten zit het hoogste gehalte zetmeel? (2p)
A aardappels en appels
B aardappels en rijst
C aardappels en uien
D appels en worteltjes
E rijst en uien
F uien en worteltjes

Rozen
Rozen worden meteen na het afsnijden op de kwekerij in water gezet met daarin een
bacteriedodend middel. Dan gaan ze na de verkoop in een bloemenvaas minder snel
slap hangen.

Rozen gaan slap hangen als er verstoppingen in de vaten van de stengel voorkomen.
Twee typen vaten zijn bastvaten en houtvaten.
33 Gaat een roos eerder slap hangen bij verstopping in de bastvaten of bij verstopping in de
houtvaten? Leg je antwoord uit. (2p)

Floortje koopt op een zaterdagmorgen een bos rozen en zet deze meteen in een vaas voor
het raam.
34 Kan er in de bladeren aan de rozentak dan fotosynthese plaatsvinden? En verbranding? (2p)
A geen van beide
B alleen fotosynthese
C alleen verbranding
D zowel fotosynthese als verbranding

Noem nog een andere reden waarom rozenkwekers stekken gebruiken in plaats van
zaden. (1p)
35

Champignonteelt
In Nederland worden per jaar ongeveer 165 miljoen kilo champignons geteeld.
Champignons worden in donkere ruimtes geteeld op een voedingsbodem van mest
vermengd met stro.
36 Leg uit door welke eigenschap champignons in het donker geteeld kunnen worden. (1p)

Voordat een champignonkelder het mengsel van mest en stro als voedingsbodem gebruikt,
wordt het mengsel door verhitting gepasteuriseerd.
37 Wat gebeurt er door de verhitting bij pasteurisatie? Leg uit hoe de pasteurisatie de
opbrengst van champignons vergroot. (2p)

Auto
Nederland heeft meer auto's per vierkante kilometer dan enig ander land. Er zijn nog
geen goede manieren gevonden om het autorijden te beperken. Ook al kost autorijden
veel geld en is het slecht voor het milieu, men doet het toch.
Tegenwoordig worden er ook elektrische auto's gemaakt. Rijden op elektriciteit wordt
aangeprezen als milieuvriendelijk, omdat het geen luchtvervuiling zou veroorzaken.
Dit is niet helemaal juist.
38 Leg uit dat rijden op elektriciteit indirect toch luchtvervuiling veroorzaakt. (1p)

Bij de verbranding van benzine in een auto ontstaat kooldioxide. Koolstofdioxide in
het milieu is op zich niet schadelijk, zeker niet voor planten.
Leg uit waardoor koolstofdioxide niet schadelijk is voor planten. (1p)
39

000010 16
10
Lees verder

### Pagina 11

2p 40 ■ Op langere termijn levert deze uitstoot van kooldioxide wel een nadeel voor het milieu op.
A Een toename van de hoeveelheid kooldioxide vermindert het zelfreinigend vermogen
van water.
B Een toename van de hoeveelheid kooldioxide veroorzaakt overbemesting van de
bodem.
C Een toename van de hoeveelheid kooldioxide versterkt het broeikaseffect.

Lepelaars in het Naardermeer
Het Naardermeer was vooral bekend doordat er lepelaars broedden. In afbeelding 11 is
het aantal lepelaars in het Naardermeer weergegeven van 1950 tot en met 1972.
Sinds 1989 broeden er geen lepelaars meer in het Naardermeer.
[FIGUUR: Lijn grafiek met aantal lepelaars op de y-as (0 tot 250) en jaar op de x-as (1950 tot 1970).]

Vanaf een gegeven moment stierven veel lepelaars door het gebruik van giftige
bestrijdingsmiddelen in de omgeving van het Naardermeer. De bestrijdingsmiddelen
werden gebruikt tegen insecten. Het gif kwam ook in het water terecht. De prooidieren
van de lepelaar kregen zogenaamd te veel gif binnen. Ze stierven er niet aan; de lepelaars wel.
Dit was het gevolg van accumulatie.
1p 41 ■ Leg uit wat er in de voedselketen bij de accumulatie van het gif gebeurde, waardoor de
prooidieren niet stierven en de lepelaars wel.

Het aantal lepelaars nam direct weer toe nadat er strengere regels waren ingevoerd voor
het gebruik van bestrijdingsmiddelen.
1p 42 ■ Lees uit het diagram (afbeelding 11) af in welk jaar de strengere regels werden ingevoerd
en noteer dit op je antwoordblad.

De lepelaars broedden in het riet van het Naardermeer. Hun voedsel zochten ze vooral
op plaatsen met ondiep water. Doordat veel ondiepe plassen en sloten in de buurt van het
Naardermeer door drooglegging verdwenen, moesten de lepelaars hun voedsel steeds
verder van het nest gaan zoeken.
1p 43 ■ Leg uit dat hierdoor de jonge lepelaars minder voedsel kregen.

Kaas maken
Kaas wordt gemaakt van melk. De melk wordt gestremd, daarbij wordt de melk vast.
Dit gebeurt met behulp van een enzym dat chymosine heet. Vroeger kon chymosine
alleen verkregen worden uit de magen van geslacht kalfjes. Het is nu gelukt om het
gen, dat in een kalf de productie van chymosine regelt, in te bouwen in gistcellen.
Welke spuitcellen gaan dan chymosine produceren. Deze chymosine kan dan gebruikt
worden bij het maken van kaas.

Bij kalveren komt een gen voor, dat zorgt voor de productie van chymosine.
2p 44 ■ In welke cellen komt dit gen voor?
A alleen in cellen van de maag
B alleen in cellen van de maag en van de rest van het darmkanaal
C in alle lichaamscellen

1p 45 ■ Hoe noemt men in het algemeen de techniek, waarbij een gen van een dier wordt
ingebouwd in een gistcel?

000010 11 Lees verder


### Pagina 12

De mineralenbalans
In de natuur komen onder andere zouten met stikstof, met fosfaat en met kalium voor.
Deze zouten zijn nodig voor de groei van mens, dier en plant. De landbouw verspreidt
grote hoeveelheden van deze voedingszouten of mineralen. Slechts een klein gedeelte van
deze mineralen vindt men terug in landbouwproducten. De rest noemt men het
mineralenverlies. Dit mineralenverlies vervuilt de grond, de lucht en het water zodanig
dat het milieu er schade van ondervindt.
Op boerenbedrijven moet de hoeveelheden mineralen die het bedrijf binnenkomen en
verlaten, genoteerd worden. Dit noemt men een mineralenbalans.
In tabel 1 staan de mineralenbalansen van twee bedrijven.

tabel 1

BEDRIJF 1
mineralenbalans in kg per ha per jaar
stikstof fosfor kalium
AANVOER
kunstmest 440 19 25
krachtvoer 140 26 78
ruwvoer 60 10 60
neerslag 50 1 4
diversen* 8 2 3
totale aanvoer 698 58 170
AFVOER
melk 69 12 20
vee 13 4 1
totaal afvoer 82 16 21
verlies per ha 616 42 149
*vee, strooisel, reinigingsmiddel, e.d.

BEDRIJF 2
mineralenbalans in kg per ha per jaar
stikstof fosfor kalium
AANVOER
kunstmest 283 11 20
krachtvoer 63 16 49
ruwvoer 0 0 0
neerslag 50 1 4
diversen* 8 1 2
totale aanvoer 404 29 75
AFVOER
melk 69 12 20
vee 13 4 1
totaal afvoer 82 16 21
verlies per ha 322 13 54
*vee, strooisel, reinigingsmiddel, e.d.

3p 46
Men vergelijkt het mineralenverlies bij de beide mineralenbalansen.
Van welk bedrijf is de schadelijke invloed op het milieu het grootst? Of is er geen
verschil? Leg je antwoord uit. Gebruik in je uitleg de cijfers uit de mineralenbalansen.

47 ■
Een boer overweegt de volgende veranderingen in zijn bedrijf.
1 alleen bemesten met mest van de eigen koeien
2 meer aankopen van mais en ander ruwvoer in plaats van het zelf te verbouwen
Zal maatregel 1 een vermindering van verlies van mineralen tot gevolg hebben?
En maatregel 2?
A geen van beide
B alleen maatregel 1
C alleen maatregel 2
D zowel maatregel 1 als maatregel 2

000010 16
Lees verder

### Pagina 13

Vlooien

Bekijk eerst het boekje met informatie over vlooien. Je kunt de informatie gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 48 tot en met 55.

2p 48.
- Uit welke laag van de huid zuigt een vlo bloed?
A uit de hoornlaag
B uit de kiemlaag
C uit de lederhuid

Wilde katten en vossen hebben een vaste slaapplaats waar ze steeds terugkomen. Hoefdieren zoals herten en zwijnen trekken in de natuur steeds verder. Ze blijven niet lang op dezelfde plaats. Bij hoefdieren komen geen vlooien voor en bij wilde katten en vossen wel.

1p 49.
- Leg met behulp van informatie 1 uit, waardoor bij wilde katten en vossen wel vlooien voorkomen en bij hoefdieren niet.

Als een gezin van vakantie terugkomt treedt een vlooienplaag in hun huis op (zie informatie 4).
1p 50.
- Waardoor komen er plotseling zoveel poppen uit bij het binnentreden van het huis na een lange zomervakantie?

In informatie 3 staan gegevens over de samenstelling van een vlooienpopulatie.
Op de bijlage bij vraag 51 is grafiekpapier opgenomen.
3p 51.
- Zet daarop de gegevens over de vlooienpopulatie uit in een staafdiagram.

In informatie 5 is het aantal eitjes en volwassen vlooien in een proefruimte weergegeven.
1p 52.
- Lees uit het diagram van informatie 5 af hoe lang het in deze proefruimte duurde voordat uit een eitje een volwassen vlo is ontstaan en noteer deze tijd op je antwoordblad.

1p 53.
- Lees uit het diagram van informatie 5 hoeveel eitjes de vlo elke dag legt. Noteer dit aantal op je antwoordblad.

Willem zorgt goed voor zijn kat. Het dier heeft nooit vlooien. De kat krijgt elke dag hetzelfde soort vlees als zijn baas, namelijk vers rundvlees.
2p 54.
- Schrijf een voedselweb op waartoe zowel Willem als zijn kat behoren.

2p 55.
- Hebben de pop en de vlo, die daaruit ontstaat, hetzelfde fenotype? En hetzelfde genotype? En hoe is dit bij een vlo en één van de nakomelingen?
Neem de tabel over op je antwoordblad en vul in ‘ja’ of ‘nee’.

[FIGUUR: Tabel met kolommen "pop en vlo" en "vlo en nakomeling" en rijen "hetzelfde fenotype?" en "hetzelfde genotype?"]

Einde
000010 16