# Eindexamen Biologie VMBO-GL/TL 1999 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/biologie/1999/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

### Vraag 33 – Opgave 33

### Vraag 34 – Opgave 34

### Vraag 35 – Opgave 35

### Vraag 36 – Opgave 36

### Vraag 37 – Opgave 37

### Vraag 38 – Opgave 38

### Vraag 39 – Opgave 39

### Vraag 40 – Opgave 40

### Vraag 41 – Opgave 41

### Vraag 42 – Opgave 42

### Vraag 43 – Opgave 43

### Vraag 44 – Opgave 44

### Vraag 45 – Opgave 45

### Vraag 46 – Opgave 46

### Vraag 47 – Opgave 47

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Biologie
Examen VBO-MAVO-D
Voorbereidend
Beroeps
Onderwijs
Middelbaar
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
Tijdvak 1
Woensdag 19 mei
13.30-15.30 uur
19 99
Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel
punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.
Bij dit examen hoort een boekje met informatie.
Voor de uitwerking van vraag 34 is een bijlage
toegevoegd.
Als bij een open vraag een verklaring, uitleg
of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden
gevraagd en je geeft meer dan twee redenen,
worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.
900009 15
Begin

### Pagina 2

Tenzij anders vermeld, is er sprake van normale situaties en gezonde organismen.

Alcohol in het bloed
Als iemand bier drinkt, wordt alcohol in
het bloed opgenomen. Via de bloedsom-
loop komt de alcohol in de hersenen
terecht en werkt daar als een
verdovend middel. De bewegingen worden
dan minder gecoördineerd. Als iemand in
korte tijd te veel drinkt, kan hij zelfs
bewusteloos raken.

afbeelding 1
[FIGUUR: Schematische weergave van de weg van alcohol in het lichaam, met de maag, lever, nieren en een deel van de bloedsomloop.]

In de tekst staat, dat bewegingen minder
gecoördineerd worden.
2p 1 ■ Welk deel van het zenuwstelsel wordt op
grond van dit gegeven zeker door de
alcohol beïnvloed?
A de grote hersenen
B de hersenstam
C de kleine hersenen
D het ruggenmerg

Een alcoholmolecuul is via de wand van de
maag in het bloed opgenomen. Dit
alcoholmolecuul wordt met het bloed
kortste weg naar de hersenen vervoerd.
Komt een alcoholmolecuul op de kortste
weg van de maag naar de hersenen in de
grote bloedsomloop? En in de kleine
bloedsomloop?
2p 2 ■
A alleen in de grote bloedsomloop
B alleen in de kleine bloedsomloop
C zowel in de grote als in de kleine
bloedsomloop

Enkele bloedvaten zijn: aorta, onderste holle ader, longader, longslagader en poortader.
2p 3 ■ In welke volgorde gaat het alcoholmolecuul langs de kortste weg van maag naar hersenen
door de genoemde bloedvaten heen?

Pizza
Els en Huub bekijken de informatie op een verpakking van een diepvries vis-pizza die zij
in een winkel hebben gekocht. De informatie is weergegeven in afbeelding 2.

afbeelding 2
[FIGUUR: Verpakking van een vis-pizza met ingrediënten, bewaarinstructies en voedingswaarde.]

Ingrediënten: tarwemeel, tomatenpuree, tonijn, kaas, garnalen, uien, kruidenboter, mosselen,
gepanseerde inktvis, plantaardige olie, ansjovispasta, paprika, olijven, gist, suiker, specerijen, zout,
gemodificeerd zetmeel, kappertjes, kruiden.

Bewaren. In het vriesvak -12°C** 1 maand na aankoop. Ten minste houdbaar tot einde: zie zijkant.
In diepvries -18°C** zie houdbaarheidsdatum. Na ontdooiing niet opnieuw invriezen.

Voedingswaarde per 100 g Albert Heijn ServiceliJn telefoon: 06-0305 (gratis)
energie 770 kJ V i s p i z a
eiwit 10 g
koolhydraten 19 g 450 gram € Diepvries
vet 7,5 g
voedingsvezel 3,0 g
natrium 0,5 g
D-BE
EFB 018
PAPIER KARTON
KRINGLOOP
kan bij oud
papier

Albert Heijn Zaandam
8 710400 045588

900009 15 2 Lees verder


### Pagina 3

Els en Huub doen een uitspraak over het bewaren van de pizza.
Els zegt: „Wanneer je de pizza bewaart in een diepvriezer, gaan alle bacteriën dood”.
Huub zegt: „Bij het bewaren van de pizza in een diepvriezer wordt de vermeerdering van
bacteriën méér geremd dan bij het bewaren in een koelkast”.

2p 4 ■ Wie heeft er gelijk?
A geen van beiden
B alleen Els
C alleen Huub

5 Bereken hoeveel gram water volgens de gegevens 100 gram pizza maximaal bevat.

Bursitis
Bij bursitis heeft iemand last van een
pijnlijke slijmbeurs. Een slijmbeurs is een
zakje dat als stootkussen dient op plaatsen
waar bot stevig tegen spieren of pezen kan
drukken. Bursitis ontstaat meestal ten
gevolge van overbelasting van een
slijmbeurs, bijvoorbeeld door zwaar werk of
door zware sport.
Vroeger kwam bij veel werkers bursitis
voor als gevolg van werken op de knieën.
(Zie afbeelding 3).

In afbeelding 4 is een doorsnede van een
knie weergegeven. Drie slijmbeurzen zijn
genummerd. Een werkster als in
afbeelding 3 afgebeeld, leunt vaak voorover
bij het schrobben. De punt van de knie
wordt daarbij zwaar belast.

2p 6 ■ Bij welke van de genummerde slijmbeurzen
is bij de werkster in de afgebeelde situatie
de kans op bursitis het grootst?
A bij slijmbeurs 1
B bij slijmbeurs 2
C bij slijmbeurs 3

7 Wat is de naam van het bot P in
afbeelding 4? En wat de naam van bot R?
Schrijf het zo op je antwoordblad:
bot P ................
bot R ................

Zowel roodheid als zwelling zijn bij bursitis het gevolg van dezelfde reactie van het
lichaam. Deze roodheid en zwelling ontstaan op eenzelfde manier als bij een ontsteking.

1p 8 □ Leg uit waardoor bij bursitis roodheid en zwelling ontstaan.

[FIGUUR: Een schematische tekening van een knie met de genummerde slijmbeurzen 1, 2 en 3, en de botten P en R.]

900009 15 3 Lees verder

### Pagina 4

De nieren
In afbeelding 5 is een schema van een nier
weergegeven. In een nier wordt bloed
gezuiverd door zogenaamde nierfilters.
Deze nierfilters ,,filtreren" het bloed dat via
de bloedvaten in de nier komt. De vloeistof
die door de wand van de nierfilters gaat,
noemt men voorurine. Uit het bloedserum
komen veel stoffen in de voorurine terecht.
Eiwitten gaan echter niet door de wand van
de filters.
Veel van de opgeloste stoffen en het meeste
water uit de voorurine gaan weer in het
bloed terug. De vloeistof die overblijft,
wordt uitgeplast.
Per dag ontstaat er 150 liter voorurine in de nieren. Daarvan gaat 148 liter weer terug naar
het bloed.
[FIGUUR: doorsnede van een nier met aanduidingen 1 en 2]
2p 9 ■ In de tekst wordt de vorming van voorurine beschreven.
Bevat voorurine de afvalstof ureum? En bevat voorurine zouten?
A geen van beide
B alleen ureum
C alleen zouten
D zowel ureum als zouten
2p 10 ■ Bevindt zich bloed in een nier in het gedeelte aangeduid met 1 (afbeelding 5)? En in het
gedeelte aangeduid met 2?
A in geen van beide gedeelten
B alleen in gedeelte 1
C alleen in gedeelte 2
D zowel in gedeelte 1 als in gedeelte 2
1p 11 ■ Hoeveel urine wordt er gemiddeld per dag door een mens uitgeplast? Leg je antwoord uit
met behulp van een berekening aan de hand van de gegevens in de tekst.

Sluitspier
Bij sommige mensen werkt de sluitspier van de anus niet meer goed. Deze mensen hebben
problemen met het ophouden van hun ontlasting. Door een operatie kan een nieuwe
sluitspier worden gemaakt. Men maakt dan een spiertje uit een bil aan een kant los en legt
dit spiertje in een lus om de darmuitgang.
Er worden elektroden in het spiertje aangebracht en verbonden met een apparaatje
(pacemaker). De pacemaker kan via de elektroden impulsen afgeven aan het spiertje. De
patiënt kan de pacemaker zelf aan- en uitzetten.
2p 12 ■ Komt de verbinding tussen de pacemaker en het spiertje in functie over een met een
uitloper van een bewegingszenuwcel, met een uitloper van een gevoelszenuwcel of met
een uitloper van een schakelzenuwcel?
A met een uitloper van een bewegingszenuwcel
B met een uitloper van een gevoelszenuwcel
C met een uitloper van een schakelzenuwcel
2p 13 ■ Een patiënt bij wie de sluitspier niet meer werkte, heeft zo'n nieuwe sluitspier gekregen.
Moet de patiënt de pacemaker inschakelen of uitschakelen als hij op het toilet zijn
ontlasting kwijt wil? Leg je antwoord uit.

900009 15 4 Lees verder


### Pagina 5

14 (2p) Onder andere door de peristaltische bewegingen van de endeldarm wordt de inhoud van de darm naar buiten gewerkt.
Maakt de dikke darm peristaltische bewegingen? En de dunne darm?
A geen van beide
B alleen de dikke darm
C alleen de dunne darm
D zowel de dikke darm als de dunne darm

15 (2p) Kinderen onder de twee jaar kunnen hun ontlasting nog niet goed ophouden. Zij kunnen de sluitspier van de anus nog niet bewust gebruiken. Bij hen wordt het ontlasten nog helemaal door middel van een reflex geregeld.
Verlopen de impulsen van deze reflex via schakelcellen in de grote hersenen? En via schakelcellen in het ruggenmerg?
A alleen via schakelcellen in de grote hersenen
B alleen via schakelcellen in het ruggenmerg
C zowel via schakelcellen in de grote hersenen als via schakelcellen in het ruggenmerg

Voortplanting bij petuniaplanten
Petunia's worden gekweekt om ze in bloembakken of in de tuin te zetten. Zie afbeelding 6. Petunia's vallen op door hun felle kleur. Ook in het wild heeft de petuniabloem een opvallende kleur.
Op welke wijze wordt bij petuniaplanten in het wild het stuifmeel verspreid? Leg je antwoord uit.

[FIGUUR: Tekening van petunia bloemen.]

Onderzoekers hebben aangetoond dat een stof als flavonoïde in de stuifmeelkorrels onmisbaar is voor het voortplantingsproces van een petunia. Als stuifmeelkorrels van een petuniabloem terechtkomen, kunnen ze niet door de stijl groeien.
Een bloem van een bepaalde petuniaplant wordt bestoven met stuifmeelkorrels zonder flavonoïde.
Kunnen deze stuifmeelkorrels eicellen in deze bloem bevruchten zonder de hulp van mensen? En zullen zich in deze bloemen zaden ontwikkelen zonder de hulp van mensen?

eicellen bevruchten ontwikkelen van zaden
A ja ja
B ja nee
C nee ja
D nee nee

Van een bepaalde petuniaplant kunnen alle stuifmeelkorrels een bepaalde flavonoïde maken. Het vermogen om het flavonoïde te produceren wordt bepaald door de aanwezigheid van een gen.
18 (2p) Welke cellen van de petuniaplant bevatten dit gen?
A alleen de stuifmeelkorrels
B alleen de cellen van de bloem
C alle cellen van de petuniaplant

900009 15 5 Lees verder

### Pagina 6

Kloneren
Men wil van een koe met gunstige eigenschappen veel meer nakomelingen krijgen dan op
een natuurlijke manier mogelijk is. Dat is tegenwoordig mogelijk met de methode van het
kloneren. Bij het kloneren wordt een zogenoemde superkoe bevrucht door een stier met
gunstige eigenschappen. De bevruchte eicel deelt zich. Het klompje cellen wordt uit de
superkoe gehaald en gesplitst. Wat er gebeurt bij het kloneren is schema-
tisch weergegeven
afbeelding 7
in afbeelding 7.

Een donor koe levert onbevruchte
eicellen (cellen Q)
superkoe
In de bevruchte koe groeit
een klompje cellen uit de
bevruchte eicel.
klompje cellen
Dit klompje cellen wordt
gesplitst in afzonderlijke
cellen (cellen P).
Uit de cellen Q worden
de kernen verwijderd.
Elke cel P wordt samengevoegd met een cel Q.
De cellen smelten samen tot cellen R.
De cellen R delen zich (proces X).
Door celdeling ontstaan klompjes cellen (S).
De klompjes cellen (S)
worden ingebracht
in draagkoeien.
In de draagkoeien
groeit elk klompje
cellen uit tot een kalf.
2p 19 ■ Zijn de delingen bij proces X van afbeelding 7 gewone celdelingen of zijn
reductiedelingen? Of is dit niet te zeggen op grond van de gegevens?
A gewone celdelingen
B reductiedelingen
C dit is niet te zeggen op grond van de gegevens
900009 15 6 Lees verder

### Pagina 7

2p 20 Bij het kloneren wordt gebruik gemaakt van een aantal koeien: de superkoe, de donorkoe en draagkoeien.
Levert de donorkoe een bijdrage aan het genotype van de kalveren? En levert een draagkoe daaraan een bijdrage?
A geen van beide
B alleen de donorkoe
C alleen een draagkoe
D zowel de donorkoe als een draagkoe

2p 21 Een gewone lichaamscel van een koe heeft 60 chromosomen.
Hoeveel chromosomen heeft een cel P van afbeelding 7? En hoeveel heeft een cel R er?
cel P cel R
A 30 30
B 30 60
C 30 120
D 60 30
E 60 60
F 60 120

2p 22 Hebben de drie kalveren die bij dit kloneren zijn ontstaan allemaal hetzelfde geslacht of kunnen ze ook een verschillend geslacht hebben? Leg je antwoord uit.

Zo bouw je een composthoop op
Een goede composthoop krijg je niet door zomaar wat afval op een hoop te gooien. In afbeelding 8 is de opbouw van een goede composthoop weergegeven.

[FIGUUR: Schematische tekening van een composthoop in lagen.]
Over het nut van een laag takken onderin een composthoop worden twee beweringen gedaan:
1 Daardoor krijgen de reducenten in de composthoop gemakkelijker zuurstof.
2 Vooral de takken leveren de voor de reducenten noodzakelijke voedingsstoffen.
Welke van deze beweringen is juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2

2p 23 Over het composteren in de composthoop worden twee beweringen gedaan:
1 Tijdens het composteren neemt de massa van de koolhydraten in de composthoop toe.
2 Tijdens het composteren worden mineralen in de composthoop vrijgemaakt.
Welke van deze beweringen is juist?
A geen van beide beweringen
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2

2p 24 100 kilometer
Men overweegt een maatregel dat auto's op de snelwegen overdag niet harder mogen rijden dan 100 km per uur. Naast minder ongelukken op de wegen streeft men ook positieve effecten voor het milieu na.
Welk van de volgende effecten voor het milieu zal met de genoemde maatregel vooral nagestreefd worden?
A er is dan minder accumulatie van zware metalen
B er is dan minder horizonvervuiling
C er is dan minder uitstoot van gassen

900009 15 7 Lees verder

### Pagina 8

Een proef met ademen
De aanwezigheid van waterdamp in lucht kan met behulp van de proefopstellingen van
afbeelding 9 worden aangetoond. Door de lage temperatuur van het ijs blijft in de buizen
water uit de lucht achter.
afbeelding 9
[FIGUUR: Twee opstellingen met glaswerk, buizen en ijsblokjes. In de linkeropstelling (opstelling 1) wordt lucht ingeademd, in de rechteropstelling (opstelling 2) wordt lucht uitgeademd. Waterniveau is aangegeven.]
opstelling 1
opstelling 2
Via opstelling 1 wordt gedurende 15 minuten buitenlucht ingeademd. Uitzakend gebeurt
door de neus.
Via opstelling 2 wordt gedurende 15 minuten lucht uitgeademd. Inademen gebeurt door
de neus.
Na het ademhalen is in de buis van opstelling 2 meer water achtergebleven dan in de buis
van opstelling 1. Ook is bij de buis van opstelling 2 meer ijs gesmolten dan bij de buis van
opstelling 1.
Op grond van deze resultaten zijn twee conclusies te trekken over het verschil tussen
buitenlucht en uitgeademde lucht.
Schrijf deze twee conclusies op.
2p 26
De hommel
In afbeelding 10 zijn een hommel en een schema van een gedeelte van de hommel
weergegeven.
afbeelding 10
[FIGUUR: Afbeelding van een hommel en een anatomisch schema van een deel van de hommel, met markeringen 'P'.]
2p 27
Twee delen zijn met P aangeduid. De beide delen hebben dezelfde functie.
Wat bevindt zich in de delen P?
A bloed
B lucht
C weefselvloeistof
900009 15 8 Lees verder

### Pagina 9

Schimmels
Een honderdtrol bevat voedselresten. Deze resten zijn weer voedsel voor talloze bacteriën en schimmels. Ze verbruiken de nog bruikbare stoffen in de drollen. Dat verbruiken gaat in een vochtige zomer sneller dan in een droge zomer of in de winter.
Sporen zijn cellen die zorgen voor de voortplanting van schimmels. Sommige sporen ontwikkelen pas tot complete schimmels als ze in het verteringskanaal van een dier geweest zijn. In het verteringskanaal wordt het begin van de ontwikkeling gestimuleerd door veel zuur en door een hoge temperatuur. Uiteindelijk worden de sporen complete schimmels in een verse drol.

2p 28 $\square$ Noem twee abiotische factoren die volgens de tekst van invloed zijn op de ontwikkeling van de schimmels uit de sporen.

De delen van het verteringskanaal van een hond hebben dezelfde namen en functies als de delen van het verteringskanaal van een mens.
2p 29 ■ In welk deel van het verteringskanaal van een hond zijn de omstandigheden vooral zo dat de ontwikkeling van schimmelsporen wordt gestimuleerd?
A in de mond
B in de slokdarm
C in de maag
D in de dikke darm
E in de endeldarm

2p 30 ■ Welke van de volgende twee beweringen over de bouw van een cel van een schimmel is juist?
1 Een cel van een schimmel heeft een celkern.
2 Rond een cel van een schimmel bevindt zich een celwand.
A geen van beide
B alleen bewering 1
C alleen bewering 2
D zowel bewering 1 als bewering 2

Bij de afbraak van de drollen door bacteriën en schimmels komen stoffen vrij, die door planten kunnen worden opgenomen.
2p 31 ■ Is koolstofdioxide een van die stoffen? En zuurstof?
A geen van beide
B alleen koolstofdioxide
C alleen zuurstof
D zowel koolstofdioxide als zuurstof

Maatregelen tegen verzuring
In de buurt van een bos bevindt zich een grote boerderij met varkens. De mest van de varkens werd opgeslagen in open opslagplaatsen op het erf van de boerderij. Men wilde de hoeveelheid verzurende stoffen in de bodem van het bos beperken.
2p 32 ■ Door welke van de volgende maatregelen zal de bodem van het bos minder verzuren?
1 Door mestopslagplaatsen op de boerderij af te dekken.
2 Door het aantal varkens op de boerderij te verminderen.
A door geen van beide
B alleen door maatregel 1
C alleen door maatregel 2
D zowel door maatregel 1 als door maatregel 2

Een actiegroep beweert dat het aantal soorten planten in het bos bij de boerderij aan het afnemen is. Om dat te bewijzen wil de groep een onderzoek uitvoeren.
3p 33 ■ Stel voor hen voor de komende tijd een onderzoeksplan in drie stappen op.

900009 15
Lees verder

### Pagina 10

Etheen
Rijpe appels geven voortdurend het gas etheen af. Etheen heeft een grote invloed op
planten.
Joke doet een proef met als onderzoeksvraag: Welke invloed heeft etheen op de
lengtegroei van de stengels van ontkiemende erwten?
Ze zet vier schaaltjes met elk tien ontkiemende erwten onder glazen stolpen.
Door het toevoegen van een rijpe appel komt er etheen in de lucht onder een stolp. In
afbeelding 11 is één van de stolpen getekend.
[FIGUUR: Een glazen stolp met onderin een schaaltje met ontkiemende erwten en ernaast een appel.]
ontkiemende
erwten
appel
Haar proefopzet is:
schaaltje 1: erwten 48 uur onder een stolp zonder appel (= 0 uur in etheen);
schaaltje 2: erwten eerst 24 uur onder een stolp met een rijpe appel, daarna 24 uur onder
een stolp zonder appel (= 24 uur in etheen en 24 uur zonder etheen);
schaaltje 3: erwten eerst 36 uur onder een stolp met een rijpe appel, daarna 12 uur onder
een stolp zonder appel (= 36 uur in etheen en 12 uur zonder etheen);
schaaltje 4: erwten 48 uur onder een stolp met een rijpe appel (= 48 uur in etheen).
Na 48 uur meet ze de lengte van de stengels. In tabel 1 staan de resultaten van haar
metingen.
tabel 1
verblijftijd in etheen
lengte
van de tien
stengels
van de
kiemplanten
(in cm)
gemiddelde lengte
(in cm)
0 uur
8,3
9,5
9,0
8,0
8,5
9,0
9,5
10,0
9,5
9,0
9,0
24 uur
7,0
8,0
7,0
7,0
9,0
8,0
7,0
6,5
8,5
7,5
7,6
36 uur
4,2
4,7
4,6
3,8
5,4
4,4
4,0
4,3
4,5
4,5
4,4
48 uur
1,5
1,5
2,0
0,8
1,8
0,8
1,0
2,0
0,5
1,2
1,3
4p 34
Zet op de bijlage bij vraag 34 de gemiddelde lengte van de stengels uit in een lijndiagram.
Zet op de juiste plaats bij de assen: verblijftijd in etheen (uren) en gemiddelde
stengellengte (cm). Zet ook de juiste getallen bij de assen.
De onderzoeksvraag van Joke was: 'Welke invloed heeft etheen op de lengtegroei van de
stengels van ontkiemende erwten?'
1p 35
Welke conclusie hoort op grond van de resultaten bij deze onderzoeksvraag?
900009 15 10 Lees verder

### Pagina 11

[FIGUUR: Zwarte rechthoek met witte tekst "Wijn"]
De meeste druiven uit de Elzas in Noord-Frankrijk worden gebruikt om wijn van te maken.
Na een zomer met veel zon ontstaat meer alcohol dan na een zomer met weinig zon.
Leg in twee stappen het verband uit tussen veel zon in de zomer en veel alcohol in de wijn.

[FIGUUR: Zwarte rechthoek met witte tekst "Waterorganismen"]
Bekijk eerst het boekje met informatie over waterorganismen. Je kunt deze informatie
gebruiken bij het beantwoorden van de vragen 37 tot en met 47.

De aanwezigheid van waterplanten in het water is goed voor vissen. In de informatie
worden verschillende voorbeelden genoemd waaruit dat blijkt.
Geef twee van die voorbeelden. Geef bij elk voorbeeld het nummer van de informatie
waar het voorbeeld uit komt.

In informatie 1 staat schematisch een kringloop afgebeeld met daarin onder andere een
blankvoorn.
Is de blankvoorn een alleseter, een planteneter of een vleeseter?
A een alleseter
B een planteneter
C een vleeseter

Zijn in de afbeelding van de kringloop van informatie 1 organismen afgebeeld die zorgen
voor het zelfreinigend vermogen van water? En zijn producenten afgebeeld?
A geen van beide
B alleen organismen die zorgen voor het zelfreinigend vermogen
C alleen producenten
D zowel organismen die zorgen voor het zelfreinigend vermogen als producenten

Gebruik voor de volgende vraag informatie 9.
Noem de twee dier­groepen die een gedraaide schelp hebben.

Net als bij de mens is een van de functies van het geraamte bij een baars bescherming.
Welke van de in de informatie genoemde delen van het geraamte van een baars
beschermen de zwemblaas aan de zijkant?

Als er teveel algen in het water van een meer komen, kan men proberen het aantal algen
te verminderen. Eén van de methoden is het wegvangen van een bepaalde soort vissen.
Welke soort zal men dan wegvangen, brasem of snoek? Leg je antwoord uit met behulp
van de informatie uit het boekje.

In de kringloop van informatie 1 neemt waterpest nitraat op.
Voor de productie van welke groep energierijke stoffen gebruikt waterpest dat nitraat?
A eiwitten
B koolhydraten
C mineralen
D vetten

Bij en in het water van sloten en waterplassen leven ook ratten.
Door welke eigenschap heeft een vis in rust, minder verbranding dan een grote rat in
rust?

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

900009 15 11 Lees verder

### Pagina 12

In informatie 7 en 8 zijn de plaatsen P en Q aangegeven.
De bloeddruk op plaats P in de bloedvaten bij de vis is lager dan op plaats Q bij een even
grote waterrat. Vlak na het hart is de bloeddruk nog ongeveer gelijk.
Geef een oorzaak voor dit verschil in bloeddruk.
1p 45

In informatie 10 kun je zien hoe een forel een insect opeet. In afbeelding 12 zijn drie
schema’s getekend.
afbeelding 12
[FIGUUR: Drie diagrammen van de kop van een vis met genummerde delen. Schema A, B en C tonen verschillende stadia van het openen van de mond.]
schema A schema B schema C
Legenda:
1 = bek
2 = mondholte
3 = kieuwopening
4 = slokdarm
2p 46
Welk van de drie schema’s hoort bij de doorsnede van de kop van een forel?
A schema A
B schema B
C schema C
afbeelding 13
adembuis
Blankvoorns eten meer soorten dan
er afgebeeld staan in informatie 1. Zo een
dier s oort is weergegeven in afbeelding 13.
Breng deze diersoort op naam met behulp
van de determineertabel uit het boekje met
informatie. Noteer de naam van de
diersoort en de nummers van elke stap die
je bij het determineren maakt.
lichaam
het dier is op tweemaal
de ware grootte afgebeeld
2p 47
Einde

900009 15
12