# Eindexamen Aardrijkskunde VMBO-GL/TL 2024 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/aardrijkskunde/2024/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Maximumtemperatuur in Nederland

Wat kun je verwachten: Een vraag over de maximumtemperatuur in Nederland op basis van een temperatuurkaart.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet de maximumtemperaturen op een kaart kunnen aflezen en interpreteren, en op basis hiervan uitspraken over temperatuur, zonuren en verdamping kunnen beoordelen als 'juist' of 'onjuist'.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de temperatuurkaart om de juiste temperatuurzones te identificeren.
Vergelijk de temperaturen zorgvuldig tussen de verschillende regio's (bijv. zuiden, Waddeneilanden, zuidoosten, noordwesten).
Gebruik je kennis over de relatie tussen temperatuur, zonuren en verdamping om de uitspraken te beoordelen.

Kernbegrippen: temperatuur, kaartinterpretatie, weer, verdamping, zonuren

### Vraag 2 – Weer en klimaat: Kans op verbranden in Europa

Wat kun je verwachten: Een vraag over het interpreteren van een satellietbeeld om verschillen in weer en de kans op verbranden te verklaren.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'hogedrukgebied', 'bewolking' en 'weer'.

Wat moet je kunnen: Een satellietbeeld van Europa interpreteren om bewolking en neerslag te herkennen en te vergelijken tussen verschillende gebieden. De relatie leggen tussen bewolking en de kans op verbranden.

Waar op letten: Let op de aanwezigheid of afwezigheid van bewolking boven Nederland en Zuidwest-Spanje op het satellietbeeld. Koppel dit aan de zoninstraling en de kans op verbranden.

Kernbegrippen: hogedrukgebied, bewolking, weer

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Klimaatgrafieken vergelijken: Spanje en Nederland

Wat kun je verwachten: Een vraag over het vergelijken van klimaatgrafieken van Spanje en Nederland. Je moet een klimaatgrafiek herkennen die specifiek is voor Spanje en dit beargumenteren.

Wat moet je kennen: De kenmerken van een mediterraan klimaat (droge zomers, warmere temperaturen) en de kenmerken van het Nederlandse klimaat (neerslag gedurende het hele jaar, gematigde temperaturen).

Wat moet je kunnen: Klimaatgrafieken lezen en interpreteren (temperatuur en neerslag per maand). Klimaatgrafieken vergelijken en verschillen benoemen. Een argumentatie opbouwen op basis van de gegevens in de klimaatgrafiek.

Waar op letten: Let goed op de neerslagpatronen (vooral in de zomermaanden) en de temperatuurlijnen in beide grafieken. Zorg dat je keuze voor de klimaatgrafiek direct wordt ondersteund door een specifiek kenmerk uit die grafiek dat afwijkt van het Nederlandse klimaat.

Kernbegrippen: klimaatgrafiek, temperatuur, neerslag, mediterraan klimaat, klimaatkenmerken

### Vraag 5 – Zonvakantie in Spanje: Costa Cálida of Costa Verde?

Wat kun je verwachten: Een vraag over de beste Spaanse kust voor een zonvakantie in de winter, gebaseerd op klimaatkenmerken.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: [object Object]

Waar op letten: [object Object]

Kernbegrippen: klimaatkenmerken, hogedrukgebied, breedteligging, invloed van zee

### Vraag 6 – Verwoestijning in Spanje: Oorzaak en Gevolg

Wat kun je verwachten: Een vraag over de logische volgorde van processen die leiden tot verwoestijning, gebaseerd op een gegeven lijst van stappen.

Wat moet je kennen: De kernconcepten verwoestijning, klimaatverandering, bodemerosie, irrigatie en grondwaterstand, en de onderlinge relaties tussen deze concepten.

Wat moet je kunnen: De leerling moet een logische oorzaak-gevolgketen kunnen herkennen en reconstrueren uit een reeks losse beweringen. Dit vereist inzicht in geografische processen en het vermogen om informatie uit een bron te ordenen.

Waar op letten: Let op de chronologische en causale verbanden tussen de verschillende stappen. Welke stap is een oorzaak en welke is een gevolg? Begin met de initiële oorzaak en werk naar het uiteindelijke gevolg.

Kernbegrippen: verwoestijning, klimaatverandering, bodemerosie, irrigatie, grondwaterstand

### Vraag 7 – Extreem weer en klimaatadaptatie in Zuidoost-Spanje

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over extreem weer en de gevolgen daarvan in Zuidoost-Spanje, met een focus op maatregelen om hiermee om te gaan. Je moet keuzes maken in een tekst.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'neerslagintensiteit', 'waterberging' en 'klimaatadaptatie' kennen en begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst (bron 9) en een foto (bron 8) kunnen combineren om de juiste keuzes te maken. Je moet de betekenis van aardrijkskundige begrippen correct kunnen toepassen in de context van de bronnen.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen 'neerslagintensiteit' (hoeveelheid per tijdseenheid) en 'neerslagverdeling' (spreiding). Begrijp het verschil tussen 'aanpassing aan het klimaat' (maatregel) en 'klimaatverandering' (oorzaak). Lees de zinnen in bron 9 zorgvuldig om de context van de keuzemogelijkheden te begrijpen.

Kernbegrippen: neerslagintensiteit, waterberging, klimaatadaptatie, extreem weer, overstroming

### Vraag 8 – Weer en Klimaat in de Verenigde Staten

Wat kun je verwachten: Een vraag over het interpreteren van een weerkaart en het koppelen van weerberichten aan specifieke locaties.

Wat moet je kennen: De kenmerken van hoge- en lagedrukgebieden en hoe deze het weer beïnvloeden. Ook basiskennis van temperatuurverschillen op basis van geografische ligging (breedtegraad).

Wat moet je kunnen: Een weerkaart lezen en interpreteren (schaalniveau: landelijk). Kaartvaardigheid: het herkennen van hogedruk- en lagedrukgebieden en het afleiden van weersomstandigheden (temperatuur, neerslag, zonneschijn) op basis van de ligging van plaatsen ten opzichte van deze gebieden. Grafiekvaardigheid: het vergelijken van weerberichten.

Waar op letten: Let op de ligging van de steden ten opzichte van de hogedruk- (H) en lagedrukgebieden (L) op de weerkaart. Hogedrukgebieden brengen vaak zonnig en stabiel weer, terwijl lagedrukgebieden vaak bewolking en neerslag veroorzaken. Houd ook rekening met de breedtegraad voor temperatuurverschillen (bijvoorbeeld Los Angeles is zuidelijker dan Boston en Seattle).

Kernbegrippen: weerkaart, hogedrukgebied, lagedrukgebied, temperatuur, weerselementen

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Landbouw en watergebruik in de Great Plains

Wat kun je verwachten: Een vraag over landbouwproducten, grondwaterbeheer en de invloed van klimaatverandering in de Great Plains, gebaseerd op een kaart en een tekst.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet informatie uit een tekst en een kaart combineren om de juiste keuzes te maken over landbouwproducten, de grondwaterbalans en de impact van klimaatverandering op de vorstperiode.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de kaart (bron 14) om de verandering van de grondwaterstand correct te interpreteren. Lees de tekst (bron 15) zorgvuldig om de juiste landbouwproducten te kiezen en de relatie tussen klimaatverandering en vorstperiode te begrijpen.

Kernbegrippen: Great Plains, Ogallala Aquifer, grondwater, irrigatie, landbouw, klimaatverandering, waterbalans

### Vraag 11 – Klimaatverandering in Alaska

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over klimaatverandering in Alaska. Je moet beargumenteren voor welk klimaatgebied de gevolgen van klimaatverandering het grootst zijn, gebaseerd op twee bronnen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'klimaatverandering', 'klimaatgebied', 'temperatuurstijging', 'koud klimaat' en 'landklimaat' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet thematische kaarten kunnen lezen en interpreteren. Je moet informatie uit twee verschillende kaarten kunnen combineren om een argument te formuleren. Je moet een keuze kunnen maken en deze keuze beargumenteren met behulp van de bronnen.

Waar op letten: Let goed op dat je eerst de juiste keuze maakt (koud klimaat of landklimaat). Daarna moet je een argument geven dat specifiek verwijst naar de informatie in bron 16 en bron 17. Zorg ervoor dat je argument duidelijk maakt waarom jouw gekozen klimaatgebied de grootste gevolgen heeft, gebaseerd op de temperatuurverandering die in de bronnen wordt getoond. Een antwoord zonder argument, of met een verkeerde keuze, levert geen punten op.

Kernbegrippen: klimaatverandering, klimaatgebied, temperatuurstijging, koud klimaat, landklimaat, thematische kaart

### Vraag 12 – Klimaatverandering en infrastructuur in Alaska

Wat kun je verwachten: Een vraag over de gevolgen van klimaatverandering op de infrastructuur in een specifiek gebied, waarbij je informatie uit een kaart moet interpreteren.

Wat moet je kennen: Begrip van klimaatverandering, permafrost en de relatie tussen temperatuurverandering en de stabiliteit van de bodem.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen: het aflezen en interpreteren van temperatuurveranderingen op een thematische kaart (schaalniveau regionaal/lokaal). Het leggen van causale verbanden tussen klimaatverandering, permafrost en de stabiliteit van infrastructuur.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de kaart (bron 16) om de temperatuurverandering per locatie correct af te lezen. Verbind de afgelezen temperatuurverandering met het begrip 'ontdooiende bodem' (permafrost) en de gevolgen daarvan voor de oliepijpleiding.

Kernbegrippen: klimaatverandering, permafrost

### Vraag 13 – Analyse van aardolie-infrastructuur en klimaat in Alaska

Wat kun je verwachten: Een vraag over de aardolie-infrastructuur en klimaatkenmerken in Alaska, waarbij je uitspraken moet beoordelen op juistheid aan de hand van twee bronnen.

Wat moet je kennen: Kennis van klimaatclassificatie (koud klimaat), het versterkt broeikaseffect en de milieueffecten van verschillende transportmethoden (pijpleiding versus zeeschepen).

Wat moet je kunnen: Kaartlezen om de ligging van steden en pijpleidingen te bepalen, de richting van transport af te leiden, en klimaattypen te interpreteren. Je moet ook de relatie kunnen leggen tussen klimaat en natuurlijke omstandigheden (dichtvriezen van havens).

Waar op letten: Let goed op de transportrichting van de oliepijpleiding (van noord naar zuid, niet andersom). Verbind het 'koude klimaat' bij Prudhoe Bay met de mogelijkheid van dichtgevroren zee. Vergelijk de milieubelasting van pijpleidingen en zeeschepen.

Kernbegrippen: klimaatclassificatie, kaartlezen, versterkt broeikaseffect, infrastructuur, grondstoffen

### Vraag 14 – De levenscyclus van een orkaan

Wat kun je verwachten: Een vraag over de chronologische volgorde van de stadia in het ontstaan en verdwijnen van orkanen.

Wat moet je kennen: De kernconcepten 'orkaan', 'tropische cycloon', 'lagedrukgebied', 'storm' en 'ontstaan en afzwakken van orkanen'.

Wat moet je kunnen: De volgorde van de stadia van een orkaan correct noteren op basis van de gegeven informatie en bronnen.

Waar op letten: Let goed op de chronologische volgorde van de vier genoemde onderdelen: lagedrukgebied, storm, (grote) orkaan, en orkaan neemt in kracht af. Een onvolledige of incorrecte reeks kan leiden tot puntverlies.

Kernbegrippen: orkaan, tropische cycloon, lagedrukgebied, storm, ontstaan en afzwakken van orkanen

### Vraag 15 – Orkaanseizoenen vergelijken

Wat kun je verwachten: Een vraag over het vergelijken van twee kaarten die orkaanseizoenen weergeven. Je moet een kaart toewijzen aan een specifiek jaar en je keuze beargumenteren met een ander verschil dan het aantal orkanen.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet de twee kaarten in bron 18 vergelijken, een van de kaarten toewijzen aan het orkaanseizoen van 2020 en deze keuze beargumenteren met een specifiek verschil tussen de orkaanseizoenen, anders dan alleen het totale aantal orkanen.

Waar op letten: Let op de legenda om de verschillende typen stormen (grote orkaan, orkaan, storm) te onderscheiden. Zoek naar verschillen in het aantal zware orkanen of de locaties waar orkanen aan land komen. Kies eerst de juiste kaart en geef daarna een specifiek, ander verschil als argument.

Kernbegrippen: orkaan, klimaatverandering, kaartinterpretatie

### Vraag 16 – Orkaanrisico's inschatten in de VS

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het inschatten van risico's op orkanen in kustgebieden van de Verenigde Staten. Je moet hiervoor een bron met kaarten over orkaanroutes gebruiken.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'orkaan', 'risicoperceptie', 'kustgebied' en 'ruimtelijke spreiding' kennen. Je moet ook weten hoe je de routes en intensiteit van orkanen op een kaart kunt interpreteren.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit kaarten kunnen aflezen en interpreteren om een beredeneerde keuze te maken. Specifiek moet je de spreiding van orkanen over verschillende kustgebieden kunnen vergelijken en daaruit conclusies trekken over de risico-inschatting.

Waar op letten: Let goed op de routes van de orkanen en waar ze aan land komen of afzwakken. Zorg ervoor dat je keuze voor de kust en de reden die je geeft, beide correct zijn en direct gebaseerd zijn op de informatie in de bron. Een juiste keuze zonder juiste reden, of andersom, levert geen punten op.

Kernbegrippen: orkaan, risicoperceptie, kustgebied, ruimtelijke spreiding

### Vraag 17 – Waterafvoer van Maas en Rijn

Wat kun je verwachten: Een vraag over de waterafvoer van de Maas en de Rijn, gebaseerd op grafieken die de afvoer over een bepaalde periode weergeven.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken overnemen en erachter zetten of de uitspraak juist of onjuist is, gebaseerd op de analyse van de grafieken en achtergrondkennis over de rivieren.

Waar op letten: Let op de verschillende schalen van de y-assen van de twee grafieken (Maas tot 450 m³/s, Rijn tot 4.500 m³/s).
Maak geen verwarring tussen waterafvoer (debiet) en waterstand.
Pas kennis toe over het type rivier (Maas is een regenrivier, Rijn is een gemengde rivier) en de kenmerken van hun regiem.

Kernbegrippen: rivier, waterafvoer, debiet, regiem, regenrivier, gemengde rivier, piekafvoer, waterstand

### Vraag 18 – Gevolgen van lage waterstand voor scheepvaart en landbouw

Wat kun je verwachten: Een vraag over de gevolgen van een lage waterstand in rivieren voor verschillende economische sectoren.

Wat moet je kennen: Begrip van 'waterstand', 'rivierafvoer', 'droogte', 'scheepvaart' en 'irrigatie'.

Wat moet je kunnen: De leerling moet een nadeel van lage waterstand kunnen benoemen voor de scheepvaart en een nadeel voor de landbouw, gebaseerd op de informatie in bron 19 en algemene geografische kennis.

Waar op letten: Let op het correct benoemen van een specifiek nadeel voor *elke* gevraagde sector (scheepvaart én landbouw).

Kernbegrippen: waterstand, rivierafvoer, droogte, scheepvaart, irrigatie

### Vraag 19 – Drinkwaterwinning in de duinen

Wat kun je verwachten: Een vraag over drinkwaterwinning in de duinen, waarbij je informatie uit een schematische tekening en een tekst moet combineren om de juiste antwoorden te kiezen.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet de cijfers 1, 2 en 3 overnemen en de juiste keuze uit de gegeven opties erachter zetten, gebaseerd op de informatie uit de bronnen.

Waar op letten: Let op de specifieke kenmerken van duinen (zand), de bron van het water dat de duinen in wordt gepompt (rivierwater = oppervlaktewater), en de risico's van diepe waterwinning in kustgebieden (verzilting door brak water).

Kernbegrippen: drinkwaterwinning, infiltratie, duinen, zoetwater, oppervlaktewater, verzilting, grondwater

### Vraag 20 – Duinen en Drinkwaterwinning: Erosie door de Wind

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen drinkwaterwinning in duinen en erosie door de wind, waarbij je een oorzaak-gevolgrelatie moet uitleggen.

Wat moet je kennen: De begrippen winderosie, verdroging, duinen, drinkwaterwinning en grondwater. Je moet begrijpen hoe deze concepten met elkaar samenhangen in de context van kustverdediging.

Wat moet je kunnen: De kaart-/grafiekvaardigheid 'informatie uit een schematische dwarsdoorsnede halen' en de begripvaardigheid 'causale verbanden leggen en uitleggen'. Je moet de oorzaak-gevolgketen tussen drinkwaterwinning en winderosie kunnen beschrijven.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je de volledige causale keten uitlegt: drinkwaterwinning -> verdroging -> zand komt los -> winderosie. De link tussen waterwinning, verdroging en het losraken van het zand moet duidelijk zijn.

Kernbegrippen: winderosie, verdroging, kustverdediging, duinen, drinkwaterwinning, grondwater

### Vraag 21 – Goederenstromen en infrastructuur tussen havens

Wat kun je verwachten: Een vraag over de redenen voor verschillen in goederenstromen tussen havens, gebaseerd op een thematische kaart.

Wat moet je kennen: Begrippen als infrastructuur, transport, bereikbaarheid en hinterland.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen: het interpreteren van thematische kaarten om verschillen in transportroutes (rivieren, kanalen) en hun kenmerken (bevaarbaarheid, directe verbindingen) te herkennen en te gebruiken als verklaring voor goederenstromen.

Waar op letten: Let op de aard van de verbindingen tussen de havens (rivier, kanaal), de directe of indirecte aard van de routes, en de bevaarbaarheid van de waterwegen zoals afgebeeld op de kaart.

Kernbegrippen: infrastructuur, transport, bereikbaarheid, hinterland

### Vraag 22 – Impact van droogte op energievoorziening via binnenvaart

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen klimaatverandering (droogte), infrastructuur (waterwegen) en de gevolgen voor goederenvervoer en energievoorziening in Duitsland.

Wat moet je kennen: Begrippen als goederenvervoer, infrastructuur, waterweg, achterland, mainport en klimaatverandering. Je moet weten dat lage waterstanden de scheepvaart kunnen belemmeren.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen: informatie uit een kaart halen over havens, goederen en infrastructuur. Redeneren: een verband leggen tussen de verslechterde verbinding (door lage waterstand) en het energietekort, specifiek door het transport van kolen.

Waar op letten: Zorg dat je specifiek de goederen noemt die relevant zijn voor het energietekort (kolen) en leg het verband met de lage waterstand die het transport belemmert. Een te algemeen antwoord is onvoldoende.

Kernbegrippen: goederenvervoer, infrastructuur, waterweg, achterland, mainport, klimaatverandering

### Vraag 23 – Droogte in China: Gevolgen voor de Chang Jiang

Wat kun je verwachten: Een vraag over de gevolgen van droogte voor een rivier, waarbij je uitspraken moet beoordelen op juistheid.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet de informatie uit de bron interpreteren en koppelen aan geografische begrippen om de juistheid van drie uitspraken te beoordelen.

Waar op letten: Let op de relatie tussen droogte, wateraanvoer, waterverbruik, concentratie van stoffen en verzilting. Een lage waterstand heeft specifieke gevolgen voor de waterkwaliteit en de waterbalans.

Kernbegrippen: waterbalans, droogte, rivierregiem, watervervuiling, verzilting

### Vraag 24 – Waterbesparing in huis

Wat kun je verwachten: Een vraag over waterbesparende maatregelen die je thuis kunt nemen, gebaseerd op een krantenartikel over droogte in China.

Wat moet je kennen: Begrip van 'waterbeheer' en 'watertekort'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een krantenartikel (bronsoort) gebruiken om een concrete maatregel te benoemen op huishoudelijk (schaalniveau) niveau. Er is geen specifieke kaart- of grafiekvaardigheid nodig voor deze vraag.

Waar op letten: Zorg ervoor dat de genoemde maatregel daadwerkelijk 'in huis' plaatsvindt en niet bijvoorbeeld in de landbouw of industrie. De vraag vraagt specifiek om een maatregel die Chinezen 'in huis' kunnen nemen.

Kernbegrippen: waterbeheer, watertekort

### Vraag 25 – Irrigatievormen en verzilting in het Midden-Oosten

Wat kun je verwachten: Een vraag over verschillende irrigatiemethoden en hun impact op verzilting, gebaseerd op twee foto's uit het Midden-Oosten.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: [object Object]

Waar op letten: Let op de specifieke kenmerken van elke irrigatievorm op de foto's en koppel deze aan de juiste term en de mate van verzilting die ermee gepaard gaat.

Kernbegrippen: irrigatie, druppelirrigatie, cirkelirrigatie, verzilting, waterbeheer

### Vraag 26 – Waterbesparing in de landbouw in het Midden-Oosten

Wat kun je verwachten: Een vraag over maatregelen die boeren kunnen nemen om zoetwater te besparen in droge gebieden, specifiek in het Midden-Oosten.

Wat moet je kennen: Begrippen als waterbeheer, irrigatie, waterbesparing en droogtelandbouw. Je moet ook weten dat het Midden-Oosten een waterarm gebied is.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om concrete maatregelen te bedenken of te herkennen die boeren kunnen toepassen om water te besparen, naast het aanpassen van irrigatiemethoden. Je moet ook informatie uit een bron (foto's van irrigatie) kunnen interpreteren, hoewel deze specifieke vraag vooral voorkennis test.

Waar op letten: De vraag vraagt om 'nog een maatregel', dus het antwoord moet verschillen van 'overstappen op een andere vorm van irrigatie'. Het antwoord moet concreet en toepasbaar zijn voor boeren in het Midden-Oosten.

Kernbegrippen: waterbeheer, irrigatie, waterbesparing, droogtelandbouw, Midden-Oosten

### Vraag 27 – Klimaat en water in Qatar

Wat kun je verwachten: Een vraag over het klimaat en de waterhuishouding van Qatar, gebaseerd op een tekst en klimaatgrafiek.

Wat moet je kennen: Kenmerken van een woestijnklimaat (lage neerslag, hoge temperaturen).
Het verschil tussen totale neerslaghoeveelheid en neerslagintensiteit.
Alternatieve zoetwaterbronnen in droge gebieden (grondwater, waterzuivering, ontzilting).

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst en een klimaatgrafiek interpreteren.
Uitspraken beoordelen op juistheid aan de hand van bronnen en geografische kennis.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen de totale hoeveelheid neerslag over een langere periode (maand) en de intensiteit van neerslag tijdens een korte, hevige bui. 38 mm in enkele uren is zeer intensief, zelfs als de maandelijkse gemiddelden lager zijn.

Kernbegrippen: woestijnklimaat, klimaatgrafiek, neerslagintensiteit, waterbalans, grondwater, ontzilting

### Vraag 28 – Waterkringloop en Aquifers in Qatar

Wat kun je verwachten: Een vraag over de waterkringloop, specifiek gericht op het aanvullen van aquifers door neerslag.

Wat moet je kennen: De onderdelen van de waterkringloop, de definitie van een aquifer en het proces van infiltratie.

Wat moet je kunnen: De juiste term uit de waterkringloop benoemen die past bij het aanvullen van grondwater.

Waar op letten: Let op het specifieke proces waarbij water vanuit het oppervlak de bodem inzakt om grondwater aan te vullen.

Kernbegrippen: waterkringloop, aquifer, infiltratie, grondwater

### Vraag 29 – Stuwdammen in Iran: Neerslag en Gebergten

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen gebergten, neerslag en de aanleg van stuwdammen in rivieren.

Wat moet je kennen: De begrippen 'loefzijde', 'stuwingsregen', 'regenschaduw', 'waterafvoer' en 'gebergte'.

Wat moet je kunnen: De leerling moet een topografische kaart (bron 26) kunnen interpreteren om de ligging van rivieren ten opzichte van een gebergte te bepalen en dit te koppelen aan neerslagpatronen en waterafvoer.

Waar op letten: Let op de ligging van de rivieren (Karun en Zayandeh) ten opzichte van het Zagrosgebergte en de invloed hiervan op de hoeveelheid neerslag en waterafvoer. De vraag vraagt om een verklaring voor het verschil in aantal stuwdammen.

Kernbegrippen: loefzijde, stuwingsregen, regenschaduw, waterafvoer, gebergte

### Vraag 30 – Gevolgen van stuwdammen in de Karun

Wat kun je verwachten: Een vraag over de gevolgen van stuwdammen op natuur en economie in de benedenloop van een rivier.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: [object Object]

Waar op letten: Let op de verschillende belangen (natuur versus economie) en hoe stuwdammen deze beïnvloeden. Zorg ervoor dat je voor beide partijen een specifiek en correct argument geeft.

Kernbegrippen: stuwdam, waterbeheer, stroomgebied, benedenloop, milieuconflict, economische belangen, aardolie

### Vraag 31 – Waterschaarste in Khuzestan: De rol van Turkije

Wat kun je verwachten: Een vraag over de natuurlijke oorzaken van waterschaarste in een specifiek stroomgebied, waarbij je de relatie tussen verschillende rivieren moet analyseren aan de hand van een kaart.

Wat moet je kennen: De begrippen 'stroomgebied', 'afwatering', 'rivierstelsel' en 'waterschaarste'. Je moet begrijpen hoe rivieren binnen een stroomgebied met elkaar verbonden zijn en hoe water stroomt.

Wat moet je kunnen: Een kaart (bron 27) aflezen en interpreteren om de stroomrichting en de onderlinge relatie van rivieren te bepalen. Je moet de informatie uit de kaart koppelen aan de vraag over verantwoordelijkheid voor waterschaarste.

Waar op letten: Let goed op de stroomrichting van de rivieren Tigris en Karun op de kaart. Begrijp dat een rivier die afwatert op een andere rivier, niet per se water ontvangt van die rivier. Een stroomgebied omvat alle rivieren die uiteindelijk in dezelfde zee of oceaan uitmonden, maar dit betekent niet dat alle rivieren in dat gebied elkaar stroomopwaarts beïnvloeden.

Kernbegrippen: stroomgebied, afwatering, rivierstelsel, tribuut, waterschaarste

### Vraag 32 – Waterschaarste en waterverdeling in Iran

Wat kun je verwachten: Een vraag over waterschaarste en mogelijke conflicten over waterverdeling tussen provincies in Iran, gebaseerd op een kaart en een krantenartikel.

Wat moet je kennen: Begrippen als waterschaarste, waterconflict, stroomgebied, bovenstrooms en benedenstrooms.

Wat moet je kunnen: Een kaart lezen en interpreteren om de ligging van provincies en rivieren te bepalen. Informatie uit een tekstbron combineren met kaartinformatie om een redenering op te bouwen.

Waar op letten: Kies de juiste provincie (Y) en geef een argument dat duidelijk maakt dat deze provincie bovenstrooms ligt aan dezelfde rivier (de Karun) als Khuzestan, waardoor er een conflict over waterverdeling kan ontstaan. Een juiste keuze zonder correct argument, of een verkeerde keuze met een correct argument, levert geen punten op.

Kernbegrippen: waterschaarste, waterconflict, stroomgebied, bovenstrooms, benedenstrooms

### Vraag 33 – Bevolkingsdiagrammen van Nederland: 1970 en 2020

Wat kun je verwachten: Een vraag over het herkennen en beargumenteren van bevolkingsdiagrammen van Nederland in verschillende jaren.

Wat moet je kennen: Begrip van bevolkingsdiagrammen, bevolkingsopbouw, vergrijzing, ontgroening en natuurlijke bevolkingsontwikkeling.

Wat moet je kunnen: Kaart-/grafiekvaardigheid: bevolkingsdiagrammen interpreteren en de natuurlijke bevolkingsontwikkeling gebruiken als argumentatie.

Waar op letten: Kies de juiste vorm ('ui' of 'piramide') en geef een correct argument gebaseerd op de natuurlijke bevolkingsontwikkeling. Beide onderdelen zijn nodig voor punten.

Kernbegrippen: bevolkingsdiagram, bevolkingsopbouw, vergrijzing, ontgroening, natuurlijke bevolkingsontwikkeling

### Vraag 34 – Migratieachtergrond in Nederland: Herkomstlanden en Ontwikkelingen

Wat kun je verwachten: Een vraag over de samenstelling van de bevolking met een migratieachtergrond in Nederland, gebaseerd op twee cirkeldiagrammen die de situatie in 1971 en 2020 weergeven.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'migratieachtergrond', 'herkomstland', 'gezinshereniging', 'gezinsvorming', 'koloniën' en 'demografie'. Je moet ook algemene kennis hebben over migratiepatronen in Nederland, met name de redenen voor toename van specifieke migrantengroepen.

Wat moet je kunnen: Cirkeldiagrammen lezen en interpreteren. Specifiek moet je percentages of aandelen van verschillende groepen kunnen vergelijken tussen twee diagrammen (1971 en 2020). Je moet ook in staat zijn om uitspraken te beoordelen op juistheid op basis van de gepresenteerde data en je achtergrondkennis.

Waar op letten: Let op het verschil tussen absolute aantallen en aandelen (percentages). Verwar deze niet. Controleer goed welke landen tot 'buurlanden' en 'voormalige koloniën' behoren volgens de legenda. Wees je ervan bewust dat sommige uitspraken (zoals over gezinshereniging/gezinsvorming) achtergrondkennis vereisen die niet direct uit de diagrammen af te lezen is.

Kernbegrippen: migratie, migratieachtergrond, herkomstland, gezinshereniging, gezinsvorming, koloniën, demografie, diagram lezen

### Vraag 35 – Herinrichting onder de U1-metrolijn in Berlijn

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de aanleg van een fietspad onder een bestaand metroviaduct in Berlijn. Je moet een voordeel van deze aanleg benoemen ten opzichte van een alternatieve fietsroute.

Wat moet je kennen: Begrip van stedelijke inrichting en herinrichting, specifiek in relatie tot infrastructuur.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie kunnen afleiden uit kaarten en foto's (bron 31 en 32) en deze kunnen toepassen om een voordeel te benoemen van het hergebruik van bestaande infrastructuurruimte.

Waar op letten: Let op de bestaande situatie onder het viaduct (bron 32, linkerfoto) en de geplande situatie (bron 32, rechterfoto). Vergelijk dit met de implicaties van het aanleggen van een volledig nieuwe route elders in de stad.

Kernbegrippen: infrastructuur, stedelijke inrichting, herinrichting

### Vraag 36 – Belangenafweging bij stedelijke inrichting: fietspad onder de U1-metrolijn in Berlijn

Wat kun je verwachten: Een vraag over de aanleg van een fietspad in een stedelijke omgeving, waarbij je verschillende belangen moet afwegen en argumenten moet formuleren op basis van kaart- en fotobronnen.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'stedelijke inrichting', 'infrastructuur', 'toerisme', 'leefbaarheid' en 'belangenconflict'.

Wat moet je kunnen: 1. Een kaart (bron 31) analyseren om de ligging van een fietspad ten opzichte van bezienswaardigheden te bepalen. 2. Foto's (bron 32) interpreteren om de huidige en geplande situatie van een gebied te vergelijken. 3. Argumenten formuleren voor en tegen een stedelijke ontwikkeling, rekening houdend met verschillende perspectieven (toeristen, bewoners). 4. Schaalniveau: lokaal (wijk/stadsdeel) en stedelijk (centrum Berlijn).

Waar op letten: Let goed op de details in bron 31 (ligging van het fietspad ten opzichte van musea en historische gebouwen) en bron 32 (het verdwijnen van parkeerplaatsen). Zorg dat je argumenten specifiek zijn en direct gekoppeld aan de informatie in de bronnen.

Kernbegrippen: stedelijke inrichting, infrastructuur, toerisme, leefbaarheid, belangenconflict

### Vraag 37 – Leefbaarheid in Berlijn: het effect van een nieuw fietspad

Wat kun je verwachten: Een vraag over de invloed van stedelijke inrichting op de leefbaarheid, specifiek gericht op een fietspad in Berlijn.

Wat moet je kennen: Begrip van 'leefbaarheid' in een stedelijke context, 'stedelijke inrichting', 'duurzame mobiliteit' en 'groenvoorzieningen'.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen (bron 31) en foto's interpreteren (bron 32) om veranderingen in de stedelijke omgeving te analyseren en de gevolgen voor de leefbaarheid te benoemen.

Waar op letten: Focus op de directe positieve effecten van het fietspad en de bijbehorende groenvoorzieningen op de woonomgeving, zoals minder autoverkeer, betere luchtkwaliteit, meer groen of veiliger verkeer.

Kernbegrippen: leefbaarheid, stedelijke inrichting, duurzame mobiliteit, groenvoorzieningen

### Vraag 38 – Bevolkingsprognose Duitsland: Trends in Bevolkingsopbouw

Wat kun je verwachten: Een vraag over de demografische ontwikkelingen in Duitsland op basis van een bevolkingsprognose.

Wat moet je kennen: Begrippen als bevolkingsprognose, bevolkingsopbouw, vergrijzing, beroepsbevolking en levensverwachting.

Wat moet je kunnen: Het aflezen en interpreteren van een staafdiagram met bevolkingsopbouw over verschillende jaartallen. Je moet trends kunnen herkennen en uitspraken hierover kunnen beoordelen op juistheid.

Waar op letten: Let goed op de legenda van het staafdiagram (leeftijdsgroepen) en de schaal van de y-as (aantal inwoners in miljoenen). Vergelijk de aantallen per leeftijdsgroep over de verschillende jaartallen om de trends te bepalen. Controleer elke uitspraak zorgvuldig aan de hand van de gegevens in de bron.

Kernbegrippen: bevolkingsprognose, bevolkingsopbouw, vergrijzing, beroepsbevolking, levensverwachting, demografie

### Vraag 39 – Bevolkingsdiagrammen van China: Demografische Ontwikkeling

Wat kun je verwachten: Een vraag over de chronologische volgorde van bevolkingsdiagrammen van China, gebaseerd op de leeftijdsopbouw en demografische ontwikkelingen.

Wat moet je kennen: De begrippen 'bevolkingsdiagram', 'leeftijdsopbouw', 'vergrijzing', 'demografische ontwikkeling' en 'cohort'.

Wat moet je kunnen: De leerling moet bevolkingsdiagrammen kunnen interpreteren en de veranderingen in leeftijdsopbouw over tijd kunnen herkennen om de juiste chronologische volgorde te bepalen. Dit omvat het volgen van cohorten en het herkennen van vergrijzing.

Waar op letten: Let op de verschuiving van leeftijdsgroepen (cohorten) door de tijd heen. Een tijdsverschil van 10 jaar betekent dat de groepen twee staven omhoog schuiven in het diagram. Let ook op de verbreding van de top van de piramide, wat duidt op vergrijzing.

Kernbegrippen: bevolkingsdiagram, leeftijdsopbouw, vergrijzing, demografische ontwikkeling, cohort

### Vraag 40 – Hukou en sociale ongelijkheid in Chinese steden

Wat kun je verwachten: Een vraag over het hukou-systeem en de gevolgen daarvan voor sociale ongelijkheid in Chinese steden, gebaseerd op een tekstbron.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet de tekstbron (bron 35) lezen en begrijpen, en op basis daarvan uitleggen waarom de hukou leidde tot grotere sociale ongelijkheid in Chinese steden.

Waar op letten: Het antwoord moet specifiek ingaan op het verschil in rechten of toegang tot voorzieningen tussen stadsinwoners met en zonder stadshukou.

Kernbegrippen: hukou-systeem, sociale ongelijkheid, verstedelijking, binnenlandse migratie

### Vraag 41 – Opgave 1

### Vraag 42 – Ligging van industriële regio's in China

Wat kun je verwachten: Een vraag over de ligging van industriële regio's en de redenen voor overheidssteun bij de ontwikkeling ervan.

Wat moet je kennen: Begrip van locatiefactoren en vestigingsplaatsfactoren voor industrie, en het belang van infrastructuur en grondstoffen.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen en het afleiden van geografische kenmerken (zoals ligging aan water, vlakte, nabijheid van grondstoffen of steden) uit een thematische kaart.

Waar op letten: Focus op de ligging van de genummerde gebieden (1, 2, 3) in bron 36 en zoek naar twee concrete kenmerken van die ligging die gunstig zijn voor industriële ontwikkeling en overheidssteun rechtvaardigen.

Kernbegrippen: locatiefactoren, vestigingsplaatsfactoren, industriële ontwikkeling, infrastructuur, grondstoffen

### Vraag 43 – Vestigingsplaatsfactoren van Foxconn in China

Wat kun je verwachten: Een vraag over de redenen waarom een bedrijf zich op een bepaalde locatie vestigt, specifiek gericht op de rol van Hongkong voor Foxconn in Shenzhen.

Wat moet je kennen: Kennis van vestigingsplaatsfactoren, globalisering, infrastructuur en Speciale Economische Zones (SEZ).

Wat moet je kunnen: Informatie uit tekstbronnen en kaarten combineren om een geografische reden te verklaren.

Waar op letten: Let op de specifieke economische voordelen die Hongkong bood voor een internationaal opererend productiebedrijf zoals Foxconn in 1988.

Kernbegrippen: vestigingsplaatsfactoren, globalisering, infrastructuur, Speciale Economische Zone (SEZ)

### Vraag 44 – Vestigingsplaatsfactoren en sociaaleconomische kenmerken van SEZ's in China

Wat kun je verwachten: Een vraag over de aantrekkelijkheid van Speciale Economische Zones (SEZ) in China voor bedrijven zoals Foxconn, gericht op vestigingsplaatsfactoren, herkomst van personeel en loonniveaus.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'vestigingsplaatsfactoren', 'Speciale Economische Zone (SEZ)', 'arbeidsmigratie' en 'lonen'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit teksten (bron 37 en 39) analyseren en de juiste keuzes maken op basis van de gegeven opties.

Waar op letten: Let goed op de specifieke kenmerken die een SEZ aantrekkelijk maken voor bedrijven, de herkomst van de arbeidsmigranten en het relatieve loonniveau vergeleken met het binnenland van China.

Kernbegrippen: vestigingsplaatsfactoren, Speciale Economische Zone (SEZ), arbeidsmigratie, lonen

### Vraag 45 – Opgave 1

### Vraag 46 – Spreiding van Foxconn-fabrieken en binnenlandse migratie in China

Wat kun je verwachten: Een vraag over de verandering in de spreiding van Foxconn-fabrieken in China tussen 2005 en 2015 en de gevolgen hiervan voor binnenlandse migratie.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet drie uitspraken beoordelen op juistheid of onjuistheid op basis van de informatie in bron 40 (kaart) en algemene geografische kennis.

Waar op letten: Let op de locaties van de fabrieken in verschillende tijdsperioden (2000-2005 versus 2011-2015) en hoe dit de migratiepatronen en loonkosten beïnvloedt. Specifiek: waar zijn de 'nieuwe' fabrieken gevestigd?

Kernbegrippen: binnenlandse migratie, spreiding, loonkosten, urbanisatie, vestigingsplaatsfactoren, global shift

### Vraag 47 – Economische ongelijkheid door verschuiving Foxconn-fabrieken in China

Wat kun je verwachten: Een vraag over de verandering in economische ongelijkheid in China als gevolg van de verschuiving van Foxconn-fabrieken, waarbij je twee specifieke situaties moet uitleggen.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: Uitleggen waarom de economische ongelijkheid binnen steden toeneemt door de komst van een Foxconn-fabriek en waarom de economische ongelijkheid tussen kustprovincies en provincies in het binnenland afneemt door de verschuiving van Foxconn-fabrieken.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je duidelijk onderscheid maakt tussen de toename van ongelijkheid binnen steden (door inkomensverschillen tussen werknemers en niet-werknemers van Foxconn) en de afname van ongelijkheid tussen regio's (door economische ontwikkeling in voorheen armere binnenlandse provincies).

Kernbegrippen: economische ongelijkheid, regionale ongelijkheid, sociale ongelijkheid, spreiding van industrie, werkgelegenheid, welvaart

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2024
tijdvak 1
vrijdag 24 mei
13.30 - 15.30 uur
aardrijkskunde CSE GL en TL

Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

GT-0131-a-24-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer
dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling
meegedeeld.

Weer en klimaat

bron 1
Maximumtemperatuur in Nederland op dinsdag 2 augustus 2022

[FIGUUR: Kaart van Nederland met temperaturen weergegeven in kleuren. Er is een legenda met temperaturen in °C en kleurbalken: geel voor 21,0 - 24,0; oranje voor 24,0 - 28,5; rood voor 28,5 - 31,5. Onder de kaart een schaalbalk van 0 tot 100 km.]

2p 1 Bekijk bron 1.
Bron 1 gaat over de maximumtemperatuur in Nederland op dinsdag
2 augustus 2022.
Naar aanleiding van bron 1 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: in het zuiden van Nederland was het koeler dan op de
Waddeneilanden.
Uitspraak 2: de Waddeneilanden hadden minder zonnuren dan het
zuidoosten van Nederland.
Uitspraak 3: boven land was de verdamping in het zuidoosten kleiner dan
in het noordwesten van Nederland.
-> Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-24-1-o 2 / 37
lees verder ‣ ‣ ‣

### Pagina 3

bron 2
Satellietbeeld van Europa, 12 september 2022

[FIGUUR: Satellietbeeld van Europa met een weerkaart overlay. De kaart toont wolkenpatronen, regenval (aangegeven door blauwe en witte vlekken) en een noordpijl. Een kleurenbalk geeft de hoeveelheid neerslag in mm/u aan, variërend van 0 tot 30.]

1p 2 Bekijk bron 2.
Bron 2 laat een satellietbeeld zien van Europa op 12 september 2022.
→ Geef met behulp van bron 2 aan waardoor de kans dat je in Nederland
verbrandt groter is dan in Zuidwest-Spanje.

GT-0131-a-24-1-o 3 / 37 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie www.alleeindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl Leiden.nl. Pagina: 101

### Pagina 4

bron 3
Drie foto's van landschappen in Spanje

foto Q
[FIGUUR: Een glooiend groen landschap met huizen en boerderijen, een weg slingert door de heuvels.]

foto R
[FIGUUR: Een stadje met witte huizen gebouwd tegen een steile klif, omringd door groen en met bergen op de achtergrond.]

foto S
[FIGUUR: Een roodbruine bergketen met lagen sediment, met op de voorgrond groene velden en een droog landschap.]

bron 4
Drie beschrijvingen van verschillende klimaten in Spanje

beschrijving 1
In de regenschaduw van het gebergte ligt een gebied met een steppeklimaat.

beschrijving 2
Het noordwesten van Spanje heeft een gematigd zeeklimaat.

beschrijving 3
Mediterrane vegetatie groeit in het gebied met een Middellands zeeklimaat.

GT-0131-a-24-1-o
4 / 37
lees verder

### Pagina 5

1p 3 Bekijk bron 3 en lees bron 4.
In bron 3 staan drie foto's van landschappen in Spanje. In bron 4 staan drie
beschrijvingen van klimaten in Spanje. De beschrijvingen en de foto's horen bij
elkaar.
Welke beschrijving hoort bij foto Q, welke bij foto R en welke bij foto S?

[FIGUUR: Tabel met kolommen 'foto Q', 'foto R', 'foto S' en rijen A, B, C, D, E.]

foto Q
A beschrijving 1
B beschrijving 2
C beschrijving 3
D beschrijving 1
E beschrijving 2

foto R
beschrijving 2
beschrijving 1
beschrijving 2
beschrijving 3
beschrijving 1

foto S
beschrijving 3
beschrijving 3
beschrijving 1
beschrijving 2
beschrijving 1

GT-0131-a-24-1-0
5 / 37
lees verder

### Pagina 6

bron 5
Twee klimaatgrafieken

klimaatgrafiek 1 klimaatgrafiek 2
mm mm
450 450
-°C -°C
40 40
-30 -30
400 400
-20 -20
350 350
-10 -10
300 300
-0 -0
250 250
-10 -10
200 200
-20 -20
150 150
-30 -30
100 100
-40 -40
50 50
-50 -50
0 JFMAMJJASOND 0 JFMAMJJASOND

1p 4 Bekijk bron 5.
In bron 5 staan twee klimaatgrafieken van twee verschillende plaatsen in
Spanje. Een van de klimaatgrafieken past ook bij het klimaat in Nederland.
→ Beargumenteer welke klimaatgrafiek alleen van een Spaanse plaats kan zijn.
Doe het zo:
- Kies eerst of het klimaat van klimaatgrafiek 1 of klimaatgrafiek 2 alleen in
Spanje voorkomt.
- Geef daarna met behulp van bron 5 een argument voor je keuze.

GT-0131-a-24-1-o 6/37

### Pagina 7

bron 6
Costa Cálida (provincie Murcia) en Costa Verde (provincie Asturias), Spanje
[FIGUUR: Kaart van Spanje met de provincies Murcia (Costa Cálida) en Asturias (Costa Verde) gemarkeerd. De Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan zijn ook aangegeven, evenals een schaalbalk.]

1p 5 Bekijk bron 6.
Spanje is een populaire bestemming voor toeristen die in de wintermaanden op
zonvakantie willen.
-> Argumenteer welke costa in de wintermaanden de grootste kans op dagen
met zonnig weer heeft.
Doe het zo:
- Kies eerst uit Costa Cálida of Costa Verde.
- Geef daarna een kenmerk van het klimaat waardoor de kans op zonnig weer
het grootst is.

bron 7
Vervoesting in Spanje

1 Door klimaatverandering stijgt de temperatuur.
2 De grondwaterstand daalt, zodat er verdroging en verzilting optreedt.
3 De verdamping uit de bodem neemt toe en de neerslag in het gebied
neemt af.
4 Er wordt meer grondwater opgepompt voor irrigatie in de landbouw.
5 Vegetatie sterft af en het landschap wordt kaal, zodat er bodemerosie
op kan treden.

1p 6 Lees bron 7.
De stappen in bron 7 staan in willekeurige volgorde.
Welke volgorde geeft een juiste redenering over verwoesting in Spanje
weer?
A 1 - 2 - 5 - 4 - 3
B 1 - 3 - 4 - 2 - 5
C 1 - 4 - 5 - 3 - 2
D 1 - 4 - 2 - 5 - 3

GT-0131-a-24-1-o

### Pagina 8

bron 8
Bloeiende amandelboomgaard met gras in Zuidoost-Spanje

[FIGUUR: Een foto van een bloeiende amandelboomgaard in Zuidoost-Spanje, met op de voorgrond bomen met roze bloesems en op de achtergrond een berglandschap.]

bron 9
Tekst met keuzemogelijkheden

Zuidoost-Spanje werd de afgelopen jaren geteisterd door extreem weer.
Zo viel er 300 millimeter neerslag in 3 dagen tijd in het najaar van 2019.
Er ontstonden overstromingen met veel schade aan de landbouw en
infrastructuur door de hoge ... 1 ... (neerslagintensiteit / neerslagverdeling).
Zuidoost-Spanje is op zoek naar maatregelen die de gevolgen van extreem
weer verminderen. Een met gras bedekte bodem in boomgaarden kan
2 ... (meer / minder) water vasthouden. Het planten van gras in
boomgaarden is een voorbeeld van ... 3 ... (aanpassing aan het klimaat /
klimaatverandering).

2p 7 Bekijk bron 8 en lees bron 9.
In bron 9 staat achter de cijfers 1, 2 en 3 een keuzemogelijkheid.
-> Neem de cijfers 1, 2 en 3 over op het antwoordblad en zet de juiste keuze
erachter.

GT-0131-a-24-1-o
8 / 37
lees verder ►► ►

### Pagina 9

bron 10
Weerkaart Verenigde Staten, 17 september 2022
[FIGUUR: Weerkaart van de Verenigde Staten met isobaren, hogedruk- en lagedrukgebieden. Twee hogedrukgebieden (H) in het westen en een lagedrukgebied (L) in het midden van het land. Locaties van Los Angeles, Seattle en Boston zijn aangegeven.]
Legenda:
-1016 - luchtdruk
H hogedrukgebied
L lagedrukgebied
--- landsgrens

bron 11
Weerberichten van drie plaatsen in de Verenigde Staten,
17 september 2022
[FIGUUR: Drie weerberichten weergegeven in aparte vakken. Elk vak bevat een weersymbool, temperatuur en windsnelheid. Vak 1: zonnig met wolken, 25 °C, wind: 2 Bft. Vak 2: gedeeltelijk bewolkt, 15 °C, wind: 2 Bft. Vak 3: zonnig, 17 °C, wind: 2 Bft.]
weerbericht 1
25 °C
wind: 2 Bft
weerbericht 2
15 °C
wind: 2 Bft
weerbericht 3
17 °C
wind: 2 Bft

1p 8 Bekijk bron 10 en bron 11.
Op de weerkaart van de Verenigde Staten staan de plaatsnamen Boston,
Los Angeles en Seattle. In bron 11 staan drie weerberichten van dezelfde dag.
De weerberichten horen bij de drie plaatsen in bron 10.
Welk weerbericht hoort bij Boston, welke bij Los Angeles en welke bij Seattle?
[FIGUUR: Tabel met drie kolommen: Boston, Los Angeles, Seattle. Rij A bevat 'weerbericht 1', 'weerbericht 2', 'weerbericht 3'. Rij B bevat 'weerbericht 1', 'weerbericht 2', 'weerbericht 3'. Rij C bevat 'weerbericht 2', 'weerbericht 3', 'weerbericht 1'. Rij D bevat 'weerbericht 2', 'weerbericht 1', 'weerbericht 2'. Rij E bevat 'weerbericht 3', 'weerbericht 1', 'weerbericht 1'.]
Boston
Los Angeles
Seattle
A weerbericht 1
weerbericht 2
weerbericht 3
B weerbericht 1
weerbericht 2
weerbericht 3
C weerbericht 2
weerbericht 1
weerbericht 3
D weerbericht 2
weerbericht 3
weerbericht 1
E weerbericht 3
weerbericht 1
weerbericht 2
GT-0131-a-24-1-o
lees verder ► ► ►

### Pagina 10

bron 12
Kaart van de Verenigde Staten

[FIGUUR: Een reliëfkaart van de Verenigde Staten en omringende gebieden, met schaalbalk en legenda voor hoogtes in meters. Belangrijke locaties zijn aangegeven met letters: P, Q, R en S. Waterlichamen zoals de Grote Oceaan, de Golf van Mexico en de Atlantische Oceaan zijn ingekleurd.]

GROTE
OCE AAN

Legenda:
hoogte in meters
0 - 200
200 - 500
500 - 1.000
1.000 - 2.000
2.000 - 5.000

Golf van
Mexico

ATLANTISCHE
OCE AAN

0 450 900 km

GT-0131-a-24-1-o 10 / 37 lees verder ►►►

### Pagina 11

bron 13
Vier foto's van landschappen in de Verenigde Staten

foto 1
[FIGUUR: Foto van palmbomen, water en riet, waarschijnlijk een moerasgebied.]
foto 2
[FIGUUR: Foto van een droge, rotsachtige vallei bij zonsondergang, met gestreepte wolken.]

foto 3
[FIGUUR: Foto van een boerderij met een rode schuur, gelegen in een weide met op de achtergrond besneeuwde bergen en bomen.]
foto 4
[FIGUUR: Foto van besneeuwde bergen met dennenbomen en enkele rode gebouwen op de voorgrond.]

1p 9 Bekijk bron 12 en bron 13.
De foto's van landschappen uit bron 13 passen bij de vier gebieden uit bron 12.
Waar staan de gebieden uit bron 12 juist bij de foto's uit bron 13?

|   | P     | Q     | R     | S     |
|---|-------|-------|-------|-------|
| A | foto 1 | foto 2 | foto 3 | foto 4 |
| B | foto 2 | foto 3 | foto 4 | foto 1 |
| C | foto 3 | foto 4 | foto 2 | foto 1 |
| D | foto 3 | foto 4 | foto 1 | foto 2 |
| E | foto 4 | foto 3 | foto 2 | foto 1 |
| F | foto 4 | foto 2 | foto 1 | foto 3 |

GT-0131-a-24-1-o
11 / 37
lees verder ► ► ►

### Pagina 12

bron 14
De Great Plains en de Ogallala Aquifer, Verenigde Staten

[FIGUUR: Kaart van de Great Plains in de Verenigde Staten met kleurenschalen die de verandering van de grondwaterstand in meters aangeven. Verschillende staten zoals Wyoming, Nebraska, Colorado, Kansas, Oklahoma en Texas zijn gemarkeerd. Een legenda geeft de betekenis van de kleuren aan, variërend van "meer dan 46" tot "1,5 tot 3" meter voor afname, en "stabiel" tot "meer dan 15" meter voor toename. Ook is de grens van de Ogallala Aquifer aangegeven met een rode lijn. Onder de kaart is een kleinere kaart van de Verenigde Staten te zien met een ingekaderd gebied dat overeenkomt met de grotere kaart.]

Legenda:
verandering grondwater-
stand in meters
afname
meer dan 46
30 tot 46
15 tot 30
8 tot 15
3 tot 8
1,5 tot 3
stabiel
-1,5 tot 1,5
toename
1,5 tot 3
3 tot 8
8 tot 15
meer dan 15
grens van de
Ogallala Aquifer

Ligging kaartfragment

GT-0131-a-24-1-o
12 / 37
lees verder

### Pagina 13

bron 15
Tekst met keuzemogelijkheden

In het centrale deel van de Verenigde Staten liggen de Great Plains.
Op de Great Plains vindt veel landbouw plaats. Het is een van de
productiefste landbouwregio's in de Verenigde Staten. De meeste
landbouwproducten die er geproduceerd worden zijn ... 1 ...
(graan, rundvlees, mais en katoen / citrusvruchten, tabak, wijndruiven en
zuivel). De grote oogsten van de Great Plains zijn mogelijk door het water
uit de Ogallala Aquifer te gebruiken voor irrigatie. In het zuiden van de
Great Plains wordt ... 2 ... (meer / minder) grondwater opgepompt dan er
aangevuld wordt. Door klimaatverandering wordt de periode met vrieskou
op de Great Plains steeds ... 3 ... (korter / langer).

2p 10 Bekijk bron 14 en lees bron 15.
In bron 15 staat achter de cijfers 1, 2 en 3 een keuzemogelijkheid.
Neem de cijfers 1, 2 en 3 over op het antwoordblad en zet de juiste keuze
erachter.

GT-0131-a-24-1-o
13 / 37
lees verder ►►►

### Pagina 14

bron 16
Gemiddelde verandering van de temperatuur in Alaska in de periode
1901 - 2021

[FIGUUR: Kaart van Alaska met gebieden gemarkeerd op basis van temperatuurstijging. De legenda toont een olie pijpleiding, steden en een schaal voor temperatuurstijging in °C van 0,75 tot 2,5.]

Legenda:
------ olie pijpleiding
temperatuurstijging
0,75 °C 2,5 °C
o stad

bron 17
Klimaten in Alaska

[FIGUUR: Kaart van Alaska met gebieden gemarkeerd op basis van klimaattype. De legenda toont 'landklimaat' (roze), 'koud klimaat' (grijs) en 'gematigd zeeklimaat' (groen). Ook de olie pijpleiding en steden zijn weergegeven.]

Legenda:
------ olie pijpleiding
landklimaat
koud klimaat
gematiogd zeeklimaat
o stad

GT-0131-a-24-1-o 14 / 37

### Pagina 15

1p 11 Bekijk bron 16 en bron 17.
In de afgelopen eeuw is de temperatuur in Alaska veranderd. Die verandering
heeft invloed op het klimaat en de vegetatie.
→ Beargumenteer voor welk klimaatgebied de gevolgen van klimaatverandering
het grootst zijn.
Doe het zo:
- Kies eerst uit koud klimaat of landklimaat.
- Geef daarna met behulp van bron 16 en bron 17 een argument voor je keuze.

1p 12 Bekijk bron 16.
De gemiddelde temperatuur in Alaska is veranderd, waardoor de bevroren
bodem opwarmt. De bovengrondse olie pijpleiding staat daardoor niet meer
stevig en kan verzakken. Bij zo'n verzakking kan een lekkage ontstaan.
→ Geef aan waardoor de kans op verzakking en lekkage van de olie pijpleiding
groter is in de buurt van Fairbanks dan in de buurt van Valdez.

2p 13 Bekijk bron 16 en bron 17.
Naar aanleiding van bron 16 en bron 17 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: de haven van Prudhoe Bay is in de winter maanden dichtgevroren
en onbereikbaar.
Uitspraak 2: de bovengrondse pijpleiding transporteert ruwe aardolie van
Valdez in het zuiden naar de olieveen van Prudhoe Bay in het
noorden.
Uitspraak 3: het transport van aardolie via de pijpleiding draagt minder bij aan
het versterkt broeikaseffect dan transport van aardolie met
zeeschepen.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

### Pagina 16

bron 18
Twee orkaanseizoenen in de Atlantische Oceaan

kaart 1 route van orkanen / stormen

[FIGUUR: Kaart van de Atlantische Oceaan en omliggende landen met routeaanduidingen van orkanen en stormen.]

Legenda:
- grote orkaan
- orkaan
- storm
- lagedrukgebied

0 400 800 km

kaart 2 route van orkanen / stormen

[FIGUUR: Kaart van de Atlantische Oceaan en omliggende landen met routeaanduidingen van orkanen en stormen.]

Legenda:
- grote orkaan
- orkaan
- storm
- lagedrukgebied

0 400 800 km

GT-0131-a-24-1-o
lees verder ► ► ►

### Pagina 17

2p 14 Gebruik bron 18.
Tussen het ontstaan en verdwijnen van orkanen is een volgorde waar te
nemen. De volgorde bestaat uit de volgende onderdelen:
1 (grote) orkaan
2 orkaan neemt in kracht af
3 lagedrukgebied
4 storm
→ Noteer de bovenstaande vier cijfers in de juiste volgorde op het antwoordblad.

1p 15 Gebruik bron 18.
De kaarten in bron 18 gaan over de orkaanseizoenen van de jaren 2000 en
2020. Beide orkaanseizoenen verschillen van elkaar. Het ene orkaanseizoen
kende meer orkanen dan het andere orkaanseizoen.
→ Beargumenteer welke kaart bij het orkaanseizoen van 2020 hoort.
Doe het zo:
– Kies eerst kaart 1 of kaart 2.
– Geef daarna met een ander verschil tussen de orkaanseizoenen een
argument voor je keuze.

1p 16 Gebruik bron 18.
Kustbewoners in de Verenigde Staten schatten de risico's op een orkaan in hun
woongebied in.
→ Beredeneer welke kustbewoners het risico om getroffen te worden door een
orkaan het laagst inschatten.
Doe het zo:
– Kies eerst of de kustbewoners aan de noordoostkust of de zuidkust het
risico het laagst inschatten.
– Geef daarna met behulp van bron 18 een reden voor je keuze.
GT-0131-a-24-1-o
17 / 37
lees verder

### Pagina 18

Water

bron 19
De afvoer van de Maas en de Rijn tussen 1 maart en 1 september 2022

Maas, bij Sint-Pieter Rijn, bij Lobith
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'afvoer in m3/s' van 0 tot 450 en op de x-as de periode van 1 mrt tot 1 sep, met een paarse lijn die schommelt. Rechts een vergelijkbare grafiek voor de Rijn met op de y-as 'afvoer in m3/s' van 0 tot 4500 en op de x-as de periode van 1 mrt tot 1 sep, met een paarse lijn die schommelt.]

2p 17 Bekijk bron 19.
In de grafieken van bron 19 zie je de waterafvoer van de Maas en de Rijn
tussen 1 maart en 1 september 2022.
Naar aanleiding van bron 19 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: in mei veroorzaakte smeltwater een piekafvoer in de benedenloop
van de Rijn en de Maas.
Uitspraak 2: de waterstand van de Maas was in september lager dan de
waterstand van de Rijn.
Uitspraak 3: de afvoer van de Maas verloopt onregelmatiger dan die van de
Rijn, omdat de afvoer van de Maas alleen uit neerslag bestaat.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

2p 18 Bekijk bron 19.
De zomer van 2022 was uitzonderlijk droog, waardoor de waterstand in de
Maas en de Rijn erg laag was.
→ Noem een nadeel van de lage waterstand voor de scheepvaart.
→ Noem een nadeel van de lage waterstand voor de landbouw.

GT-0131-a-24-1-o
18 / 37

### Pagina 19

bron 20
Zoetwater in de duinen

[FIGUUR: Doorsnede van duinen met de Noordzee aan de linkerkant en een polder aan de rechterkant. Er wordt rivierwater opgepompt in de duinen, wat leidt tot zoetwaterwinning. Brak water bevindt zich onder het zoetwater.]

Legenda:
— waterstroom duin pomp

bron 21
Tekst met keuzemogelijkheden

In de duinen langs de Nederlandse Noordzeekust zit een ondergrondse zoetwatervoorraad. Drinkwaterbedrijven winnen water uit de duinen nadat het water in de duinen door ... 1 ... (het zand / de klei) gefilterd is. Drinkwaterbedrijven pompen vooral ... 2 ... (grondwater / oppervlaktewater) de duinen in. Na een aantal weken wordt het water weer opgepompt. Als het water uit de diepere grondlagen van de duinen wordt opgepompt, kan het water ... 3 ... (te vervuild / te zout) zijn voor gebruik.

2p 19 Bekijk bron 20 en lees bron 21.
In bron 21 staat achter de cijfers 1, 2 en 3 een keuzemogelijkheid.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 over op het antwoordblad en zet de juiste keuze erachter.

1p 20 Bekijk bron 20.
Duinen beschermen het westen van Nederland tegen overstromingen van zee. De duinen kunnen geen bescherming tegen overstromingen bieden als er veel erosie is. Door teveel drinkwater te winnen, kunnen drinkwaterbedrijven erosie door de wind in de duinen veroorzaken.
→ Geef aan waardoor teveel drinkwaterwinning in de duinen erosie door de wind veroorzaakt.

GT-0131-a-24-1-o 19 / 37

### Pagina 20

bron 22
Havens in een deel van Noordwest-Europa

[FIGUUR: Kaart van Noordwest-Europa met belangrijke havens, rivieren en wegen.]

Legenda:
bevaarbare rivier
bevaaraar kanaal
spoor
snelweg
○ zeehaven
• binnenhaven
* stuw met sluis
ertsen belangrijkste goederen

1p 21 Bekijk bron 22.
De goederenstroom tussen Duisburg en Rotterdam is groter dan de
goederenstroom tussen Duisburg en Emden. Een reden is dat de afstand
tussen Duisburg en Rotterdam korter is.
→ Geef met behulp van bron 22 nog een andere reden waarom de
goederenstroom tussen Duisburg en Rotterdam groter is dan tussen
Duisburg en Emden.

1p 22 Gebruik bron 22.
De extreem droge zomer van 2022 zorgde voor een verslechterde verbinding
tussen de binnenhavens en de zeehavens. In Duitsland ontstond een tekort
aan energie.
→ Geef met behulp van bron 22 aan dat de verslechterde verbinding tussen de
havens bijdroeg aan het energietekort in Duitsland.

GT-0131-a-24-1-0

### Pagina 21

bron 23
Krantenartikel over droogte in China, 22 augustus 2022
[FIGUUR: Een stadsgezicht met hoge gebouwen aan weerszijden van een rivier waar veel droge oevers zichtbaar zijn.]
De rivier de Chang Jiang is op sommige plekken drooggevallen. Fabrieken in de zuidwestelijke provincie Sichuan moesten hun productie noodgedwongen terugschroeven om stroom te besparen.

2p 23 Bekijk en lees bron 23.
Bron 23 gaat over de droogte in China in de zomer van 2022.
Naar aanleiding van bron 23 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: een van de oorzaken voor het droogvallen van de rivier de Chang
Jiang was dat de vraag naar water groter was dan de aanvoer.
Uitspraak 2: in de zomer van 2022 nam de concentratie van vervuiling in de
rivier de Chang Jiang af.
Uitspraak 3: in het mondingsgebied van de rivier de Chang Jiang nam de
verzilting door de grote droogte toe.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

1p 24 Gebruik bron 23.
De verwachting is dat in de toekomst de rivier de Chang Jiang vaker droog zal
vallen en er meer watertekorten zullen zijn. Om watertekorten tegen te gaan,
moeten er maatregelen genomen worden.
→ Noem een maatregel die Chinezen in huis kunnen nemen om water te
besparen.

GT-0131-a-24-1-o
21 / 37

### Pagina 22

bron 24
Foto's van verschillende irrigatievormen in het Midden-Oosten

foto 1 Dubai
[FIGUUR: Foto van gebouwen en palmbomen in Dubai, met een droge, zanderige voorgrond met zwarte leidingen en paarse planten.]
foto 2 Israël
[FIGUUR: Luchtbeeld van landbouwvelden in Israël, met scherpe lijnen van irrigatiekanalen en groene en bruine percelen.]

1p 25 Bekijk bron 24.
In bron 24 zie je twee verschillende vormen van irrigatie in het Midden-Oosten.
Wat is juist?

| | foto 1 | mate van verzilting in foto 1 | foto 2 | mate van verzilting in foto 2 |
|---|---|---|---|---|
| A | cirkelirrigatie | veel | druppelirrigatie | veel |
| B | cirkelirrigatie | veel | druppelirrigatie | weinig |
| C | cirkelirrigatie | weinig | druppelirrigatie | veel |
| D | druppelirrigatie | veel | cirkelirrigatie | veel |
| E | druppelirrigatie | weinig | cirkelirrigatie | veel |
| F | druppelirrigatie | weinig | cirkelirrigatie | weinig |

1p 26 Bekijk bron 24.
Boeren in het Midden-Oosten moeten zuinig met zoetwater omgaan.
Zo kunnen ze overstappen op een andere vorm van irrigatie om water te
besparen.
→ Noem nog een maatregel die boeren in het Midden-Oosten kunnen
toepassen om zoetwater te besparen.

GT-0131-a-24-1-o
22 / 37

### Pagina 23

bron 25
Heftige regenval in Qatar, 28 juli 2022

Inwoners van Qatar werden overvallen door zeldzame regen- en
onweersbuien. Er werd zelfs gesproken over de hevigste regenval in juli
in 60 jaar. Vanmorgen was er om 10.00 uur lokale tijd al 38 mm neerslag
gevallen.

ligging van Qatar klimaattiek-Qatar
[FIGUUR: Kaart van het Midden-Oosten met Qatar prominent weergegeven, naast een klimaatgrafiek die de temperatuur en neerslag per maand toont.]

2p 27 Lees en bekijk bron 25.
Naar aanleiding van bron 25 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: Qatar heeft een woestijnklimaat.
Uitspraak 2: de neerslagintensiteit van de regenbuien op 28 juli 2022 was lager
dan de neerslagintensiteit van de neerslag in de wintermaanden.
Uitspraak 3: door de lage jaarlijkse neerslag en het ontbreken van rivieren is
Qatar voor zoetwater vooral afhankelijk van grondwater,
waterzuivering en ontzilting van zeewater.
Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

1p 28 Lees en bekijk bron 25.
In Qatar valt de meeste neerslag in de wintermaanden, waardoor de aquifers
worden aangevuld.
Welk onderdeel van de waterkringloop zorgt ervoor dat de aquifers aangevuld
kunnen worden?

GT-0131-a-24-1-o
lees verder

### Pagina 24

bron 26
Deel van het Midden-Oosten

[FIGUUR: Een kaart van het Midden-Oosten met rivieren, landsgrenzen en hoogtelijnen. De Eufraat en Tigris rivieren vloeien samen en monden uit in de Perzische Golf. De Karun rivier stroomt door Iran en mondt ook uit in de Perzische Golf. De kaart toont ook steden als Basra, Ahvaz, Esfahan en de Zayandeh rivier. Een legenda geeft de hoogtes in meters weer, van 0-200 meter (groen) tot 2000-5000 meter (donkerbruin). Er is ook een schaalbalk van 0, 1.200, 2.400 km. Symbolen voor rivier, stuwdam en moeras worden uitgelegd. Een klein inzetkaartje toont de locatie van het hoofdzakelijke gebied op de kaart in het Midden-Oosten.]

Legenda:
hoogte in meters
0 - 200
200 - 500
500 - 1.000
1.000 - 2.000
2.000 - 5.000
rivier
( stuwdam
moeras
--- landsgrens
---- provinciegrens

1p 29 Bekijk bron 26.
Iran heeft in de rivier de Karun en de rivier de Zayandeh stuwdammen
gebouwd. In de rivier de Karun liggen 5 stuwdammen, terwijl in de rivier de
Zayandeh maar 1 stuwdam ligt.
→ Geef aan waardoor aan de westzijde van het Zagrosgebergte meer
stuwdammen in de rivier de Karun liggen dan aan de oostzijde in de rivier de
Zayandeh.

2p 30 Bekijk bron 26.
In de benedenloop van de rivier de Karun ligt een natuurgebied met veel water,
een moeras. In de grond onder dit natuurgebied zit veel aardolie. Stuwdammen
in de rivier de Karun hebben stroomafwaarts gevolgen voor de natuur en de
oliewinning.
→ Geef eerst aan waarom natuurbeschermers tegenstander zijn van de aanleg
van de stuwdammen in de rivier de Karun.
→ Geef daarna aan waarom de olie-industrie voorstander is van de aanleg van
stuwdammen in de rivier de Karun.

GT-0131-a-24-1-o
24 / 37
lees verder ► ► ►

### Pagina 25

bron 27
De provincie Khuzestan in het Midden-Oosten

[FIGUUR: Kaart van een deel van het Midden-Oosten met Turkije, Syrië, Jordanië, Irak en Iran. Rivieren Tigris en Eufraat en Karun zijn aangegeven. De provincie Khuzestan is gemarkeerd, evenals de provincies Lorestan (X) en Chahamarhal en Bakhtiari (Y). Er is een schaalbalk aanwezig.]

Legenda:
stuwdam
provincie

X = Lorestan
Y = Chahamarhal en Bakhtiari

bron 28
Krantenartikel

Ondanks de stuwdammen in de rivier de Karun, heeft de provincie
Khuzestan veel last van waterschaarste. Het waterpeil van de rivier de
Karun is door de jaren heen flink gedaald. De Iraanse regering wijst
steeds vaker naar Turkije als de verantwoordelijke voor de waterschaarste.
Turkije heeft onlangs weer een nieuwe stuwdam in gebruik genomen.

1p 31 Bekijk bron 27 en lees bron 28.
De rivier de Karun ligt in het stroomgebied van de rivier de Tigris. Toch kan
Turkije niet verantwoordelijk worden gehouden voor de waterschaarste in
Khuzestan.
→ Geef met behulp van bron 27 een natuurlijke oorzaak waardoor Turkije niet
verantwoordelijk kan worden gehouden voor de waterschaarste in Khuzestan.

1p 32 Bekijk bron 27 en lees bron 28.
Door de waterschaarste in Khuzestan neemt de kans op onenigheid over de
waterverdeling met een andere Iraanse provincie toe.
→ Beredeneer met welke andere Iraanse provincie Khuzestan onenigheid over
de waterverdeling kan krijgen.
Doe het zo:
– Kies eerst uit provincie X of provincie Y.
– Geef daarna een argument voor je keuze.

GT-0131-a-24-1-o
25 / 37
lees verder

### Pagina 26

Bevoking en ruimte

bron 29
Bevolkingsdiagram van de bevolking van Nederland op 1 januari 1970 en
1 januari 2020

[FIGUUR: Piramidevormige bevolkingsdiagrammen voor mannen en vrouwen, met leeftijdsgroepen op de y-as en bevolkingsaantallen op de x-as.]

mannen vrouwen Legenda:
'ui'
'piramide'

1p 33 Bekijk bron 29.
In bron 29 zie je twee verschillende bevolkingsdiagrammen van de
Nederlandse bevolking. Eén van de twee bevolkingsdiagrammen hoort bij het
jaar 2020.

→ Beargumenteer welke bevolkingsdiagram bij het jaar 2020 hoort.
Doe het zo:
Kies eerst uit 'ui' of 'piramide'.
Geef daarna met de natuurlijke bevolkingsontwikkeling een argument voor je
keuze.

GT-0131-a-24-1-o 26 / 37 lees verder

### Pagina 27

bron 30
Nederlanders met een migratieachtergrond naar land van herkomst in 1971
en 2020

[FIGUUR: Twee donutdiagrammen naast elkaar. Het linker diagram toont de verdeling van de bevolking met migratieachtergrond in 1971, met een totale omvang van 0,6 miljoen. Het rechter diagram toont de verdeling in 2020, met een totale omvang van 2,3 miljoen. De segmenten zijn gekleurd en corresponderen met een legenda die land van herkomst aangeeft. De percentages 100%, 75%, 50% en 25% zijn langs de cirkels aangegeven.]

Legenda:
Duitsland
Indonesië
Italië
voormalige
België
Suriname
Spanje
Joegoslavië
Verenigd
voormalige
Marokko
Syrië
voormalige
Koninkrijk
Antillen
Turkije
Sovjet-Unie
Polen
overige
landen

2p 34 Bekijk bron 30.
Naar aanleiding van bron 30 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: het aandeel van de bevolking uit buurlanden is sinds 1971 in
Nederland toegenomen.
Uitspraak 2: het aandeel van de bevolking uit alle voormalige koloniën bij
elkaar, is sinds 1971 afgenomen.
Uitspraak 3: het aandeel mensen met een Marokkaanse migratie-achtergrond
is sinds 1971 vooral toegenomen door gezinshereniging en
gezinsvorming.
-> Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-24-1-o 27 / 37
lees verder ► ► ►

### Pagina 28

bron 31
Deel van het centrum van Berlijn

[FIGUUR: Kaart van het centrum van Berlijn met daarop metro- en spoorlijnen, rivieren, wegen, bebouwing en parken/groenvoorzieningen. Verschillende locaties zijn gemarkeerd met gekleurde cirkels, die in de legenda worden uitgelegd als musea, historische gebouwen en uitzichtpunten. Een schaalbalk is aanwezig.]

Legenda:
o museum
o historisch gebouw
o uitzichtpunt

bovengrondse metrolijn U1
metro
spoorweg
rivier
weg

bebouwing
park / groen-
voorziening

bron 32
Foto's van een deel van het viaduct van de U1-metrolijn

huidige situatie
geplande situatie

[FIGUUR: Twee foto's naast elkaar. De linker foto toont de huidige situatie onder een viaduct met auto's die rijden. De rechter foto toont een geplande situatie onder hetzelfde viaduct, met een fietspad en groenvoorzieningen.]

1p 35 Bekijk bron 31 en bron 32.
De U1-metrolijn in Berlijn loopt van het oosten naar het westen langs het
centrum van Berlijn. De metrolijn is speciaal omdat deze boven de grond
(in plaats van onder de grond) over een viaduct loopt. In Berlijn is het plan
opgevat om onder het viaduct van de U1-metrolijn een fietspad met daarlangs
groenvoorzieningen aan te leggen.
→ Noem een voordeel van de aanleg van het fietspad onder het viaduct ten
opzichte van een andere nieuwe fietsroute die van het oosten naar het
westen van Berlijn gaat.

GT-0131-a-24-1-o 28 / 37
lees verder

### Pagina 29

36 (2p) Bekijk bron 31 en bron 32. Een fietspad onder de U1-metrolijn kan voor fietsers erg prettig in gebruik zijn, terwijl bewoners langs de U1-metrolijn ook tegen de aanleg van het nieuwe fietspad kunnen zijn. De ruimte onder het viaduct is nu vaak in gebruik als parkeerplaats.
→ Geef eerst met behulp van bron 31 een argument waarom juist toeristen gebruik zullen maken van het fietspad.
→ Geef daarna een argument waarom bewoners langs de U1-metrolijn tegen de aanleg van dit fietspad kunnen zijn.
1p 37 Bekijk bron 31 en bron 32. Het nieuwe fietspad kan bijdragen aan een grotere leefbaarheid en een grotere aantrekkelijkheid van Berlijn.
→ Geef aan waarom het fietspad bijdraagt aan een grotere leefbaarheid in het centrum van Berlijn.
GT-0131-a-24-1-o 29 / 37 les verder

### Pagina 30

bron 33
Bevolkingprognose van Duitsland op basis van modellen van de natuurlijke en
sociale bevolkingsgroei

aantal inwoners
in miljoenen
[FIGUUR: Gestapeld staafdiagram met op de y-as het aantal inwoners in miljoenen van 0 tot 90 en op de x-as de jaren 2009, 2020, 2030, 2040, 2050, 2060. De staven zijn onderverdeeld in drie leeftijdsgroepen: 0-30 jaar (donkerblauw), 30-65 jaar (lichtblauw) en ouder dan 65 jaar (lichtste blauw). Er is een pijl op de y-as die omhoog wijst.]
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
2009 2020 2030 2040 2050 2060
→ jaar
Legenda:
leeftijd in jaren
ouder dan 65
30 - 65
0 - 30

2p 38 Bekijk bron 33.
Naar aanleiding van bron 33 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: de gemiddelde levensverwachting van de Duitse bevolking zal tot
2060 dalen.
Uitspraak 2: de groep 0 - 30 jaar wordt kleiner en zal in 2060 uit minder dan
20 miljoen personen bestaan.
Uitspraak 3: de omvang van de beroepsbevolking zal afnemen en de
vergrijzing zal tot 2060 toenemen.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-24-1-o
30 / 37

### Pagina 31

bron 34
Drie bevolkingsdiagrammen van China

bevolkingsdiagram 1
mannen vrouwen
[FIGUUR: bevolkingsdiagram van mannen, met leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+ en percentages van 0 tot 8 aan de x-as.] [FIGUUR: bevolkingsdiagram van vrouwen, met leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+ en percentages van 0 tot 8 aan de x-as.]

bevolkingsdiagram 2
mannen vrouwen
[FIGUUR: bevolkingsdiagram van mannen, met leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+ en percentages van 0 tot 8 aan de x-as.] [FIGUUR: bevolkingsdiagram van vrouwen, met leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+ en percentages van 0 tot 8 aan de x-as.]

bevolkingsdiagram 3
mannen vrouwen
[FIGUUR: bevolkingsdiagram van mannen, met leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+ en percentages van 0 tot 8 aan de x-as.] [FIGUUR: bevolkingsdiagram van vrouwen, met leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+ en percentages van 0 tot 8 aan de x-as.]

1p 39 Bekijk bron 34.
De drie bevolkingsdiagrammen van China in bron 34 zijn in willekeurige
volgorde van de jaren 2000, 2010 en 2020.
Bij welke keuze staat de volgorde van de bevolkingsdiagrammen juist?
2000 2010 2020
A bevolkingsdiagram 1 bevolkingsdiagram 2 bevolkingsdiagram 3
B bevolkingsdiagram 1 bevolkingsdiagram 3 bevolkingsdiagram 2
C bevolkingsdiagram 2 bevolkingsdiagram 1 bevolkingsdiagram 3
D bevolkingsdiagram 2 bevolkingsdiagram 3 bevolkingsdiagram 1
E bevolkingsdiagram 3 bevolkingsdiagram 1 bevolkingsdiagram 2
F bevolkingsdiagram 3 bevolkingsdiagram 2 bevolkingsdiagram 1

GT-0131-a-24-1-0
31/37
lees verder

### Pagina 32

bron 35
Geschiedenis van de hukou

De hukou is in de jaren 50 van de vorige eeuw ingevoerd. Met de hukou
wilde de Chinese overheid de verstedelijking afremmen. Na verloop van
tijd mochten steeds meer mensen toch naar de stad verhuizen. Maar de
hukou werd niet helemaal afgeschaft. Dit had tot gevolg dat in de stad de
sociale ongelijkheid tussen bevolkingsgroepen toenam.

40 Lees bron 35.
De hukou is een identiteitsbewijs, elke Chinees is in het bezit van een hukou.
Geef aan waarom de hukou tot grotere sociale ongelijkheid in Chinese steden
leidde.

bron 36
Industriegebieden in China

[FIGUUR: Kaart van China met industriële gebieden, aardgasvelden, aardoliewinning en mijnen, verbonden door spoorlijnen en snelwegen.]

Legenda:
aardgasveld
aardoliewinning
steenkolmijn
industriegebied
snelweg
spoor
0 400 800 km
olie pijpleiding

GT-0131-a-24-1-o
32 / 37
lees verder ► ► ►

### Pagina 33

1p 41 Bekijk bron 36.
In bron 36 worden in willekeurige volgorde drie industriële regio's met nummers
aangegeven: Beijing, Guangzhou en Shanghai.
Welke regio hoort bij welk nummer?

|          | Beijing   | Guangzhou | Shanghai  |
|----------|-----------|-----------|-----------|
| A        | nummer 1  | nummer 2  | nummer 3  |
| B        | nummer 1  | nummer 3  | nummer 2  |
| C        | nummer 2  | nummer 1  | nummer 3  |
| D        | nummer 2  | nummer 3  | nummer 1  |
| E        | nummer 3  | nummer 2  | nummer 1  |
| F        | nummer 3  | nummer 1  | nummer 2  |

2p 42 Bekijk bron 36.
De industriële regio's die met de nummers 1, 2 en 3 worden aangegeven in
bron 36 hebben zich met hulp van de overheid ontwikkeld.
→ Geef twee kenmerken van de ligging waarom de overheid juist voor deze
regio's heeft gekozen.


### Pagina 34

bron 37
Foxconn
Foxconn is een fabrikant van computeronderdelen, die ook de iPhone
produceert voor Apple. In 2020 had Foxconn wereldwijd 969.696
werknemers, waarvan 839.753 in China.
[FIGUUR: Fabriekshal met arbeiders die elektronica assembleren]
bron 38
Parelrivierdelta, China
[FIGUUR: Kaart van de Parelrivierdelta met steden, wegen en rivieren]
Legenda:
autosnelweg
autoweg, hoofd w eg
hogesnelheidslijn
spoorweg
rivier
internationale luchthaven
eerste fabriek van
Foxconn in China
stad met 5 - 10 miljoen
inwoners
grens Speciale Economische
Zone
34 / 37
GT-0131-a-24-1-0
lees verder ►►►

### Pagina 35

1p 43 Lees en bekijk bron 37 en bekijk bron 38.
De eerste fabriek van Foxconn werd in 1988 gevestigd in de stad Shenzhen.
De nabijheid van Hongkong was voor Foxconn een belangrijke reden om voor
Shenzhen te kiezen.
→ Geef een reden waarom de nabijheid van Hongkong belangrijk was voor
Foxconn.

bron 39
Tekst met keuzemogelijkheden

Voor bedrijven als Foxconn waren de Speciale Economische Zones (SEZ)
in China erg aantrekkelijk om zich er te vestigen. Een van de gunstige
vestigingsplaatsfactoren van de SEZ's was de ... 1 ...
(goede bereikbaarheid / aanwezigheid van hoogopgeleid personeel).
Het personeel kwam voornamelijk uit ... 2 ... (Midden-China / West-China)
in het binnenland. De lonen die de bedrijven betaalden, waren ... 3 ...
(hoger / lager) dan de lonen in het binnenland van China.

2p 44 Lees en bekijk bron 37 en lees bron 39.
In bron 39 staat achter de cijfers 1, 2 en 3 een keuzemogelijkheid.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 over op het antwoordblad en zet de juiste keuze
erachter.

GT-0131-a-24-1-0

### Pagina 36

bron 40
Foxconn-fabrieken in China

[FIGUUR: Kaart van China met daarop de locaties van Foxconn-fabrieken aangegeven met oranje en blauwe cirkels.]

Legenda:
° Foxconn-fabriek geopend
tussen 2000 en 2005
• Foxconn-fabriek geopend
tussen 2011 en 2015

1p 45 Bekijk bron 40.
Sinds 2011 kiest Foxconn voor andere locaties om fabrieken te vestigen.
Wat is juist?

| Chinese overheid                 | locatie nieuwe fabrieken           |
|---------------------------------|-----------------------------------|
| A investeert in infrastructuur  | vooral in de Parelrivierdelta     |
| B stelt strenge milieuregels voor kustgebieden op | vooral in de Parelrivierdelta     |
| C investeert in infrastructuur  | vooral in provincies in het binnenland |
| D stelt strenge milieuregels voor provincies in het binnenland op | vooral in provincies in het binnenland |

GT-0131-a-24-1-o
36 / 37
leest verder

### Pagina 37

2p 46 Bekijk bron 40.
Bron 40 laat zien dat de spreiding van Foxconn-fabrieken is veranderd
tussen 2005 en 2015. De veranderingen hebben gevolgen gehad voor de
binnenlandse migratie.
Naar aanleiding van bron 40 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: voor het bedrijf Foxconn was China erg aantrekkelijk vanwege de
lage loonkosten voor arbeiders.
Uitspraak 2: sinds 2011 is de urbanisatie van steden aan de kust toegenomen
door de komst van nieuwe Foxconn-fabrieken.
Uitspraak 3: in het binnenland is de afstand tussen het vestigingsgebied en het
vertrekgebied voor de arbeiders van Foxconn kleiner geworden.
-> Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.
2p 47 Bekijk bron 40.
Door de verschuiving van de nieuwe Foxconn-fabrieken is de economische
ongelijkheid in China veranderd.
-> Geef aan waarom de economische ongelijkheid tussen inwoners van steden
door een nieuwe Foxconn-fabriek toeneemt.
-> Geef aan waarom de economische ongelijkheid tussen kustprovincies en
provincies in het binnenland door nieuwe Foxconn-fabrieken kleiner is
geworden.
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende
correctievoorschrift.
GT-0131-a-24-1-o
einde ■