# Eindexamen Aardrijkskunde VMBO-GL/TL 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/aardrijkskunde/2023/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Weersverschillen verklaren met weerelementen

Wat kun je verwachten: Een vraag over het verklaren van temperatuurverschillen aan de hand van weerelementen in een weersverwachtingstabel.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: [object Object]

Waar op letten: Let op de verschillen in weerelementen tussen de twee dagen (22 en 24 december) en koppel deze aan de temperatuurverschillen. Denk aan de invloed van windrichting (aanlandig/aflandig) en bewolking/luchtdruk.

Kernbegrippen: weerelement, aanlandige wind, luchtdruk, bewolking, invloed van zee op temperatuur

### Vraag 2 – Zonne-energie en seizoenen in Nederland

Wat kun je verwachten: Een meerkeuzevraag over de oorzaak van het verschil in opbrengst van zonnepanelen tussen december en juni in Nederland, gebaseerd op een weersverwachtingstabel.

Wat moet je kennen: De kernconcepten 'invalshoek van de zon', 'seizoenen' en 'zonnestand'. Je moet weten hoe de invalshoek van de zon de intensiteit van zonnestraling beïnvloedt en hoe dit varieert per seizoen in Nederland.

Wat moet je kunnen: De vraag analyseren en de juiste oorzaak selecteren uit de gegeven antwoordopties. Je moet de relatie kunnen leggen tussen de zonnestand (invalshoek) en de opbrengst van zonnepanelen.

Waar op letten: Let op de specifieke maanden (december en juni) en de geografische locatie (Nederland). De bron (weersverwachting) geeft context, maar de vraag gaat over een algemeen geografisch principe. De temperatuur is een afleider; de invalshoek van de zon is de cruciale factor.

Kernbegrippen: invalshoek van de zon, seizoenen, zonnestand

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Weerkaart Europa: Luchtdruk en Wind

Wat kun je verwachten: Een vraag over het interpreteren van een weerkaart van Europa, specifiek gericht op luchtdrukgebieden, windrichting en temperatuur.

Wat moet je kennen: De begrippen 'weerkaart', 'hogedrukgebied', 'lagedrukgebied', 'dalende lucht', 'stijgende lucht', 'windrichting' en 'isobaren'.

Wat moet je kunnen: De leerling moet een weerkaart kunnen aflezen en interpreteren. Dit omvat het herkennen van hogedruk- en lagedrukgebieden, het afleiden van windrichting uit isobaren en het koppelen van luchtdrukgebieden aan weersomstandigheden (zoals temperatuur en luchtbeweging).

Waar op letten: Let goed op de locatie van de hogedruk- en lagedrukgebieden (H en L), de isobaren (lijnen van gelijke luchtdruk) en de relatie tussen luchtdruk en luchtbeweging (dalende/stijgende lucht). Bedenk ook hoe luchtdrukgebieden de temperatuur kunnen beïnvloeden.

Kernbegrippen: weerkaart, hogedrukgebied, lagedrukgebied, dalende lucht, stijgende lucht, windrichting, isobaren

### Vraag 5 – Landschappen en vegetatie in Spanje

Wat kun je verwachten: Je krijgt een kaart van Spanje met een specifieke locatie (X) en twee foto's van verschillende landschappen. Je moet de juiste foto bij de locatie X kiezen en je keuze onderbouwen met een argument over de vegetatie.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de relatie tussen klimaat, reliëf (hooggebergte) en vegetatie (bijvoorbeeld naaldbossen in koelere, hogere gebieden).

Wat moet je kunnen: Je moet kaartvaardigheden toepassen om de locatie X op de kaart te interpreteren (ligging in een gebergte). Daarnaast moet je foto's kunnen analyseren op kenmerken van het landschap en de vegetatie, en deze kenmerken kunnen koppelen aan geografische omstandigheden.

Waar op letten: Let goed op de ligging van plaats X op de kaart (ligt het in een gebergte of in een vlakker gebied?). Analyseer de vegetatie op beide foto's zorgvuldig. Zorg ervoor dat je argument over de vegetatie direct gekoppeld is aan de gekozen foto en de geografische omstandigheden van plaats X.

Kernbegrippen: landschap, vegetatie, klimaat, hooggebergte, reliëf

### Vraag 6 – Vegetatie in Madrid: Klimaat en Leefbaarheid

Wat kun je verwachten: Een vraag over de voordelen van meer vegetatie in een stad, specifiek gericht op het tegengaan van klimaatopwarming en het verbeteren van de leefbaarheid.

Wat moet je kennen: Begrippen als klimaatopwarming, CO2-opname, leefbaarheid, stedelijk hitte-eiland effect en luchtkwaliteit.

Wat moet je kunnen: De relatie leggen tussen vegetatie en de opname van CO2. De relatie leggen tussen vegetatie en het verkoelende effect of de verbetering van luchtkwaliteit in een stedelijke omgeving.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je twee verschillende voordelen noemt: één specifiek voor het tegengaan van klimaatopwarming (oorzaken) en één voor de leefbaarheid tijdens zomermaanden.

Kernbegrippen: klimaatopwarming, CO2-opname, leefbaarheid, stedelijk hitte-eiland effect, luchtkwaliteit, duurzaamheid

### Vraag 7 – Klimaatgrafieken koppelen aan plaatsen in de VS

Wat kun je verwachten: Een vraag over het koppelen van klimaatgrafieken aan specifieke plaatsen in de Verenigde Staten.

Wat moet je kennen: Klimaatfactoren (breedteligging, invloed van zee), kenmerken van landklimaat, mediterraan klimaat en vochtig subtropisch klimaat.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen (locaties van plaatsen op een reliëfkaart), klimaatgrafieken interpreteren (temperatuur- en neerslagpatronen aflezen en vergelijken).

Waar op letten: Let op de seizoensgebonden temperatuur- en neerslagpatronen in elke klimaatgrafiek en vergelijk deze met de geografische ligging van Billings, Jackson en Los Angeles op de kaart (breedteligging, afstand tot de kust, ligging ten opzichte van gebergten).

Kernbegrippen: klimaatgrafiek, klimaatfactoren, breedteligging, invloed van zee, landklimaat, mediterraan klimaat, vochtig subtropisch klimaat

### Vraag 8 – Klimaatfactoren: Neerslagverschillen door gebergte

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de oorzaak van neerslagverschillen tussen twee plaatsen, waarbij je een klimaatfactor moet kiezen en je keuze moet beargumenteren met behulp van een reliëfkaart.

Wat moet je kennen: Je moet de klimaatfactor 'ligging van gebergte' kennen en begrijpen hoe deze van invloed is op neerslag (loefzijde, lijzijde, regenschaduw, stuwingsregen). Je moet ook het verschil tussen 'hoogteligging' en 'ligging van gebergte' begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een reliëfkaart kunnen lezen en interpreteren om de ligging van gebergten en de relatieve posities van steden ten opzichte van deze gebergten te bepalen. Je moet een argument kunnen formuleren dat de gekozen klimaatfactor koppelt aan het neerslagverschil, gebaseerd op de informatie uit de kaart.

Waar op letten: Let goed op het verschil tussen 'hoogteligging' (de hoogte van een plaats zelf) en 'ligging van gebergte' (de aanwezigheid van een gebergte dat de luchtstromen beïnvloedt). Een correcte keuze zonder een juist argument levert geen punten op. Zorg dat je argument specifiek ingaat op het mechanisme van neerslagverschillen door gebergten (bijvoorbeeld loef- en lijzijde).

Kernbegrippen: klimaatfactor, ligging van gebergte, reliëf, loefzijde, lijzijde, regenschaduw, stuwingsregen

### Vraag 9 – Breedteligging en temperatuurverschillen in de Verenigde Staten

Wat kun je verwachten: Een vraag over de invloed van breedteligging op temperatuurverschillen, specifiek in de winter in de Verenigde Staten.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: Verklaren waarom een hogere breedteligging (verder van de evenaar) leidt tot lagere temperaturen in de winter.

Waar op letten: Let op de relatie tussen de afstand tot de evenaar (breedteligging) en de factoren die de temperatuur beïnvloeden, zoals de invalshoek van de zon en de daglengte.

Kernbegrippen: breedteligging, invalshoek van de zon, klimaatfactoren, daglengte

### Vraag 10 – Gevolgen van klimaatverandering op hittegolven

Wat kun je verwachten: Een vraag over de veranderingen in hittegolven als gevolg van klimaatverandering, gebaseerd op een nieuwsartikel.

Wat moet je kennen: De kernconcepten 'klimaatverandering', 'hittegolf' en 'extreem weer'. Specifiek de verwachte trends in frequentie, geografische spreiding, duur en intensiteit van hittegolven door klimaatverandering.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een bron (nieuwsartikel) interpreteren en deze koppelen aan algemene geografische kennis over klimaatverandering om de juiste veranderingen te identificeren. Het gaat hierbij om het toepassen van begrip van klimaatverandering op een specifiek fenomeen (hittegolven).

Waar op letten: Let op de vier aspecten van hittegolven die in de tabel worden genoemd: aantal per jaar, spreiding, lengte en temperatuur. Combineer de informatie uit de bron met je kennis over klimaatverandering om de juiste combinatie van veranderingen te kiezen. De bron geeft een concreet voorbeeld van een hittegolf, maar de vraag gaat over algemene veranderingen door klimaatverandering.

Kernbegrippen: klimaatverandering, hittegolf, extreem weer

### Vraag 11 – Tornado's: Voorspelbaarheid en Gevaren

Wat kun je verwachten: Een vraag over de eigenschappen van tornado's en de uitdagingen bij het waarschuwen van de bevolking.

Wat moet je kennen: De kernconcepten 'tornado', 'natuurramp', 'weersverschijnsel' en 'voorspelbaarheid'. Specifiek de eigenschappen van tornado's die hun voorspelbaarheid beïnvloeden.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een nieuwsbericht en een kaart combineren om een eigenschap van een weersverschijnsel te benoemen die relevant is voor waarschuwingen. Dit omvat het begrijpen van de relatie tussen een natuurverschijnsel en de maatschappelijke impact (waarschuwingen).

Waar op letten: Let op de specifieke eigenschappen van tornado's die de voorspelbaarheid bemoeilijken, zoals de snelheid van ontstaan of de precieze locatie. Het antwoord moet direct een oorzaak-gevolg relatie leggen tussen een eigenschap van de tornado en het (te) laat komen van waarschuwingen.

Kernbegrippen: tornado, natuurramp, weersverschijnsel, voorspelbaarheid

### Vraag 12 – Tornado's en weersomstandigheden

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen weersomstandigheden en het ontstaan van tornado's, waarbij je informatie uit een nieuwsbericht met kaart moet interpreteren.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'weersomstandigheden', 'tornado', 'luchtdruk', 'temperatuurverschillen' en 'botsende luchtmassa's'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een kaart met legenda aflezen en interpreteren, en deze koppelen aan geografische begrippen over het weer.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de kaart om de kans op tornado's in de verschillende plaatsen te bepalen. Koppel dit vervolgens aan de juiste weersomstandigheden die tornado's veroorzaken.

Kernbegrippen: weersomstandigheden, tornado, luchtdruk, temperatuurverschillen, botsende luchtmassa's

### Vraag 13 – Risicoperceptie bij natuurrampen in Alabama

Wat kun je verwachten: Een vraag over waarom mensen in een risicogebied blijven wonen, ondanks de dreiging van natuurrampen.

Wat moet je kennen: Het begrip 'risicoperceptie' en de relatie hiervan met natuurrampen (tornado's).

Wat moet je kunnen: Een argument formuleren op basis van het begrip risicoperceptie, gebruikmakend van informatie uit een nieuwsbericht en kaart.

Waar op letten: Zorg dat je argument direct aansluit bij risicoperceptie en verklaart waarom mensen de kans op persoonlijke schade laag inschatten, ondanks de algemene hoge kans op tornado's in de regio.

Kernbegrippen: risicoperceptie, natuurramp, tornado

### Vraag 14 – Landbouwzones langs de Mississippi

Wat kun je verwachten: Een vraag over de geografische spreiding van landbouwproducten in de Verenigde Staten, specifiek langs de rivier de Mississippi.

Wat moet je kennen: De ligging van de belangrijkste landbouwzones (Cotton Belt, Corn Belt, Dairy Belt) in de Verenigde Staten en de bijbehorende agrarische producten.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen (locaties identificeren op een topografische kaart) en het koppelen van visuele informatie (foto's van landbouwproducten) aan geografische locaties op basis van je kennis over landbouwzones.

Waar op letten: Let op de noord-zuid ligging van de plaatsen op de kaart (bron 11) en de kenmerkende landbouwproducten per zone (bron 12). De Cotton Belt ligt in het zuiden, de Corn Belt in het midden en de Dairy Belt in het noorden van de oostelijke VS.

Kernbegrippen: landbouwzones, agrarische geografie, Verenigde Staten, Cotton Belt, Corn Belt, Dairy Belt

### Vraag 15 – Klimaat, landbouw en bodemerosie in de VS

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over klimaatverschillen, klimaatzones en bodemerosie in de Verenigde Staten, gebaseerd op kaarten en foto's.

Wat moet je kennen: Kennis van klimaatfactoren (breedteligging, afstand tot zee, hoogte), klimaatzones (gematigd, landklimaat, subtropisch), het begrip bodemerosie en de relatie tussen landgebruik (landbouwgewassen) en erosie.

Wat moet je kunnen: Kaarten lezen (hoogte, ligging van plaatsen), foto's interpreteren (landgebruik), en geografische informatie uit verschillende bronnen combineren om uitspraken te beoordelen op juistheid.

Waar op letten: Let goed op de breedteligging van de plaatsen voor klimaatverschillen. Bedenk welke gewassen in de winter wel/niet op het land staan en wat dit betekent voor bodembedekking en erosie.

Kernbegrippen: klimaatfactoren, klimaatzones, bodemerosie, landgebruik, landbouw

### Vraag 16 – Economische gevolgen van energietransitie in de VS

Wat kun je verwachten: Een vraag over de economische impact van de overstap van fossiele brandstoffen naar duurzame energie in de Verenigde Staten, gebaseerd op een nieuwsartikel.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: Argumenten formuleren voor en tegen een stelling over economische impact, gebaseerd op de gegeven bron.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je zowel een argument vóór als een argument tégen de stelling geeft. Beide argumenten moeten een economisch aspect belichten en relevant zijn voor de energietransitie in de VS.

Kernbegrippen: duurzame energie, fossiele brandstoffen, energietransitie, economie

### Vraag 17 – Invloed van stedelijke bebouwing op de piekafvoer van de rivier

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen stedelijke bebouwing en de waterafvoer van een rivier, specifiek de piekafvoer.

Wat moet je kennen: Het begrip 'piekafvoer' en de invloed van 'verstedelijking'/'verstening' op de waterhuishouding, met name 'infiltratie'.

Wat moet je kunnen: De invloed van stedelijke bebouwing op de piekafvoer uitleggen. Dit omvat het kiezen van de juiste richting (groter/kleiner) en het geven van een correcte verklaring.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je zowel de juiste keuze maakt (groter of kleiner) als een correcte uitleg geeft. Een van de twee is niet voldoende voor punten.

Kernbegrippen: piekafvoer, verstedelijking, infiltratie, verstening

### Vraag 18 – Rivierafvoer en seizoenen: De IJssel

Wat kun je verwachten: Een vraag over de natuurlijke oorzaken van verschillen in rivierafvoer tussen zomer en winter, specifiek gericht op de IJssel.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet een natuurlijke oorzaak kunnen benoemen voor het verschil in waterafvoer van de IJssel tussen winter- en zomermaanden.

Waar op letten: Let op het benoemen van een 'natuurlijke' oorzaak. Denk aan processen die van nature in de seizoenen verschillen, zoals verdamping of de waterbehoefte van planten (vegetatie).

Kernbegrippen: rivierafvoer, waterbalans, verdamping, seizoenen

### Vraag 19 – Wateroverlast en nevengeulen bij Kampen

Wat kun je verwachten: Een vraag over de invloed van een nevengeul op de waterstand en wateroverlast in een stad, gebaseerd op een topografische kaart.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: Beargumenteren hoe een nevengeul de kans op wateroverlast in een stad verandert door de waterstand te beïnvloeden.

Waar op letten: Kies eerst correct of de waterstand hoger of lager wordt. Geef daarna een logisch en correct argument dat je keuze onderbouwt. Zorg dat je argument direct verband houdt met de functie van een nevengeul.

Kernbegrippen: Ruimte voor de Rivier, nevengeul, waterbeheer, wateroverlast, rivierdynamiek, waterstand

### Vraag 20 – Drinkwaterwinning in de duinen

Wat kun je verwachten: Een vraag over de zuivering van oppervlaktewater tot drinkwater door middel van infiltratie in de duinen.

Wat moet je kennen: De begrippen 'drinkwaterwinning', 'infiltratie' en 'waterzuivering'.

Wat moet je kunnen: De oorzaak benoemen waarom oppervlaktewater na infiltratie geschikter is als drinkwater.

Waar op letten: Focus op de filterende/zuiverende werking van het duinzand.

Kernbegrippen: drinkwaterwinning, infiltratie, waterzuivering

### Vraag 21 – Waterbesparing met een regenton

Wat kun je verwachten: Een vraag over de reden waarom waterbedrijven subsidies voor regentonnen steunen, gebaseerd op een afbeelding van een regenton.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: Een reden geven waarom waterbedrijven het gebruik van regentonnen steunen, gerelateerd aan waterbesparing.

Waar op letten: Let op de relatie tussen het gebruik van een regenton en het verbruik van drinkwater door huishoudens. Denk na over het voordeel voor waterbedrijven als huishoudens minder drinkwater gebruiken.

Kernbegrippen: waterbeheer, drinkwater, waterbesparing, duurzaam watergebruik

### Vraag 22 – Wateroverlast door extreem noodweer

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen neerslagintensiteit, klimaatverandering en de gevolgen daarvan, specifiek wateroverlast.

Wat moet je kennen: Begrippen als neerslagintensiteit, klimaatverandering, opwarming van de aarde en waterdamp.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekst (bron 19) interpreteren en de juiste keuzes maken op basis van de gegeven context en aardrijkskundige kennis.

Waar op letten: Let goed op de relatie tussen de verschillende begrippen in de tekst. Hoe beïnvloedt opwarming van de aarde de hoeveelheid waterdamp in de lucht en wat betekent dit voor neerslagintensiteit?

Kernbegrippen: neerslagintensiteit, klimaatverandering, opwarming van de aarde, waterdamp

### Vraag 23 – Waterwinning in het Midden-Oosten

Wat kun je verwachten: Een vraag over verschillende methoden van waterwinning in een gebied met beperkte waterbronnen, waarbij je bronnen moet interpreteren en geografische begrippen moet toepassen.

Wat moet je kennen: De begrippen 'waterwinning', 'grondwater', 'fossiel water', 'aquifer' en 'drinkwatervoorziening'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een kaart (bron 21) en klimaatgrafieken (bron 20) combineren met je geografische kennis over waterwinning. Je moet een aanvullende methode voor waterwinning kunnen noemen naast de al gegeven methoden.

Waar op letten: Let op de context van de plaatsen (Al Koet en Mosul) aan de rivier de Tigris en de vermelding van rivierwater en neerslag als bestaande bronnen. Je moet een *andere* mogelijke manier van waterwinning noemen die relevant is voor dergelijke gebieden.

Kernbegrippen: waterwinning, grondwater, fossiel water, aquifer, drinkwatervoorziening

### Vraag 24 – Afhankelijkheid van de Tigris voor drinkwater

Wat kun je verwachten: Een vraag over de afhankelijkheid van steden van een rivier voor drinkwater, gebaseerd op klimaatgegevens.

Wat moet je kennen: Begrip van waterbeschikbaarheid en de relatie tussen neerslag en waterbronnen.

Wat moet je kunnen: Klimaatgrafieken interpreteren om neerslaghoeveelheden af te lezen en deze te relateren aan de afhankelijkheid van een rivier.

Waar op letten: Let op de neerslaghoeveelheden in de klimaatgrafieken voor elke stad. Hoe minder neerslag, hoe groter de afhankelijkheid van de rivier.

Kernbegrippen: klimaatgrafiek, neerslag, waterbeschikbaarheid, rivier

### Vraag 25 – De Eufraat: Rivierloop, Klimaat en Neerslag

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de rivier de Eufraat, waarbij je uitspraken moet beoordelen op juistheid aan de hand van een foto en je aardrijkskundige kennis.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van de kenmerken van een rivierloop (boven-, midden- en benedenloop), klimaattypen (droog klimaat) en de relatie tussen neerslag en een stroomgebied.

Wat moet je kunnen: Je moet een foto kunnen interpreteren om kenmerken van een rivierloop te herkennen. Daarnaast moet je geografische kennis toepassen om uitspraken over klimaat en neerslag in relatie tot een rivier te beoordelen.

Waar op letten: Let goed op de visuele kenmerken van de rivier op de foto (bijvoorbeeld een diepe, rotsachtige kloof duidt op een boven- of middenloop). Denk na over de algemene geografische ligging van de Eufraat en de bijbehorende klimaatzones. Bedenk waar de meeste neerslag valt in een stroomgebied van een rivier die door een droog gebied stroomt.

Kernbegrippen: rivierloop, stroomgebied, klimaat, neerslag

### Vraag 26 – Duurzame landbouw in de woestijn

Wat kun je verwachten: Een vraag over de duurzaamheid van landbouwprojecten in woestijngebieden, specifiek in Saudi-Arabië, waarbij je een foto moet interpreteren.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'duurzame landbouw', 'irrigatie', 'waterbeheer', 'verzilting', 'grondwater', 'landgebruik' en 'woestijn'.

Wat moet je kunnen: Argumenten formuleren voor en tegen een stelling op basis van een bron (foto). Je moet de gevolgen van irrigatie in droge gebieden kunnen benoemen.

Waar op letten: Let op de schijnbare tegenstelling tussen het creëren van landbouwgrond en de mogelijke negatieve milieueffecten van de gebruikte technieken (irrigatie).

Kernbegrippen: duurzame landbouw, irrigatie, waterbeheer, verzilting, grondwater, landgebruik, woestijn

### Vraag 27 – Wateraanvulling Meer van Kinneret

Wat kun je verwachten: Een vraag over de natuurlijke aanvulling van zoetwatermeren, specifiek het Meer van Kinneret in Israël.

Wat moet je kennen: De kernconcepten waterkringloop, neerslag, grondwater, stroomgebied en waterbalans.

Wat moet je kunnen: De kaart 'Stroomgebied van de rivier de Jordaan' (bron 24) interpreteren en geografische processen (waterkringloop) toepassen op een specifiek gebied (schaalniveau regionaal/nationaal).

Waar op letten: De vraag vraagt om een *natuurlijke* manier van aanvulling, naast de al genoemde aanvoer door rivieren.

Kernbegrippen: waterkringloop, neerslag, grondwater, stroomgebied, waterbalans

### Vraag 28 – Waterrechten in het stroomgebied van de Jordaan

Wat kun je verwachten: Een vraag over waterverdeling en grenzen in het Midden-Oosten, waarbij je een kaart moet interpreteren om een argument te formuleren.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'stroomgebied' en 'grensrivier'. Basiskennis van de geografie van het Midden-Oosten (ligging van landen als Jordanië en Israël).

Wat moet je kunnen: Kaartlezen en kaartinterpretatie: landsgrenzen herkennen, de loop van een rivier volgen en het stroomgebied identificeren. Geografische informatie uit een kaart gebruiken om een argument te onderbouwen.

Waar op letten: Let goed op de landsgrenzen in relatie tot de rivier de Jordaan en het bijbehorende stroomgebied. Zoek naar visuele aanwijzingen op de kaart die de claim van Jordanië ondersteunen.

Kernbegrippen: stroomgebied, grensrivier, waterconflict

### Vraag 29 – Waterverdeling in het Midden-Oosten: Eufraat en Tigris

Wat kun je verwachten: Een vraag over de verdeling van water in een stroomgebied, waarbij je een demografisch argument moet geven.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: Je moet een demografisch argument formuleren op basis van de bevolkingsspreiding in het stroomgebied van de Eufraat en Tigris, zoals weergegeven op de kaart.

Waar op letten: Let goed op dat je een demografisch argument geeft en geen ander type argument (bijvoorbeeld politiek of economisch). Interpreteer de bevolkingsspreiding op de kaart correct, met name het verschil tussen de bovenloop en benedenloop van de rivieren.

Kernbegrippen: stroomgebied, stroomafwaarts, stroomopwaarts, demografie, bevolkingsspreiding, waterconflict

### Vraag 30 – Waterconflicten: Chang Jiang vs. Eufraat en Tigris

Wat kun je verwachten: Een vraag over de geografische factoren die de kans op waterconflicten beïnvloeden, specifiek gericht op rivieren in China en het Midden-Oosten.

Wat moet je kennen: Begrip van 'stroomgebied' en 'internationaal conflict' in relatie tot waterverdeling en politieke grenzen.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen en interpreteren: het aflezen van stroomgebieden en landsgrenzen op een kaart om conclusies te trekken over de verdeling van rivierwater over landen.

Waar op letten: Let op de ligging van de stroomgebieden ten opzichte van de landsgrenzen. Ligt een stroomgebied binnen één land of verspreid over meerdere landen?

Kernbegrippen: stroomgebied, internationaal conflict, waterverdeling, politieke grenzen

### Vraag 31 – De Drieklovendam: Gevolgen voor Rivier en Landschap

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de Drieklovendam in China. Je moet informatie uit een tekst en een satellietbeeld combineren om de juiste antwoorden te kiezen.

Wat moet je kennen: Je moet de naam van de rivier kennen waarin de Drieklovendam ligt (Chang Jiang). Je moet weten wat de gevolgen zijn van een stuwdam voor het rivierregime (piekafvoer) en voor het landschap (stroomopwaarts/stroomafwaarts).

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen halen en de juiste keuzes kunnen maken. Je moet ook een satellietbeeld kunnen interpreteren om de context van de dam te begrijpen.

Waar op letten: Let goed op de keuzemogelijkheden bij elk cijfer (1, 2 en 3). Lees de tekst zorgvuldig om de juiste optie te kiezen. Denk na over de logische gevolgen van een dam voor de waterstroom en het landschap.

Kernbegrippen: stuwdam, rivierregime, piekafvoer, stroomopwaarts, stroomafwaarts, waterbeheer

### Vraag 32 – Watergebruik en demografie in China en Israël

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen economische ontwikkeling, bevolkingsgroei en watergebruik, waarbij je informatie uit een bevolkingsgrafiek moet interpreteren.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'welvaart', 'industrie', 'bevolkingsgroei' en 'watergebruik'. Je moet ook weten hoe je een bevolkingsgrafiek (piramide) leest en interpreteert.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een bevolkingsgrafiek aflezen en deze koppelen aan maatschappelijke ontwikkelingen (zoals watergebruik). Je moet ook economische redenen kunnen onderscheiden van andere redenen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke vraag naar een 'economische reden' voor China en een 'andere reden' voor Israël, die je met behulp van bron 28 moet vinden. Zorg dat je de bevolkingsgrafiek correct interpreteert om de reden voor Israël te achterhalen.

Kernbegrippen: watergebruik, welvaart, bevolkingsgroei, bevolkingsdiagram

### Vraag 33 – Sociale ongelijkheid en ruimtelijke spreiding in Rotterdam

Wat kun je verwachten: Een vraag over de interpretatie van een inkomenskaart van Rotterdam en de toepassing van geografische begrippen op stedelijke processen.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'sociale ongelijkheid', 'segregatie' en 'integratie' in een stedelijke context.

Wat moet je kunnen: Een thematische kaart (inkomen) lezen en interpreteren, en de informatie uit de kaart koppelen aan een beschrijvende tekst met keuzemogelijkheden.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de kaart (bron 29) om de inkomenscategorieën correct te bepalen. Verbind de visuele informatie van de kaart met de tekst in bron 30 om de juiste keuzes te maken. Begrijp de betekenis van de begrippen 'sociale ongelijkheid' en 'integratie' en de gevolgen van segregatie voor sociale contacten.

Kernbegrippen: sociale ongelijkheid, segregatie, ruimtelijke spreiding, stedelijke geografie

### Vraag 34 – Sociale ongelijkheid in Rotterdam

Wat kun je verwachten: Een vraag over de verdeling van inkomens in Rotterdam, waarbij je een kaart moet interpreteren om een stelling te weerleggen.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'sociale ongelijkheid' en 'ruimtelijke segregatie' in een stedelijke context.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen en kaartinterpretatie: het aflezen van inkomensniveaus op een thematische kaart en deze informatie gebruiken om een argument te formuleren. Specifiek: het herkennen van patronen van armoede en rijkdom op verschillende locaties binnen de stad (noord- en zuidoever).

Waar op letten: Let goed op de legenda van de kaart (bron 29) om de inkomensniveaus correct te interpreteren. Zorg ervoor dat je argument de stelling daadwerkelijk weerlegt en niet ondersteunt. Kijk specifiek naar de inkomensverdeling op de zuidoever om te zien of daar ook zowel arme als rijke wijken voorkomen.

Kernbegrippen: sociale ongelijkheid, ruimtelijke segregatie, stadsgeografie, kaartinterpretatie

### Vraag 35 – Bevolkingsgroei in Nederland

Wat kun je verwachten: Een vraag over de oorzaken van bevolkingsgroei en -daling in Nederland, waarbij je grafieken en teksten moet interpreteren.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet de oorzaak van een afwijkende bevolkingsgroei kunnen afleiden door gegevens uit een lijngrafiek (geboorte- en sterftecijfer) te vergelijken met informatie uit een tekst over bevolkingsverwachtingen.

Waar op letten: Let op de periode 'sinds 1970' en de trend van het geboortecijfer en sterftecijfer in die periode in bron 31. Vergelijk dit met de informatie over de verwachte en daadwerkelijke bevolkingsgroei in bron 32.

Kernbegrippen: bevolkingsgroei, geboortecijfer, sterftecijfer, natuurlijke bevolkingsgroei, ontgroening, vergrijzing

### Vraag 36 – Bevolkingsontwikkeling en maatschappelijke gevolgen

Wat kun je verwachten: Een vraag over de gevolgen van demografische ontwikkelingen in Nederland.

Wat moet je kennen: Begrippen als bevolkingsontwikkeling, vergrijzing, migratie, beroepsbevolking en bevolkingsgroei.

Wat moet je kunnen: De leerling moet de maatschappelijke gevolgen van bevolkingsontwikkelingen kunnen koppelen aan de juiste demografische veranderingen.

Waar op letten: Let op de specifieke relatie tussen elke bevolkingsontwikkeling (migratieachtergrond, ouderen, totale bevolkingsgroei) en de bijbehorende maatschappelijke gevolgen (beroepsbevolking, zorgsector, verkeersdrukte).

Kernbegrippen: bevolkingsontwikkeling, vergrijzing, migratie, beroepsbevolking, bevolkingsgroei

### Vraag 37 – Bevolkingsprognoses Duitsland

Wat kun je verwachten: Een vraag over de toekomstige bevolkingsontwikkeling van Duitsland, waarbij je verschillende scenario's moet koppelen aan grafieken.

Wat moet je kennen: De begrippen bevolkingsontwikkeling, geboortecijfer, immigratie, bevolkingsprognose en demografie.

Wat moet je kunnen: De invloed van immigratie en geboortecijfer op de bevolkingsomvang interpreteren en grafieken (lijngrafieken) lezen en analyseren.

Waar op letten: Let goed op de gecombineerde invloed van immigratie en geboortecijfer op de totale bevolkingsomvang. Verwar de lijnen in de grafiek (1, 2 en 3) niet met elkaar.

Kernbegrippen: bevolkingsontwikkeling, geboortecijfer, immigratie, bevolkingsprognose, demografie

### Vraag 38 – Bereikbaarheid en Infrastructuur in Adlershof

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over infrastructurele aanpassingen die de bereikbaarheid van een wijk verbeteren, zowel binnen de wijk als met de omliggende stad.

Wat moet je kennen: Begrip van infrastructuur en bereikbaarheid in een stedelijke context.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen en interpreteren van een thematische kaart met legenda om infrastructurele aanpassingen te identificeren. Je moet onderscheid kunnen maken tussen verbeteringen binnen een wijk en verbeteringen die de verbinding met een groter gebied (stad) betreffen.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de kaart. Maak onderscheid tussen infrastructurele aanpassingen die de bereikbaarheid 'binnen de wijk' verbeteren en aanpassingen die de 'verbinding met Berlijn' verbeteren. Zoek naar nieuwe of verbeterde transportmiddelen en routes.

Kernbegrippen: infrastructuur, bereikbaarheid, stedelijke ontwikkeling, wijk

### Vraag 39 – Demografische gevolgen van werkgelegenheid in Oost-Duitsland

Wat kun je verwachten: Een vraag over de demografische gevolgen van nieuwe werkgelegenheid in voormalig Oost-Duitsland.

Wat moet je kennen: Begrippen als demografie, vergrijzing, vertrekoverschot en migratie.

Wat moet je kunnen: De relatie leggen tussen economische ontwikkelingen (nieuwe banen) en demografische veranderingen op regionaal niveau.

Waar op letten: Het antwoord moet specifiek een demografische reden zijn. Denk aan vergrijzing of migratie (vertrekoverschot).

Kernbegrippen: demografie, vergrijzing, vertrekoverschot, migratie

### Vraag 40 – Werkgelegenheid en forensisme in Grünheide

Wat kun je verwachten: Een vraag over de oorzaak van lage werkloosheid in een plaats zonder veel lokale banen, waarbij je informatie uit een kaart en tekst moet combineren.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'forensisme', 'werkgelegenheid' en 'stedelijk netwerk'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een kaart (schaalniveau, symbolen, afstanden) en tekst (context) combineren om een geografisch verschijnsel te verklaren.

Waar op letten: Let op de nabijheid van Berlijn en de reistijd die op de kaart wordt aangegeven. Dit is cruciaal voor het verklaren van forensisme.

Kernbegrippen: forensisme, werkgelegenheid, stedelijk netwerk

### Vraag 41 – Bevolkingsontwikkeling in China

Wat kun je verwachten: Een vraag over de bevolkingsontwikkeling van China, waarbij je een lijngrafiek moet analyseren en uitspraken moet beoordelen op juistheid.

Wat moet je kennen: De begrippen bevolkingsontwikkeling, geboortecijfer, geboorteoverschot, natuurlijke bevolkingsgroei en de éénkindpolitiek. Je moet ook weten hoe je een bevolkingsdiagram interpreteert.

Wat moet je kunnen: Je moet gegevens kunnen aflezen uit een lijngrafiek (totale bevolking, geboortecijfer, geboorteoverschot) en deze interpreteren. Je moet trends kunnen herkennen en de gevolgen van beleidswijzigingen (zoals het einde van de éénkindpolitiek) kunnen beoordelen op basis van de grafiek. Daarnaast moet je de relatie tussen gezondheidszorg en bevolkingsgroei kunnen leggen.

Waar op letten: Let goed op de schaal van de y-assen (linker y-as voor geboorte/geboorteoverschot per 1.000 inwoners en rechter y-as voor totale bevolking in miljoenen). Let ook op de langetermijntrends en niet alleen op korte, tijdelijke schommelingen bij het beoordelen van het effect van beleidswijzigingen. Wees nauwkeurig bij het aflezen van de waarden voor de totale bevolking.

Kernbegrippen: bevolkingsontwikkeling, geboortecijfer, geboorteoverschot, natuurlijke bevolkingsgroei, éénkindpolitiek, bevolkingsdiagram

### Vraag 42 – Bevolkingssamenstelling en geboortecijfer in China

Wat kun je verwachten: Een vraag over de invloed van de verhouding tussen mannen en vrouwen op het aantal geboortes in China, gebaseerd op een krantenartikel.

Wat moet je kennen: Begrippen als bevolkingssamenstelling, geboortecijfer, mannenoverschot en de éénkindpolitiek.

Wat moet je kunnen: De leerling moet de causale relatie kunnen leggen tussen een mannenoverschot en het aantal geboortes, gebaseerd op informatie uit een bron.

Waar op letten: Zorg ervoor dat het antwoord duidelijk de link legt tussen het vrouwentekort (mannenoverschot) en de daling van het aantal geboortes.

Kernbegrippen: bevolkingssamenstelling, geboortecijfer, mannenoverschot, éénkindpolitiek

### Vraag 43 – Bevolkingsontwikkeling en -samenstelling in West-China

Wat kun je verwachten: Een meerkeuzevraag over de oorzaak van bevolkingsontwikkeling en de verandering in bevolkingssamenstelling in West-China, gebaseerd op een kaart.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'natuurlijke bevolkingsgroei', 'sociale bevolkingsgroei', 'bevolkingssamenstelling' en 'migratie'. Specifiek de context van bevolkingsgroepen in China (Han-Chinezen en oorspronkelijke bevolking).

Wat moet je kunnen: Kaartlezen (totale bevolkingsgroei per regio aflezen), analyseren van bevolkingsontwikkeling en de relatie leggen met bevolkingssamenstelling.

Waar op letten: Let op de periode (2010-2020) en het specifieke gebied (westen van China). Maak onderscheid tussen natuurlijke en sociale bevolkingsgroei als oorzaak en de impact daarvan op de etnische samenstelling.

Kernbegrippen: bevolkingsontwikkeling, bevolkingssamenstelling, sociale bevolkingsgroei, natuurlijke bevolkingsgroei, migratie, etnische samenstelling

### Vraag 44 – Voordelen van een stadshukou in Hefei

Wat kun je verwachten: Een vraag over de gevolgen van urbanisatie en het Chinese hukou-systeem, specifiek gericht op de voordelen voor boeren die een stadshukou krijgen.

Wat moet je kennen: Het begrip 'hukou-systeem' en de implicaties daarvan voor toegang tot voorzieningen, 'urbanisatie' en 'ruraal-urbane migratie'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een bron (tekst en kaart) interpreteren en toepassen om een voordeel te benoemen van het verkrijgen van een stadshukou voor boeren in de omgeving van een groeiende stad.

Waar op letten: Focus op de voordelen die specifiek verbonden zijn aan het bezit van een stadshukou, zoals toegang tot stedelijke voorzieningen, en niet op algemene voordelen van wonen in de stad.

Kernbegrippen: hukou-systeem, urbanisatie, voorzieningen, ruraal-urbane migratie

### Vraag 45 – Groeigebieden en leefbaarheid in Hefei

Wat kun je verwachten: Een vraag over de gevolgen van stadsuitbreiding en de aanwijzing van groeigebieden voor de leefbaarheid van een stad.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'leefbaarheid', 'stadsuitbreiding', 'suburbanisatie' en 'ruimtelijke ordening'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een kaart en bijbehorende tekst interpreteren om voordelen en nadelen van een ruimtelijke oplossing te benoemen.

Waar op letten: Let op de relatie tussen de groei van de stad, de problemen met leefbaarheid en de oplossing van groeigebieden. Denk na over de directe en indirecte gevolgen voor zowel de centrale stad als de groeigebieden.

Kernbegrippen: leefbaarheid, stadsuitbreiding, suburbanisatie, ruimtelijke ordening

### Vraag 46 – Bevolkingsgroei in Shanghai

Wat kun je verwachten: Een vraag over de oorzaken van bevolkingsgroei in een stad, waarbij je een grafiek moet analyseren.

Wat moet je kennen: De begrippen natuurlijke bevolkingsgroei, sociale bevolkingsgroei, migratiesaldo, geboortecijfer en sterftecijfer.

Wat moet je kunnen: Een lijngrafiek aflezen en interpreteren om de oorzaak van bevolkingsgroei te bepalen. Je moet kunnen beargumenteren met gegevens uit de bron.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de grafiek om de verschillende lijnen (geboorte, sterfte, vestiging, vertrek) correct te identificeren. Verwar natuurlijke bevolkingsgroei (geboorte min sterfte) niet met sociale bevolkingsgroei (vestiging min vertrek).

Kernbegrippen: sociale bevolkingsgroei, natuurlijke bevolkingsgroei, migratiesaldo, geboortecijfer, sterftecijfer

### Vraag 47 – Leefbaarheid in Lingang New City

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de inrichting van een stad en de gevolgen daarvan voor de leefbaarheid. Je moet een kenmerk van de stad uit de bronnen koppelen aan een positief gevolg voor de leefbaarheid.

Wat moet je kennen: Het begrip 'leefbaarheid' en hoe stedelijke inrichting (zoals groen, water, open ruimte) hieraan kan bijdragen.

Wat moet je kunnen: Informatie uit bronnen (foto, kaart, tekst) halen en deze informatie gebruiken om een redenering op te bouwen. Specifiek: een kenmerk van een stad uit de bronnen identificeren en het positieve gevolg daarvan voor de leefbaarheid beredeneren.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je een kenmerk kiest dat direct uit bron 43 of 44 komt. Koppel dit kenmerk vervolgens duidelijk aan een positief gevolg voor de leefbaarheid. Noem zowel het kenmerk als het gevolg expliciet.

Kernbegrippen: leefbaarheid, stedelijke inrichting, ruimtelijke ordening, satellietstad

### Vraag 48 – Nadeel van de ligging van Lingang New City

Wat kun je verwachten: Een vraag over de geografische ligging van een nieuwe stad en de implicaties daarvan voor bewoners.

Wat moet je kennen: Begrip van stedelijke geografie, locatiefactoren en woon-werkverkeer.

Wat moet je kunnen: Een kaart lezen en interpreteren (schaalniveau, afstanden) en op basis daarvan een geografisch nadeel benoemen.

Waar op letten: Let op de schaal van de kaart en de relatieve afstand tussen Lingang New City en het centrum van Shanghai. Gebruik alleen informatie uit de bronnen.

Kernbegrippen: stedelijke geografie, woon-werkverkeer, locatiefactoren, stadsuitbreiding, forensisme

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2023
tijdvak 2
tijdsduur: 2 uur

aardrijkskunde CSE GL en TL

Dit examen bestaat uit 48 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 62 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden.

GT-0131-a-23-2-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft
meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

Weer en klimaat

bron 1
Weersverwachting Nederland op 21, 22 en 24 december 2021

[FIGUUR: Tabel met weersverwachting voor dinsdag 21-12, woensdag 22-12 en vrijdag 24-12, inclusief symbolen voor de zon en wolken, maximum- en minimumtemperatuur, neerslag, luchtdruk en windkracht.]

1p 1 Bekijk bron 1.
In bron 1 is de weersverwachting van 21, 22 en 24 december 2021
weergegeven. Op vrijdag 24 december was het warmer dan op woensdag
22 december.
→ Geef met behulp van een weerelement aan waardoor het op vrijdag 24
december warmer was dan op woensdag 22 december.

1p 2 Bekijk bron 1.
Op dinsdag 21 december scheen de zon in Nederland. De opbrengst van
zonnepanelen is op een zonnige dag in december lager dan op een
zonnige dag in juni.
Wat is de oorzaak van het verschil in de opbrengst van zonnepanelen
tussen december en juni in Nederland?
A de afstand van Nederland tot de evenaar in december
B de kleinere invalshoek van de zon in december
C de lagere temperatuur in december

GT-0131-a-23-2-o 2 / 35 lees verder

### Pagina 3

bron 2
Weerkaart van Europa, 7 juni 2022

[FIGUUR: Weerkaart van Europa met isobaren, lagedrukgebieden (L) en hogedrukgebieden (H).]

Legenda:
-1020- luchtdruk
L lagedrukgebied
H hogedrukgebied

1p 3 Bekijk bron 2.
In bron 2 is de weerkaart van Europa weergegeven van 7 juni 2022.
→ Beargumenteer of het in Noordwest-Spanje op 7 juni bewolkt of
onbewolkt was.
Doe het zo:
- Kies eerst uit bewolkt of onbewolkt.
- Geef daarna een argument voor je keuze met behulp van bron 2.

2p 4 Bekijk bron 2.
In bron 2 kun je het weer van Spanje en het weer van Nederland aflezen.
Naar aanleiding van bron 2 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: ten noorden van Nederland ligt een gebied met
dalende lucht.
Uitspraak 2: in Nederland waait de wind uit het noorden.
Uitspraak 3: het hogedrukgebied boven Spanje zorgt voor hoge
temperaturen in Spanje.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad
en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-23-2-o 3 / 35 lees verder

### Pagina 4

bron 3
Kaart van Spanje
[FIGUUR: Kaart van Spanje met een aangegeven punt X]
bron 4
Foto's van landschappen in Spanje
foto P
[FIGUUR: Dronefoto van een landschap met olijfbomen, droge vegetatie en glooiende heuvels.]
foto Q
[FIGUUR: Berglandschap met beboste hellingen, grasvelden en besneeuwde bergtoppen op de achtergrond.]
1p 5 Bekijk bron 3 en bron 4.
In bron 3 staat plaats X aangegeven op de kaart van Spanje. In bron 4
staan foto's van twee verschillende landschappen.
→ Welke foto uit bron 4 is genomen bij plaats X uit bron 3?
Doe het zo:
- Kies eerst uit foto P of foto Q.
- Geef daarna een argument voor je keuze met behulp van de vegetatie
op de gekozen foto.
GT-0131-a-23-2-o
4 / 35
lees verder

### Pagina 5

bron 5
Duurzaam Madrid

De stad Madrid heeft in 2016 een plan opgesteld om de binnenstad
duurzamer te maken. Het nieuwe Madrid heeft meer zonnepanelen,
stadslandbouw en vegetatie. Er worden daarom groene daken en
muren aangelegd.
[FIGUUR: Een gebouw met een grote groene muur van vegetatie ernaast, met op de achtergrond een stadsgezicht.]

2p 6 Gebruik bron 5.
Meer vegetatie in de stad Madrid levert verschillende voordelen op.
→ Geef aan waardoor meer vegetatie een bijdrage levert aan het
tegengaan van de oorzaken van klimaatopwarming.
→ Geef aan waardoor meer vegetatie tijdens de zomermaanden een
bijdrage levert aan de leefbaarheid van Madrid.
GT-0131-a-23-2-o
5 / 35
lees verder

### Pagina 6

bron 6
Reliëfkaart van de Verenigde Staten

[FIGUUR: Een reliëfkaart van Noord-Amerika, met de Verenigde Staten centraal. De kaart toont hoogtelijnen in verschillende kleuren om de topografie aan te geven, van groen voor laagland tot bruin voor bergen. Steden zoals Los Angeles, Billings, en Jackson zijn aangegeven. De Grote Oceaan en de Golf van Mexico zijn zichtbaar. Er is een schaalbalk in kilometers.]

Legenda:
hoogte in meters
0 - 200
200 - 500
500 - 1.000
1.000 - 2.000
2.000 - 5.000

bron 7
Drie klimaatgrafieken

klimaatgrafiek 1 klimaatgrafiek 2 klimaatgrafiek 3

[FIGUUR: Drie klimaatgrafieken naast elkaar. Elke grafiek heeft op de y-as aan de linkerkant de neerslag in mm en aan de rechterkant de temperatuur in °C. De x-as toont de maanden van het jaar, van J (januari) tot D (december). De eerste grafiek toont een lage temperatuur gedurende het hele jaar met relatief lage neerslag. De tweede grafiek toont een duidelijke temperatuurcurve met een piek in de zomer en matige neerslag gedurende het hele jaar. De derde grafiek toont een hoge temperatuur gedurende het hele jaar, met een duidelijke piek in de zomer, en relatief hoge neerslag gedurende het hele jaar.]

GT-0131-a-23-2-o 6 / 35 lees verder ►►►

### Pagina 7

1p 7 Bekijk bron 6 en bron 7.
In bron 6 zijn de plaatsen Billings, Jackson en Los Angeles aangegeven.
In bron 7 staan de klimatografieken van de drie plaatsen.
Waar staan de plaatsen juist bij elke klimatografieek?

[FIGUUR: Tabel met klimaatgrafiek 1, klimaatgrafiek 2 en klimaatgrafiek 3, met rijen A t/m F en kolommen met plaatsnamen.]

1p 8 Bekijk bron 6 en bron 7.
De afstand tussen Las Vegas en Los Angeles is hemelsbreed ongeveer
370 kilometer. In Las Vegas vind je een andere natuurlijke vegetatie dan
in Los Angeles. Dit komt door een verschil in neerslag.
→ Beargumenteer welke klimaattactor het verschil in neerslag tussen
Las Vegas en Los Angeles veroorzaakt.
Doe het zo:
- Kies eerst uit hoogteligging of ligging van gebergte.
- Geef daarna met behulp van bron 6 een argument voor je keuze.

GT-0131-a-23-2-o
7/35

### Pagina 8

bron 8
Weerkaart van een winterdag in de Verenigde Staten

[FIGUUR: Weerkaart van de Verenigde Staten met temperaturen en weersymbolen voor verschillende steden.]

1p 9 Bekijk bron 8.
Het noorden van de Verenigde Staten ligt verder van de evenaar dan het
zuiden. In de winter kent het noorden dus lagere temperaturen.
→ Geef aan waardoor het verschil in breedteligging lagere temperaturen
veroorzaakt in het noorden van de Verenigde Staten.

bron 9
Nieuwsartikel van 27 juni 2021

In het westen van Canada en de Verenigde Staten heerst een hittegolf.
Dinsdag worden in Seattle heel hoge temperaturen verwacht, ruim 4
graden boven het lokale hitte record.

1p 10 Lees bron 9.
Door klimaatverandering zullen hittegolven veranderen.
Welke veranderingen zijn juist?

|                 | aantal hittegolven per jaar | spreiding langs de westkust van de Verenigde Staten | lengte (in dagen) | temperatuur tijdens de hittegolf |
| --------------- | --------------------------- | --------------------------------------------------- | ----------------- | --------------------------------- |
| A               | neemt af                    | steeds noordelijker                                 | korter            | lager                             |
| B               | neemt af                    | steeds zuidelijker                                  | langer            | lager                             |
| C               | neemt af                    | steeds noordelijker                                 | langer            | lager                             |
| D               | neemt toe                   | steeds zuidelijker                                  | korter            | hoger                             |
| E               | neemt toe                   | steeds noordelijker                                 | langer            | hoger                             |
| F               | neemt toe                   | steeds zuidelijker                                  | langer            | hoger                             |

GT-0131-a-23-2-o 8 / 35 lees verder ►►►
Voor alle eindexamens, zie www.alleeindexamens.nl. Voor de perfecte voorbereiding op je eindexamen, zie ook www.ssl-leiden.nl. Pagina: 261

### Pagina 9

bron 10
Nieuwsbericht over tornado's in de Verenigde Staten, 26 maart 2021

[FIGUUR: Kaart van de Verenigde Staten met gekleurde gebieden die de kans op tornado's aangeven. Twee steden, New Orleans en Birmingham, zijn gemarkeerd. Een legenda toont kleurschakeringen van rood naar paars, oplopend van lage naar hoge kans op tornado's. Een schaal van 0 tot 800 km is zichtbaar.]

Legenda:
kans op tornado's
lage
kans
hoge
kans

De National Weather Service (NWS) heeft tornado's gesignaleerd in de
buurt van Birmingham (Alabama) en heeft daarom de bevolking
gewaarschuwd. Voor Birmingham werd een catastrofale tornado met
ernstige gevolgen voor inwoners en omgeving verwacht.

1p 11 Bekijk en lees bron 10.
De National Weather Service waarschuwde de bewoners van Birmingham
en omgeving voor een catastrofale tornado.
→ Geef een eigenschap van tornado's waardoor waarschuwingen vaak
(te) laat komen.

1p 12 Bekijk en lees bron 10.
De kans op een tornado in de plaats Birmingham was groter dan in de
plaats New Orleans.
→ Geef de weersomstandigheden in Birmingham waardoor de kans op
tornado's groter was dan in New Orleans.

1p 13 Bekijk en lees bron 10.
In de staat Alabama komen jaarlijks veel tornado's voor. Toch wonen er
miljoenen mensen.
→ Geef met behulp van risicoperceptie een argument waarom mensen
toch in Alabama blijven wonen.

GT-0131-a-23-2-o
9 / 35
lees verder ► ► ►


### Pagina 10

bron 11
Oosten van de Verenigde Staten en de rivier de Mississippi
[FIGUUR: Een reliëfkaart van de Verenigde Staten met de rivier de Mississippi. Een legenda toont hoogtes in meters: 0-200, 200-500, 500-1.000, 1.000-2.000, 2.000-5.000. Drie cirkels met nummers 1, 2 en 3 zijn aangegeven op de kaart. Een schaalbalk toont 0, 450, 900 km.]

bron 12
Foto's van plaatsen langs de rivier de Mississippi

foto katoen
[FIGUUR: Een veld met katoenplanten die vol hangen met witte katoenbollen, op een zonnige dag.]

foto mais
[FIGUUR: Een uitgestrekt veld met hoge maisplanten, met op de achtergrond groen bos.]

foto melkveee
[FIGUUR: Een boerderij met twee silo's en een stal, met een groep koeien in de wei op de voorgrond. De lucht is blauw met witte wolken.]

GT-0131-a-23-2-o
lees verder ▶ ▶ ▶

### Pagina 11

1p 14 Bekijk bron 11 en bron 12.
In bron 11 zijn drie plaatsen langs de rivier de Mississippi aangegeven.
In bron 12 staan foto's van de drie plaatsen.
Waar staan de plaatsen juist bij elke foto?
[FIGUUR: Tabel met drie kolommen: foto katoen, foto mais, foto melkvee. Rijen A t/m F met plaatsaanduidingen.]
2p 15 Bekijk bron 11 en bron 12.
Naar aanleiding van bron 11 en bron 12 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: plaats 1 is gemiddeld droger dan plaats 3.
Uitspraak 2: plaats 1 en plaats 2 liggen in een gematigd klimaat.
Uitspraak 3: in landbouwgebieden met mais is de kans op
bodemerosie tijdens de wintermaanden groter dan tijdens
de zomermaanden.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad
en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

bron 13
Nieuwsartikel
De Amerikaanse president Joe Biden wil dat 40 tot 50 procent van de
nieuw verkochte auto's in 2030 voertuigen zijn die geen uitlaatgassen
produceren, zoals elektrische auto's. Ook stopte president Biden de bouw
van een oliepijpleidingproject en verbood hij de winning van nieuwe
aardolie en gas in het hele land.

2p 16 Lees bron 13.
Stelling: De overstap van fossiele brandstoffen naar duurzame energie is
voordelig voor de economie van de Verenigde Staten.
→ Geef een argument vóór deze stelling.
→ Geef een argument tegen deze stelling.

GT-0131-a-23-2-o 11 / 35 lees verder ▶▶▶

### Pagina 12

Water
bron 14
De rivier de IJssel bij Deventer
[FIGUUR: Een foto van de rivier de IJssel bij Deventer, met op de voorgrond een boom en op de achtergrond bebouwing en een kerktoren.]
1p 17 Bekijk bron 14.
In bron 14 zie je een hoge waterstand in de IJssel bij Deventer. Stedelijke
bebouwing heeft invloed op de piekafvoer van de rivier.
Leg dit uit.
Doe het zo:
Kies eerst of de bebouwing de piekafvoer van de rivier groter of
kleiner wordt.
Geef daarna aan waardoor de piekafvoer verandert.
1p 18 Bekijk bron 14.
De IJssel voert in de wintermaanden meer water af dan in de
zomermaanden.
Geef een natuurlijke oorzaak voor dit verschil.
GT-0131-a-23-2-o 12 / 35 lees verder ►►►

### Pagina 13

bron 15
Nèvengeul van de IJssel bij Kampen

[FIGUUR: Kaart van de omgeving van Kampen met de IJssel, dijken, spoorlijnen, wegen en bebouwing. Een kleiner kaartje toont de ligging van het gebied in Nederland.]

Legenda:
bebouwing
Projectgebied 'Ruimte voor de rivier'
water
spoor
weg

1p 19 Bekijk bron 15.
Ten zuiden van de stad Kampen is een nevengeul aangelegd.
→ Beargumenteer dat in de stad Kampen de kans op wateroverlast verandert door de nevengeul.
Doe het zo:
- Kies eerst of de waterstand in Kampen tijdens hoogwater _hoger_ of _lager_ wordt door de nevengeul.
- Geef daarna een argument voor je keuze.

GT-0131-a-23-2-o
13 / 35
lees verder

### Pagina 14

bron 16
Inlaatput 'de Kwal' bij Castricum, provincie Noord-Holland

[FIGUUR: Een waterinlaat met wervelend water omringd door riet en onder een helderblauwe lucht met witte wolken.]

1p 20 Bekijk bron 16.
Bij de Kwal in Castricum wordt oppervlaktewater uit het IJsselmeer in de duinen geinfiltreerd. Na een aantal weken wordt het water weer uit de duinen gepompt en verder verwerkt tot drinkwater.
→ Geef de oorzaak waardoor oppervlaktewater na infiltratie geschikter is als drinkwater dan ervoor.

bron 17
Regenton

[FIGUUR: Een grote groene regenton naast een bakstenen muur, met daarnaast een gieter en een kleine stenen bak.]

1p 21 Bekijk bron 17.
Huishoudens kunnen subsidie krijgen als ze een regenton kopen.
→ Geef een reden waarom waterbedrijven deze subsidie steunen.

GT-0131-a-23-2-o

### Pagina 15

bron 18
Wateroverlast in Alkmaar, juni 2021
[FIGUUR: Een straat in Alkmaar met wateroverlast. Auto's rijden door het water, dat tot de stoeprand komt. Er staan bomen langs de straat en gebouwen aan weerszijden.]

bron 19
Tekst met keuzemogelijkheden

In Nederland regent het tijdens de zomermaanden ongeveer 120 uur en in de wintermaanden 218 uur. Toch valt in de zomer meer neerslag, waardoor de neerslagintensiteit ... 1 ... (groter / kleiner) is dan in de winter. Het aantal dagen met meer dan 50 millimeter neerslag op een plek in Nederland is de laatste 50 jaar ... 2 ... (verdubbeld / gehalveerd). Door de opwarming van de aarde kan de lucht boven Nederland namelijk ... 3 ... (meer / minder) waterdamp bevatten.

2p 22 Bekijk bron 18 en lees bron 19.
Extreem noodweer zorgde in juni 2021 voor wateroverlast in Alkmaar.
In bron 19 staat achter de cijfers 1, 2 en 3 een keuzemogelijkheid.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 uit bron 19 over op het antwoordblad en zet de juiste keuze erachter.

GT-0131-a-23-2-o 15 / 35 lees verder ►►►

### Pagina 16

bron 20
Drie klimaatgrafieken

Diyarbakır
[FIGUUR: Klimaatgrafiek van Diyarbakır met neerslag (blauwe balken) en temperatuur (paarse lijn) per maand.]
Mosul
[FIGUUR: Klimaatgrafiek van Mosul met neerslag (blauwe balken) en temperatuur (paarse lijn) per maand.]

Al Koet
[FIGUUR: Klimaatgrafiek van Al Koet met neerslag (blauwe balken) en temperatuur (paarse lijn) per maand.]

GT-0131-a-23-2-o
lees verder

### Pagina 17

bron 21
Deel van het Midden-Oosten, bevolkingsdichtheid
[FIGUUR: Kaart van het Midden-Oosten met bevolkingsdichtheid weergegeven in kleuren en met de rivieren Tigris en Eufraat. Enkele steden zoals Diyarbakır, Mosul en Al Koet zijn aangegeven. De legenda toont bevolkingsdichtheid per km² in verschillende categorieën en de omvang van plaatsen in miljoenen inwoners.]
Legenda:
inwoners per km²
minder dan 1
1-5
5-25
25-100
100 of meer
plaats met
1-5 miljoen inwoners
plaats met
250.000 - 500.000 inwoners

1p 23 Bekijk bron 20 en bron 21.
De plaatsen Al Koet en Mosul liggen aan de rivier de Tigris. Voor de
drinkwaterwinning in deze plaatsen worden rivierwater en water uit
neerslag gebruikt.
→ Noem nog een mogelijke manier voor waterwinning in deze plaatsen.

1p 24 Bekijk bron 20 en bron 21.
Al Koet, Diyarbakır en Mosul gebruiken water uit de Tigris als drinkwater.
Deze steden zijn niet allemaal even afhankelijk van de Tigris als
drinkwatervoorziening.
Waar staan de plaatsen in de juiste volgorde van grootste afhankelijkheid
naar kleinste?

grooste
afhankelijkheid van
de Tigris
kleinste
afhankelijkheid
van de Tigris
A Al Koet Mosul
B Al Koet Diyarbakır
C Diyarbakır Mosul
D Diyarbakır Al Koet
E Mosul Al Koet
F Mosul Diyarbakır

GT-0131-a-23-2-o 17/35

### Pagina 18

bron 22
De rivier de Eufrat
[FIGUUR: Een brede rivier stroomt door een diepe kloof met rotsachtige, steile wanden. Een tunnel is zichtbaar in de linker wand.]

2p 25 Bekijk bron 22.
Naar aanleiding van bron 22 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: de foto in bron 22 is genomen in de benedenloop van de
Eufrat.
Uitspraak 2: de Eufrat stroomt voornamelijk door een gebied met een
droog klimaat.
Uitspraak 3: stroomopwaarts van de foto in bron 22 valt meer neerslag
dan stroomafwaarts.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad
en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

bron 23
Landbouw in de woestijn in Saudi-Arabië
[FIGUUR: Een sproeisysteem met een grote wielaandrijving staat in een droog, groen veld. Water wordt de lucht in gespoten.]

2p 26 Bekijk bron 23.
In Saudi-Arabië heeft de regering landbouwprojecten opgezet in de
woestijn. Op de foto zie je een voorbeeld van zo'n project.
Stelling: Het landbouwproject in bron 23 is een voorbeeld van duurzame
landbouw.
→ Geef een argument voor de stelling.
→ Geef een argument tegen de stelling.

GT-0131-a-23-2-o 18 / 35 lees verder ►►►

### Pagina 19

bron 24
Stroomgebied van de rivier de Jordaan

[FIGUUR: Kaart van het stroomgebied van de Jordaan met de Middellandse Zee, Libanon, Syrië, Israël, het Meer van Kinneret, de Jordaan en de Dode Zee. Er is een legenda met 'stroomgebied', 'rivier' en 'landsgrenzen'. Een schaalbalk geeft 0, 35 en 70 km aan.]

Legenda:
stroomgebied
rivier
landsgrenzen

1p 27 Bekijk bron 24.
Het meeste zoetwater in Israël is opgeslagen in het Meer van Kinneret.
Het Meer van Kinneret ontvangt water uit rivieren.
→ Geef nog een natuurlijke manier waarop het water in het Meer van Kinneret wordt aangevuld.

1p 28 Bekijk bron 24.
Jordanië maakt ook aanspraak op het water van de rivier de Jordaan.
→ Geef met behulp van bron 24 een argument dat ondersteunt dat Jordanië aanspraak maakt op dit water.

GT-0131-a-23-2-o
19 / 35
lees verder ► ► ►

### Pagina 20

bron 25
Delta's en stroomgebieden in China en het Midden-Oosten
[FIGUUR: Een kaart van Azië en delen van Afrika en Europa, met riviersystemen, delta's en bevolkingsdichtheid weergegeven. Verschillende gebieden zijn gekleurd om stroomgebieden van de Eufraat en Tigris, en de Chang Jiang, Huang He en Xi-Jiang aan te geven. Een schaalbalk is aanwezig, variërend van 0 tot 1200 km.]
Legenda:
- waterscheiding
Δ delta
verdeling van de bevolking
• 1 stip is 500.000 inwoners
stroomgebied Eufraat, Tigris
stroomgebied Chang Jiang, Huang He, Xi-Jiang
landsgrens
1p 29 Bekijk bron 25.
Turkije heeft stuwdammen aangelegd in de Eufraat en de Tigris. Dit heeft
gevolgen voor de watervoorraad in landen stroomafwaarts.
→ Geef een demografisch argument waarom landen stroomafwaarts van
Turkije aanspraak maken op het water in de Eufraat en de Tigris.
1p 30 Bekijk bron 25.
In China is de kans op een conflict over het water van de Chang Jiang
kleiner dan in het Midden-Oosten over het water van de Eufraat en de
Tigris.
→ Geef met behulp van bron 25 aan waarom de kans op een conflict
over het rivierwater in China kleiner is dan in het Midden-Oosten.
GT-0131-a-23-2-o 20 / 35 lees verder ►►►

### Pagina 21

bron 26
Satellietbeeld van de Drieklovendam

[FIGUUR: Satellietbeeld van een stuwdam in een brede rivier die door heuvelachtig, bebost gebied stroomt. Er is een schaalbalk zichtbaar.]

bron 27
Tekst met keuzemogelijkheden

De grootste dam ter wereld is de Chinese Drieklovendam. De
Drieklovendam is aangelegd in de rivier de ... 1 ... (Chang Jiang /
Huang He). Sinds de aanleg van de Drieklovendam is het aantal
piekafvoeren per jaar tussen de dam en de monding ... 2 ...
(afgenomen / toegenomen). De bouw van de Drieklovendam had
gevolgen voor bewoners en het landschap langs de rivier. De meeste
veranderingen in het landschap vonden voornamelijk plaats ... 3 ...
(stroomafwaarts / stroomopwaarts) van de dam.

2p 31 Bekijk bron 26 en lees bron 27.
In bron 27 staat achter de cijfers 1, 2 en 3 een keuzemogelijkheid.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 uit bron 27 over op het antwoordblad en zet
de juiste keuze erachter.

GT-0131-a-23-2-o 21 / 35 lees verder ►►►

### Pagina 22

bron 28
Bevolkingsgrafiek van China en Israël, 2020

China			Israël
mannen		vrouwen		mannen		vrouwen

[FIGUUR: Piramidegrafiek met de bevolkingssamenstelling van China en Israël in 2020. De grafieken tonen de verdeling naar leeftijd en geslacht, met percentages op de horizontale as. De Chinese grafiek toont een brede basis met een afnemende populatie in hogere leeftijdsgroepen, kenmerkend voor een land met een jonge bevolking. De Israëlische grafiek toont een iets jongere bevolking dan China, met een nog bredere basis in de jongste leeftijdsgroepen en een grotere piramidevorm.]

2p 32 Bekijk bron 28.
In China en Israël stijgt het watergebruik.
→ Noem een economische reden voor het toenemen van het
watergebruik in China.
→ Noem met behulp van bron 28 een andere reden voor het toenemen
van het watergebruik in Israël.

GT-0131-a-23-2-o 22 / 35 lees verder ► ► ►

### Pagina 23

Ga verder op de volgende pagina.
GT-0131-a-23-2-o
23 / 35
lees verder ►►►

### Pagina 24

Bevolking en ruimte

bron 29
Gemiddeld inkomen in Rotterdamse wijken en buurten, 2018

De stad Rotterdam heeft een welvarende bevolking en economie. Toch
heeft een groot deel van de Rotterdammers een laag inkomen.

[FIGUUR: Kaart van Rotterdam met wijken gekleurd op basis van gemiddeld inkomen. Een legenda toont de inkomensklassen en markeert de Maas rivier en het stadscentrum.]

noordoever
Legenda:
inkomen in euro's x 1.000
minder dan 15,5
15,5-19,5
19,5-23,5
23,5-27,5
meer dan 27,5
geen gegevens
stadscentrum
Maas (rivier)

zuidoever
0 2 4 km

bron 30
Tekst met keuzemogelijkheden

In het stadscentrum van Rotterdam verdienen inwoners per jaar
gemiddeld ... 1 ... (meer dan € 19.500 / minder dan € 19.500). Uit bron 29
blijkt dat tussen sommige wijken en buurten sprake is van ... 2 ...
(integratie / sociale ongelijkheid). Mensen met dezelfde achtergrond
wonen steeds vaker bij elkaar in een wijk, waardoor de sociale contacten
tussen verschillende groepen mensen in de stad ... 3 ... (afnemen /
toenemen).

2p 33 Bekijk en lees bron 29 en bron 30.
In bron 30 staat achter de cijfers 1, 2 en 3 een keuzemogelijkheid.
-> Neem de cijfers 1, 2 en 3 uit bron 30 over op het antwoordblad en zet
de juiste keuze erachter.

GT-0131-a-23-2-o
24 / 35
lees verder

### Pagina 25

1p 34 Bekijk bron 29.
Rotterdam wordt door de Maas in tweeën gedeeld: de noordoever en
de zuidoever.
Stelling: De tegenstelling tussen arm en rijk vind je vooral op de
noordoever.
→ Geef met behulp van bron 29 een argument tegen deze stelling.

bron 31
Geboorte en sterfte in Nederland, 1900 - 2014
[FIGUUR: Lijn grafiek met op de x-as jaren van 1900 tot 2015, en op de y-as aantal geboorten en sterfgevallen per 1000 inwoners van 0 tot 40. Twee verticale grijze banden geven de Eerste en Tweede Wereldoorlog aan. Een groene gearceerde oppervlakte toont het geboorte-overschot, begrensd door een zwarte lijn voor het geboortecijfer (boven) en een stippellijn voor het sterftecijfer (onder). De legendatext 'geboorte-overschot' wijst naar de groene gearceerde oppervlakte.]

bron 32
Bevolkingsgroei
In 1970 telde Nederland 13 miljoen inwoners. Het Centraal Bureau voor
de Statistiek (CBS) verwachtte toen dat het aantal inwoners zou groeien
naar 21 miljoen in het jaar 2000. In 2020 is dat aantal niet bereikt.

1p 35 Bekijk bron 31 en lees bron 32.
Sinds 1970 is de Nederlandse bevolking minder hard gegroeid dan
verwacht. Dit heefteen oorzaak.
Welke oorzaak is juist?
A Het geboortecijfer is sneller gedaald dan verwacht.
B De ontgroening is langzamer afgenomen dan verwacht.
C Het sterftecijfer is sneller gestegen dan verwacht.
D De vergrijzing is langzamer toegenomen dan verwacht.

GT-0131-a-23-2-o 25 / 35 lees verder ►►►

### Pagina 26

bron 33
Drie toekomstverwachtingen voor de bevolking van Nederland

- Het aandeel mensen met een migratieachtergrond neemt toe.
- Het aandeel ouderen neemt toe.
- De totale bevolking groeit tot 2050 met 1 miljoen inwoners.

1p 36 Lees bron 33.
In bron 33 staan in willekeurige volgorde drie toekomstverwachtingen voor
de bevolking van Nederland. De ontwikkelingen die worden genoemd,
hebben maatschappelijke gevolgen.
Waar staan de gevolgen juist bij de drie toekomstverwachtingen?

[FIGUUR: Tabel met 4 rijen en 3 kolommen. Kolomkoppen zijn: 'Het aandeel mensen met een migratieachtergrond neemt toe.', 'Het aandeel ouderen neemt toe.', 'De totale bevolking groeit tot 2050 met 1 miljoen.']
Rij A: 'A', 'De beroepsbevolking groeit.', 'De verkeersdrukte neemt toe.', 'De zorgsector groeit.'
Rij B: 'B', 'De verkeersdrukte neemt toe.', 'De beroepsbevolking groeit.', 'De zorgsector groeit.'
Rij C: 'C', 'De zorgsector groeit.', 'De verkeersdrukte neemt toe.', 'De beroepsbevolking groeit.'
Rij D: 'D', 'De beroepsbevolking groeit.', 'De zorgsector groeit.', 'De verkeersdrukte neemt toe.'

GT-0131-a-23-2-o
26 / 35
lees verder

### Pagina 27

bron 34
Drie toekomstwaachtingen van de Duitse bevolking
[FIGUUR: Lijn-grafiek met op de y-as "populatie (x miljoen)" van 55 tot 105 en op de x-as jaren van 1950 tot 2090. Er zijn drie lijnen: een stippellijn die tot 2020 de bevolkingsontwikkeling weergeeft, en drie gestippelde lijnen die drie toekomstwaachtingen weergeven, gelabeld met 1, 2 en 3.]
Legenda:
....... bevolkingsontwikkeling tot 2020
1, 2 en 3 toekomstwaachtingen

bron 35
Drie mogelijke ontwikkelingen van de Duitse bevolking

- Immigratie neemt af en het geboortecijfer daalt.
- Immigratie neemt toe en het geboortecijfer daalt.
- Immigratie neemt toe en het geboortecijfer stijgt.

1p 37 Bekijk bron 34 en lees bron 35.
In bron 34 staan drie toekomstwaachtingen van de Duitse bevolking. In
bron 35 staan in willekeurige volgorde drie ontwikkelingen van de Duitse
bevolking. Elke ontwikkeling uit bron 35 past bij een toekomstverwachting
in bron 34.
Waar staan de ontwikkelingen juist bij de drie toekomstwaachtingen?

| | Immigratie neemt af en het geboortecijfer daalt. | Immigratie neemt toe en het geboortecijfer daalt. | Immigratie neemt toe en het geboortecijfer stijgt. |
|---|---|---|---|
| A | toekomstverwachting 1 | toekomstverwachting 2 | toekomstverwachting 3 |
| B | toekomstverwachting 1 | toekomstverwachting 3 | toekomstverwachting 2 |
| C | toekomstverwachting 2 | toekomstverwachting 1 | toekomstverwachting 3 |
| D | toekomstverwachting 2 | toekomstverwachting 3 | toekomstverwachting 1 |
| E | toekomstverwachting 3 | toekomstverwachting 1 | toekomstverwachting 2 |
| F | toekomstverwachting 3 | toekomstverwachting 2 | toekomstverwachting 1 |

GT-0131-a-23-2-o
27 / 35
lees verder >>>

### Pagina 28

bron 36
Het wetenschapspark in de wijk Adlershof, Berlijn

[FIGUUR: Kaart van het wetenschapspark Adlershof in Berlijn, met legenda. De kaart toont straten, waterwegen, een spoorlijn, en de locaties van wonen, universiteit, onderzoeks- en technologiebedrijven, mediabedrijven en andere bedrijven. Ook is een fragment van de ligging van Adlershof binnen Berlijn te zien.]

Legenda:
wonen
universiteit
onderzoeks-
instituten
technologie-
bedrijven
mediabedrijven
andere bedrijven
water

S S S S
snel tram met halte
verbouwde
sneltramhalte
trambaan met halte
nieuwe
tramhalte
snelweg sinds
2005
op- en afrit

ligging kaartfragment

centrum
van Berlijn

Adlershof
0 500 1000 m

0 10 20 km

In de Berlijnse buitenwijk Adlershof ligt het grootste wetenschapspark van
Duitsland. In 1909 werd in het gebied een vliegveld aangelegd. Na de
Tweede Wereldoorlog werden er onderzoeksinstuten gebouwd. De
laatste jaren verandert het wetenschapspark ook in een aantrekkelijk
woongebied.

GT-0131-a-23-2-o
28 / 35
lees verder

### Pagina 29

2p 38 Bekijk en lees bron 36.
De Berlijnse buitenwijk Adlershof wordt steeds aantrekkelijker om te
wonen. Zo is sinds 2005 de bereikbaarheid flink verbeterd.
→ Geef met behulp van de kaart uit bron 36 de infrastructurele
aanpassing die de bereikbaarheid binnen de wijk heeft verbeterd.
→ Geef met behulp van de kaart uit bron 36 de infrastructurele
aanpassing waardoor de verbinding met Berlijn is verbeterd.

bron 37
Autofabrikant komt naar Grünheide

[FIGUUR: Kaart met locaties in en rond Berlijn, inclusief de Spree, luchthaven Berlijn-Schönefeld, Grünheide, L�cknitz, een trein station en een fabrieksgebouw. Een schaalbalk van 0-8 km en een schaalbalk van 0-800 m zijn aanwezig.]

1p 39 Bekijk en lees bron 37.
De Duitse overheid heeft de komst van de autofabriek aangemoedigd
omdat er daardoor veel nieuwe banen komen in voormalig Oost-Duitsland.
→ Geef een demografische reden waarom de komst van de autofabriek
gunstig is voor voormalig Oost-Duitsland.

1p 40 Bekijk en lees bron 37.
Voor de komst van de autofabriek waren er in Grünheide weinig banen,
maar toch was de werkloosheid er toen laag.
→ Geef met behulp van de kaart in bron 37 een reden voor de lage
werkloosheid in Grünheide.

GT-0131-a-23-2-o
29 / 35
lees verder

### Pagina 30

bron 38
Bevolkingsontwikkeling in China, 1980 - 2019
[FIGUUR: Lijn grafiek met op de x-as de jaren 1980 tot 2020 en op de y-as de geboortecijfers per 1000 inwoners en de totale bevolking in miljoenen. De grafiek toont drie lijnen: een rode voor het geboortecijfer, een groene voor het geboorteoverschot en een blauwe voor de totale bevolking.]
geboorte / geboorte-
overschot per 1.000
inwoners
1.500
aantal
inwoners
1.200 x miljoen
900
600
300
0
1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020
Legenda:
geboortecijfer (per 1.000 inwoners)
geboorteoverschot (per 1.000 inwoners)
totale bevolking (x miljoen)

2p 41 Bekijk bron 38.
Naar aanleiding van bron 38 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: tussen 1980 en 2019 is de Chinese bevolking met meer dan
200 miljoen mensen toegenomen.
Uitspraak 2: het eindigen van de éénkindpolitiek in 2015 had het
gewenste effect op het geboortecijfer.
Uitspraak 3: de Chinese bevolking groeide onder andere door een
verbeterde gezondheidszorg.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad
en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

bron 39
Krantenartikel
Mannoverschot in China
Door de éénkindpolitiek is in China een mannoverschot ontstaan. In
China wonen nu 715 miljoen mannen, tegenover 685 miljoen vrouwen.

1p 42 Lees bron 39.
In China zijn er naar verhouding meer mannen dan vrouwen, terwijl die
verhouding in andere landen gelijk is.
→ Geef aan welke invloed de verhouding tussen mannen en vrouwen in
China heeft op het aantal geboortes.

GT-0131-a-23-2-o
30 / 35
lees verder ► ► ►

### Pagina 31

bron 40
Bevolkingsontwikkeling in China tussen 2010 - 2020

[FIGUUR: Een kaart van China met provincies gekleurd om de bevolkingsgroei weer te geven. Er is ook een legenda en een schaalbalk.]

Legenda:
totale bevolkingsgroei
in procenten, 2010-2020
0-5
5-10
10-15
15 of meer
afname

1p 43 Bekijk bron 40.
Er wonen veel verschillende bevolkingsgroepen in China, daarvan vormen
Han-Chinese de dominante bevolkingsgroep. Het westen van China kent
een sterke bevolkingsontwikkeling.
Wat is juist over de bevolkingsontwikkeling en de verandering in de
bevolkingssamenstelling in het westen van China tussen 2010 en 2020?

groots te oorzaak
bevolkingsontwikkeling
verandering in de
bevolkingssamenstelling

A
natuurlijke bevolkingsgroei
aandeel Han-Chinezen uit Oost-China
neemt af, aandeel oorspronkelijke
bevolking neemt toe

B
natuurlijke bevolkingsgroei
aandeel Han-Chinezen uit Oost-China
neemt toe, aandeel oorspronkelijke
bevolking neemt af

C
sociale bevolkingsgroei
aandeel Han-Chinezen uit Oost-China
neemt af, aandeel oorspronkelijke
bevolking neemt toe

D
sociale bevolkingsgroei
aandeel Han-Chinezen uit Oost-China
neemt toe, aandeel oorspronkelijke
bevolking neemt af

GT-0131-a-23-2-o 31/35 lees verder ►►►

### Pagina 32

bron 41
Hefei en omgeving

[FIGUUR: Kaart van Hefei en omgeving met verschillende gebieden en infrastructuur, met een legenda en een insetkaart van China.]

Hefei is de hoofdstad van Anhui, een provincie in China. Vanaf 2004 werd dit deel van China opengesteld voor industrie. Ook Hefei profiteerde van dit beleid. Er verhuisden veel bedrijven naar de stad, die daardoor enorm groeide. Het aantal inwoners van Hefei steeg van 1,5 miljoen inwoners in 2000 naar 4,5 miljoen inwoners in 2022.

1p 44 Bekijk en lees bron 41.
Om alle nieuwe inwoners van Hefei te huisvesten moest de stad worden uitgebreid. Om de uitbreiding mogelijk te maken, kregen mensen in de directe omgeving van de stad een stadshukou.
→ Geef voor de boeren bij Hefei een voordeel van een stadshukou.

2p 45 Bekijk en lees bron 41.
In de stad Hefei ontstonden problemen met de leefbaarheid door de enorme groei. Als oplossing wees het gemeentebestuur gebieden buiten de stad aan waar bedrijven en bewoners zich konden vestigen.
→ Geef een voordeel van de groeigebieden voor de stad Hefei.
→ Geef een nadeel van de groeigebieden voor de stad Hefei.

GT-0131-a-23-2-o 32 / 35 lees verder ► ► ►

### Pagina 33

bron 42
Natuurlijke en sociale bevolkingsgroei in Shanghai, 2009 - 2019

[FIGUUR: Lijngrafiek met op de y-as "per 1.000 inwoners" waarden van 0 tot 14, en op de x-as de jaren 2009 tot 2019. Er zijn vier lijnen getekend: een rode, een groene, een blauwe en een gele lijn. Een legenda onderaan de grafiek geeft aan dat de rode lijn "geboortecijfer", de blauwe lijn "sterftecijfer", de groene lijn "vestiging" en de gele lijn "vertrek" weergeeft.]

1p 46 Bekijk bron 42.
Tussen 2009 en 2019 is de bevolking van Shanghai met ruim 2 miljoen
inwoners gegroeid.
→ Beargumenteer met behulp van bron 42 waardoor de bevolking van
Shanghai is gegroeid.
Doe het zo:
– Kies eerst door natuurlijke bevolkingsgroei of sociale
bevolkingsgroei.
– Geef daarna met behulp van bron 42 een argument voor je keuze.

GT-0131-a-23-2-o 33 / 35 lees verder ►►►

### Pagina 34

bron 43
Lingang New City, Shanghai

[FIGUUR: Foto van de skyline van Lingang New City, Shanghai, met gebouwen, water en groen.]

Lingang New City is een nieuwe woonstad in het zuidoosten van de provincie Shanghai (zie bron 44). Om de stad te bouwen is voor de kust nieuw land gemaakt. In 2003 is de bouw gestart, maar de stad is nog niet klaar. Het doel is woningen te bouwen voor ongeveer 800.000 mensen.

bron 44
Ligging van Lingang New City in Pudong New Area, Shanghai

[FIGUUR: Kaart van Shanghai en omgeving, met de locatie van Lingang New City aangegeven.]

GT-0131-a-23-2-o
34 / 35
lees verder

### Pagina 35

2p 47 Bekijk en lees bron 43 en bron 44.
De bedenkers van Lingang New City hopen dat de inrichting ervan
positieve gevolgen heeft voor de leefbaarheid in de nieuwe stad.
→ Beredeneer dat het ontwerp van Lingang New City positieve gevolgen
heeft voor de leefbaarheid in de nieuwe stad.
Doe het zo:
- Kies eerst een kenmerk van Lingang New City uit bron 43.
- Geef daarna aan welk positief gevolg dit kenmerk heeft voor de
leefbaarheid.

1p 48 Bekijk en lees bron 43 en bron 44.
Lingang New City is bedoeld voor rijkere inwoners, onder wie
buitenlanders die in Shanghai werken.
→ Geef op basis van bron 44 een nadeel van de ligging van Lingang
New City voor buitenlandse werknemers die werken in Shanghai.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
GT-0131-a-23-2-o
35 / 35
einde ■