# Eindexamen Aardrijkskunde VMBO-GL/TL 2023 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/aardrijkskunde/2023/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Temperatuurdaling door weerelementen

Wat kun je verwachten: Een vraag over het verklaren van een temperatuurdaling aan de hand van een weerbericht.

Wat moet je kennen: De betekenis van weerelementen zoals windrichting en de invloed daarvan op temperatuur, inclusief de matigende invloed van de zee.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tabel (weerbericht) aflezen en interpreteren, specifiek gericht op het verband tussen windrichting en temperatuur. Je moet een verklaring kunnen geven voor een waargenomen verandering.

Waar op letten: Let goed op de windrichting in de tabel en hoe deze verandert. Koppel deze verandering aan de temperatuurdaling en geef een logische verklaring.

Kernbegrippen: weerelement, windrichting, matigende invloed van de zee

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Weeranalyse Europa: Luchtdruk en Weersomstandigheden

Wat kun je verwachten: Een meerkeuzevraag over het interpreteren van een weerkaart van Europa om weersomstandigheden in Nederland en Spanje te vergelijken.

Wat moet je kennen: De kenmerken van hogedrukgebieden (H) en lagedrukgebieden (L) en hun invloed op weerselementen zoals luchtdruk, wind, neerslag en zonneschijn.

Wat moet je kunnen: Een weerkaart met isobaren aflezen en interpreteren. Specifiek: de luchtdrukwaarden bepalen, de afstand tussen isobaren interpreteren voor windsnelheid, en de weerskenmerken van H- en L-gebieden toepassen op specifieke locaties (Nederland en Spanje).

Waar op letten: Let op de positie van Nederland en Spanje ten opzichte van het lagedrukgebied (L) ten noordwesten van de Britse Eilanden en het hogedrukgebied (H) boven Centraal-Europa. Vergelijk de weerskenmerken die bij deze drukgebieden horen voor beide landen.

Kernbegrippen: weerkaart, isobaren, luchtdruk, hogedrukgebied, lagedrukgebied, windsnelheid, neerslagkans

### Vraag 4 – Klimaatverschillen tussen Nederland en Spanje

Wat kun je verwachten: Je krijgt een tekst met open plekken waaruit je de juiste term of bewering moet kiezen om de zinnen correct te maken over klimaatverschillen tussen Nederland en Spanje.

Wat moet je kennen: Je moet kennis hebben van klimaattypen (gematigd zeeklimaat, Middellandse Zeeklimaat), de invloed van breedteligging op temperatuur, en de oorzaken van neerslag, specifiek stuwingsregen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekst kunnen halen en de juiste begrippen of verklaringen kunnen selecteren op basis van je aardrijkskundige kennis.

Waar op letten: Let goed op de specifieke kenmerken van de genoemde klimaten en de geografische factoren (breedteligging, gebergte) die van invloed zijn op temperatuur en neerslag.

Kernbegrippen: gematigd zeeklimaat, breedteligging, stuwingsregen, klimaatverschillen

### Vraag 5 – Klimaat en landbouw in Spanje

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen klimaattypen en de landbouwgewassen die daar groeien, specifiek in Spanje.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: [object Object]

Waar op letten: Let op de specifieke kenmerken van de klimaatgrafieken (bijv. hete, droge zomers voor Middellandse Zeeklimaat) en de eisen van de gewassen (bijv. sinaasappels voor Middellandse Zeeklimaat, aardappelen voor gematigder klimaat met meer verspreide neerslag).

Kernbegrippen: klimaatgrafiek, klimaattype, gematigd zeeklimaat, Middellandse Zeeklimaat, landbouw, vegetatie

### Vraag 6 – Klimaatverandering en bosbranden in Spanje

Wat kun je verwachten: Je krijgt een krantenkop over bosbranden in Spanje. Je moet beargumenteren of de kans op bosbranden door klimaatverandering groter of kleiner wordt.

Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'klimaatverandering' kennen en de mogelijke gevolgen hiervan, specifiek in relatie tot droogte en bosbranden.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een bron (krantenkop) kunnen interpreteren en een beargumenteerd antwoord kunnen geven op een geografische vraag. Je moet een verband kunnen leggen tussen klimaatverandering en de kans op bosbranden.

Waar op letten: Let op dat je niet alleen de temperatuurstijging noemt, maar ook de link legt met droogte (bijvoorbeeld langer droog seizoen, uitgedroogde vegetatie). Kies eerst 'groter' of 'kleiner' en geef daarna pas je argument.

Kernbegrippen: klimaatverandering, bosbranden, droogte, verdroging

### Vraag 7 – Maatregelen tegen klimaatverandering

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over maatregelen die genomen kunnen worden om klimaatverandering tegen te gaan, gebaseerd op een tekstbron.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'klimaatverandering', 'opwarming van de aarde', 'duurzame energie', 'overheidsbeleid' en 'natuurbeheer' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet informatie uit een tekstbron kunnen halen en deze kunnen toepassen om concrete maatregelen te benoemen, specifiek gericht op verschillende actoren (natuurbeheerders en overheden).

Waar op letten: Let goed op de specifieke actoren die in de vraag genoemd worden (natuurbeheerders en overheden) en zorg ervoor dat je voor elke actor een passende maatregel noemt. Zorg dat je antwoord concreet is en direct verband houdt met het tegengaan van klimaatverandering of het verminderen van steenkoolgebruik.

Kernbegrippen: klimaatverandering, opwarming van de aarde, duurzame energie, overheidsbeleid, natuurbeheer

### Vraag 8 – Weerkaart Verenigde Staten: Luchtdruk, Wind en Neerslag

Wat kun je verwachten: Een vraag over het interpreteren van een weerkaart van de Verenigde Staten. Je krijgt drie uitspraken over weersomstandigheden (neerslag, wind, helder weer) in verschillende delen van de Verenigde Staten en moet beoordelen of deze juist of onjuist zijn op basis van de weerkaart.

Wat moet je kennen: De betekenis van isobaren, hogedrukgebieden (H) en lagedrukgebieden (L) op een weerkaart. Je moet weten welke weerskenmerken (neerslag, wind, helder weer) horen bij hogedruk- en lagedrukgebieden en hoe de afstand tussen isobaren de windsnelheid aangeeft.

Wat moet je kunnen: Een weerkaart lezen en interpreteren. Specifiek: het herkennen van hogedruk- en lagedrukgebieden, het afleiden van windsnelheid uit isobaren en het koppelen van deze elementen aan weersverschijnselen zoals neerslag en helder weer.

Waar op letten: Let op de locatie van de hogedruk- (H) en lagedrukgebieden (L). Let op de afstand tussen de isobaren: hoe dichter de isobaren bij elkaar liggen, hoe harder het waait. Onthoud dat lagedrukgebieden vaak gepaard gaan met neerslag en wind, terwijl hogedrukgebieden vaak helder en rustig weer veroorzaken.

Kernbegrippen: weerkaart, luchtdruk, hogedrukgebied, lagedrukgebied, isobaren, wind, neerslag

### Vraag 9 – Klimaatgrafieken en maritieme invloed

Wat kun je verwachten: Een vraag over de invloed van de zee op het klimaat, waarbij je klimaatgrafieken moet analyseren.

Wat moet je kennen: Het begrip 'maritieme invloed' en hoe dit zich uit in temperatuurverschillen tussen zomer en winter.

Wat moet je kunnen: Klimaatgrafieken lezen en interpreteren, specifiek het aflezen en vergelijken van temperatuurverschillen tussen seizoenen.

Waar op letten: Focus op de temperatuurlijn in de klimaatgrafiek en het verschil tussen de hoogste en laagste temperatuur. Vergelijk dit verschil met andere grafieken. Let op dat je niet afgaat op neerslag.

Kernbegrippen: klimaatgrafiek, maritieme invloed, temperatuurverschil, landklimaat

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Agrarisch bodemgebruik in de Verenigde Staten

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen natuurlijke landschappen en agrarisch bodemgebruik in de Verenigde Staten.

Wat moet je kennen: De kernconcepten agrarisch bodemgebruik, landschapszones, vegetatiezones, landbouwtypen (akkerbouw, extensieve veeteelt, intensieve veeteelt, tuinbouw).

Wat moet je kunnen: De kaart-/grafiekvaardigheid 'informatie uit een kaart halen' en 'informatie uit een legenda halen' toepassen om de verschillende landbouwtypen te koppelen aan de juiste geografische gebieden op de kaart.

Waar op letten: Let op de locaties van de verschillende landbouwtypen in de Verenigde Staten en hun relatie met de natuurlijke landschappen. Verwar droge gebieden voor extensieve veeteelt niet met vochtigere gebieden voor intensievere landbouw.

Kernbegrippen: agrarisch bodemgebruik, landschapszones, vegetatiezones, landbouwtypen, akkerbouw, extensieve veeteelt, intensieve veeteelt, tuinbouw

### Vraag 12 – Klimaat en zonne-energie in Phoenix

Wat kun je verwachten: Een vraag over het klimaat in Phoenix en de relatie met zonne-energie, gebaseerd op een thematische kaart van de Verenigde Staten.

Wat moet je kennen: Kennis van klimaattypen (woestijnklimaat) en de kenmerken daarvan, en de relatie tussen klimaatkenmerken en de opwekking van zonne-energie.

Wat moet je kunnen: De leerling moet een klimaat kunnen benoemen op basis van een locatie op een kaart en een kenmerk van dit klimaat kunnen koppelen aan een geografisch fenomeen (opwekken van zonne-energie).

Waar op letten: Let op het correct benoemen van het klimaat en het geven van een relevant kenmerk dat de geschiktheid voor zonne-energie verklaart.

Kernbegrippen: woestijnklimaat, klimaatkenmerken, zonne-energie, hogedrukgebied, vegetatiezones

### Vraag 13 – Gevaren van orkanen aan de kust

Wat kun je verwachten: Een vraag over de natuurlijke gevaren die ontstaan door orkanen aan de kust, specifiek gericht op gevaren vanuit de zee.

Wat moet je kennen: Begrip van 'orkaan', 'natuurlijk gevaar', 'kust', 'overstroming', 'stormvloed' en 'opstuwing zeewater'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een tekstbron (krantenartikel) en een kaartbron combineren om een specifiek natuurlijk gevaar te benoemen.

Waar op letten: Let op de specifieke vraag naar een 'natuurlijk gevaar van de zee' en de context van een orkaan die aan land komt. Het antwoord moet een direct gevolg zijn van de orkaan en de zee.

Kernbegrippen: orkaan, natuurlijk gevaar, kust, overstroming, stormvloed, opstuwing zeewater

### Vraag 14 – Voorzorgsmaatregelen bij natuurrampen

Wat kun je verwachten: Een vraag over voorzorgsmaatregelen die mensen kunnen nemen bij een natuurramp, specifiek een orkaan.

Wat moet je kennen: Begrip van natuurrampen, in het bijzonder orkanen, en de mogelijke gevolgen daarvan. Kennis van verschillende soorten voorzorgsmaatregelen.

Wat moet je kunnen: Het benoemen van concrete en relevante voorzorgsmaatregelen in de context van een natuurramp.

Waar op letten: Zorg dat de genoemde maatregel direct verband houdt met het voorbereiden op of beschermen tegen de gevolgen van een orkaan, zoals schade aan infrastructuur of het uitvallen van hulpverlening. Denk aan zowel materiële voorbereiding als persoonlijke veiligheid.

Kernbegrippen: natuurramp, voorzorgsmaatregel, hazard management

### Vraag 15 – Oorzaken van Krachtigere Orkanen

Wat kun je verwachten: Een vraag over de oorzaken van krachtigere orkanen, gerelateerd aan klimaatverandering.

Wat moet je kennen: Begrip van het verband tussen klimaatverandering, opwarming van de aarde, zeewatertemperatuur en de intensiteit van orkanen.

Wat moet je kunnen: Een oorzaak benoemen voor het krachtiger worden van orkanen.

Waar op letten: Zorg dat je een directe en correcte oorzaak noemt, zoals klimaatverandering of warmer zeewater.

Kernbegrippen: orkaan, klimaatverandering, opwarming van de aarde, zeewatertemperatuur

### Vraag 16 – De loop van de Rijn: van bron tot monding

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie foto's te zien van verschillende plekken langs de Rijn. Deze foto's staan niet in de juiste volgorde.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van de bovenloop, middenloop en benedenloop van een rivier kennen, inclusief de begrippen 'bron' en 'monding'. Specifiek moet je deze kenmerken kunnen toepassen op de Rijn.

Wat moet je kunnen: Je moet de landschappelijke kenmerken op de foto's kunnen interpreteren en deze koppelen aan de juiste delen van de rivierloop (bovenloop, middenloop, benedenloop). Vervolgens moet je de foto's in de juiste geografische volgorde plaatsen, van de bron naar de monding van de Rijn.

Waar op letten: Let goed op de breedte van de rivier, de snelheid van de stroming, de aanwezigheid van bergen of heuvels, de diepte van het dal en de aanwezigheid van zandbanken. Een gedeeltelijk juiste volgorde levert geen punten op; de volledige reeks moet correct zijn.

Kernbegrippen: rivierloop, bovenloop, middenloop, benedenloop, bron, monding, Rijn

### Vraag 17 – Vervoer over water: Waal en Maas

Wat kun je verwachten: Een vraag over de verschillen in bevaarbaarheid en transportfunctie tussen de Waal en de Maas.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: Je moet een natuurlijk verschil kunnen benoemen dat de bevaarbaarheid van een rivier beïnvloedt en een economische reden kunnen geven voor verschillen in transportvolume op rivieren.

Waar op letten: Let op het onderscheid tussen natuurlijke factoren (zoals waterafvoer/regiem) en economische factoren (zoals achterland/verbindingen met industriegebieden).

Kernbegrippen: rivier, waterafvoer, regiem, bevaarbaarheid, achterland, transport

### Vraag 18 – Waterwinning in West-Nederland: Verzilting van Zoetwatermeren

Wat kun je verwachten: Een vraag over de geschiktheid van zoetwatermeren in West-Nederland voor waterwinning, waarbij je moet uitleggen waarom deze ongeschikt zijn.

Wat moet je kennen: De begrippen 'verzilting', 'waterwinning', 'oppervlaktewater', 'zoetwater' en 'zeebodem'. Je moet ook de relatie tussen oude zeebodem en verzilting begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een oorzaak-gevolgrelatie kunnen uitleggen. Specifiek moet je kunnen kiezen tussen 'verdroging' en 'verzilting' en vervolgens een argument geven waarom de zoetwatermeren ongeschikt zijn voor waterwinning.

Waar op letten: Let goed op de instructie: kies eerst de juiste term (verdroging of verzilting) en geef daarna een argument. Zorg ervoor dat je uitlegt waarom het water te zout wordt voor gebruik. Alleen de term noemen is niet voldoende.

Kernbegrippen: verzilting, waterwinning, oppervlaktewater, zoetwater, zeebodem

### Vraag 19 – Waterbeheer en droogte in Nederland

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen waterbeheer (dijkverhoging), waterbeschikbaarheid en landbouwschade door droogte in Nederland.

Wat moet je kennen: Begrippen als waterbeheer, droogte, irrigatie, grondwaterpeil en zoetwaterbeheer.

Wat moet je kunnen: De leerling moet een thematische kaart kunnen interpreteren en een logische verklaring kunnen geven voor een voorgestelde oplossing voor watergebrek.

Waar op letten: Let op de keten van oorzaak en gevolg: hogere dijken → hoger waterpeil IJsselmeer → meer beschikbaar water (irrigatie/grondwater) → minder schade.

Kernbegrippen: waterbeheer, droogte, irrigatie, grondwaterpeil, zoetwaterbeheer

### Vraag 20 – Overstroming in Valkenburg: Piekafvoer en Ruimte voor de Rivier

Wat kun je verwachten: Een vraag over de oorzaken van een overstroming in een stedelijk gebied, waarbij je de juiste hydrologische term moet kiezen en de invloed van ruimtelijke inrichting op waterafvoer moet benoemen.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'piekafvoer', 'overstroming', 'stroomgebied', 'reliëf' en 'ruimtelijke inrichting'. Je moet het verschil tussen 'piekafvoer' en 'stormvloed' kennen.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een reliëfkaart (bron 19) en een tekst (bron 20) combineren om de juiste keuzes te maken. Je moet kaartvaardigheden toepassen om het reliëf en de ligging van de rivier in Valkenburg te interpreteren. Daarnaast moet je de tekst nauwkeurig lezen en de context begrijpen.

Waar op letten: Let goed op de context: het gaat om een rivier (de Geul) en hevige regenval, niet om de zee. Dit helpt bij het kiezen tussen 'stormvloed' en 'piekafvoer'. Let ook op de beschrijving van Valkenburg als bebouwd gebied, wat invloed heeft op de ruimte voor de rivier. Zorg ervoor dat je beide keuzes correct invult, anders krijg je geen punten.

Kernbegrippen: piekafvoer, overstroming, stroomgebied, reliëf, ruimtelijke inrichting

### Vraag 21 – Waterbeheer in Valkenburg: Nevengeul of Watertunnel?

Wat kun je verwachten: Een vraag over de ruimtelijke en economische implicaties van verschillende oplossingen voor wateroverlast in een stedelijk gebied.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'wateroverlast', 'nevengeul', 'waterbeheer' en 'ruimtelijke ordening'.

Wat moet je kunnen: Het analyseren van kaarten (reliëfkaart en thematische kaart) om ruimtelijke beperkingen en mogelijke gevolgen van infrastructurele projecten te identificeren. Het afleiden van maatschappelijke en economische nadelen van waterbeheeroplossingen.

Waar op letten: Let op de specifieke locatie (Valkenburg, bebouwd gebied) bij het beoordelen van een nevengeul. Denk bij een tunnel aan zowel de aanlegkosten als de mogelijke impact op de omgeving.

Kernbegrippen: wateroverlast, nevengeul, waterbeheer, ruimtelijke ordening

### Vraag 22 – Sedimentatie bij de Sanmenxia-stuwdam

Wat kun je verwachten: Een vraag over de invloed van een stuwdam op sedimentatie in een rivier, waarbij je een satellietfoto en een kaart moet interpreteren.

Wat moet je kennen: De begrippen sedimentatie, stuwdam, stuwmeer, stroomsnelheid en rivier.

Wat moet je kunnen: De kaart (bron 22) en satellietfoto (bron 23) interpreteren om de ligging van de stuwdam en de plaatsen 1 en 2 te bepalen. Je moet de relatie kunnen leggen tussen de stroomsnelheid van het water en het bezinken van sediment.

Waar op letten: Kies de juiste plaats (1) en geef een duidelijke uitleg waarom daar meer sediment ligt. De uitleg moet gaan over het tot stilstand komen van water in het stuwmeer, waardoor sediment bezinkt.

Kernbegrippen: sedimentatie, stuwdam, stuwmeer, stroomsnelheid, rivier

### Vraag 23 – Oorzaken van watertekort in de Huang He

Wat kun je verwachten: Een vraag over de oorzaken van watertekort in een rivier, specifiek gericht op demografische factoren.

Wat moet je kennen: Begrip van bevolkingsgroei en de relatie daarvan met watergebruik en watertekorten. Kennis van het begrip 'demografie'.

Wat moet je kunnen: De demografische oorzaak van het droogvallen van de Huang He benoemen op basis van de gegeven informatie.

Waar op letten: Let op het specifieke type oorzaak dat gevraagd wordt: 'demografisch'. Dit betekent dat je moet denken aan factoren die te maken hebben met de bevolking.

Kernbegrippen: bevolkingsgroei, watergebruik, stroomgebied, demografie

### Vraag 24 – Verandering van de Huang He delta

Wat kun je verwachten: Een vraag over de invloed van menselijke ingrepen op een rivierdelta, waarbij je een proces moet uitleggen.

Wat moet je kennen: De begrippen 'delta', 'sedimentatie', 'erosie', 'waterafvoer', 'stroomgebied' en 'menselijke ingrepen'.

Wat moet je kunnen: Kaartvaardigheid: Het interpreteren van een satellietbeeld (bron 24) om de context van de delta te begrijpen. Begripsvaardigheid: Het uitleggen van de relatie tussen waterafvoer, sedimentaanvoer en de grootte van een delta, en de invloed van menselijke ingrepen hierop. Schaalniveau: Regionaal (delta van de Huang He).

Waar op letten: Kies eerst correct of de delta 'groeit' of 'krimpt'. Geef daarna een duidelijke uitleg waarom de afname van waterafvoer leidt tot deze verandering, bijvoorbeeld door te verwijzen naar toegenomen erosie of verminderde sedimentaanvoer. Zorg dat je uitleg direct gekoppeld is aan je keuze.

Kernbegrippen: delta, sedimentatie, erosie, waterafvoer, stroomgebied, menselijke ingrepen

### Vraag 25 – Watergebruik in Chinese Landbouwgebieden

Wat kun je verwachten: Een vraag over de intensiteit van watergebruik bij verschillende landbouwtypen in China, gebaseerd op een kaart.

Wat moet je kennen: De kernconcepten 'landbouwtypen', 'watergebruik', 'irrigatielandbouw' en 'extensieve veeteelt'. Specifiek de relatie tussen gewas/landbouwtype en de benodigde hoeveelheid water.

Wat moet je kunnen: De kaart in bron 25 interpreteren om de locaties van de verschillende landbouwgebieden te identificeren en vervolgens de kennis over watergebruik per landbouwtype toe te passen om de juiste volgorde van watergebruik te bepalen.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de kaart om de verschillende landbouwgebieden te herkennen. Combineer deze informatie met je kennis over het watergebruik van elk landbouwtype (rijst heeft veel water nodig, extensieve veeteelt weinig).

Kernbegrippen: landbouwtypen, watergebruik, irrigatielandbouw, extensieve veeteelt

### Vraag 26 – Analyse van Geïndustrialiseerde Regio's in Oost-China

Wat kun je verwachten: Een vraag over de ligging en kenmerken van geïndustrialiseerde regio's in Oost-China, gebaseerd op een thematische kaart.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: [object Object]

Waar op letten: Let goed op de exacte locatie van de geïndustrialiseerde regio's ten opzichte van de kust en rivieren, en bedenk welke vestigingsfactoren hierbij een rol spelen (transport, watergebruik).

Kernbegrippen: industrialisatie, vestigingsfactoren, locatiefactoren, infrastructuur, kustligging

### Vraag 27 – Duurzame landbouw in de woestijn

Wat kun je verwachten: Een vraag over duurzame landbouw en het Sahara Forest Project, waarbij je argumenten moet geven op basis van een bron.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'duurzame landbouw', 'hernieuwbare energie', 'ontzilting' en 'waterbeheer'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een bron (tekst) halen en deze gebruiken om argumenten te formuleren voor een stelling.

Waar op letten: Zorg ervoor dat je twee verschillende argumenten geeft die direct uit de bron te halen zijn en de duurzaamheid van het project onderbouwen.

Kernbegrippen: duurzame landbouw, hernieuwbare energie, ontzilting, waterbeheer

### Vraag 28 – Waterschaarste en conflicten in het Midden-Oosten

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen waterschaarste, waterverdeling en de invloed van projecten zoals het Sahara Forest Project op potentiële conflicten, specifiek in het stroomgebied van de Jordaan.

Wat moet je kennen: Begrippen als waterschaarste, waterconflict, stroomgebied, ontzilting en duurzaam waterbeheer.

Wat moet je kunnen: Informatie uit twee bronnen (tekst en kaart) combineren en analyseren om een conclusie te trekken over de kans op een waterconflict. Specifiek: de bronnen gebruiken om te bepalen of een project extra water uit een bestaand stroomgebied nodig heeft.

Waar op letten: Let goed op de bronsoort (tekst en kaart) en de specifieke informatie in bron 27 over de herkomst van het water voor het Sahara Forest Project. Koppel dit aan de context van de Jordaan in bron 28.

Kernbegrippen: waterschaarste, waterconflict, stroomgebied, ontzilting, duurzaam waterbeheer

### Vraag 29 – Bosbranden en bodemerosie in Turkije

Wat kun je verwachten: Een vraag over de relatie tussen bosbranden en bodemerosie, specifiek in Turkije.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet een oorzakelijk verband kunnen leggen tussen het verdwijnen van vegetatie door een bosbrand en het toenemen van de kans op bodemerosie.

Waar op letten: Let op het correct benoemen van de rol van vegetatie bij het beschermen van de bodem tegen erosie (vasthouden van bodem, opvangen van neerslag).

Kernbegrippen: bodemerosie, vegetatie, landdegradatie

### Vraag 30 – De Ilisudam en het dorp Hasankeyf

Wat kun je verwachten: Een vraag over de ligging van een dorp ten opzichte van een dam, waarbij je satellietbeelden moet interpreteren.

Wat moet je kennen: De begrippen 'stroomopwaarts' en 'stroomafwaarts' in relatie tot een rivier en een dam.

Wat moet je kunnen: De kaart-/grafiekvaardigheid 'satellietbeelden interpreteren' om veranderingen in het landschap (waterpeil, overstroming) te herkennen en te koppelen aan de aanleg van een dam. Je moet ook een beredenering kunnen geven op basis van de bron.

Waar op letten: Let goed op de veranderingen tussen de twee satellietbeelden in bron 30, met name wat er gebeurt met het gebied van 'Oud-Hasankeyf'. Bedenk wat de functie van een dam is en waar een stuwmeer ontstaat.

Kernbegrippen: stuwdam, stuwmeer, stroomopwaarts, waterbeheer, rivier

### Vraag 31 – Gevolgen van Stuwdammen: Voordelen voor de Lokale Bevolking

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de voordelen van de bouw van een stuwdam voor de lokale bevolking, specifiek in de context van een verhuizing naar een nieuw dorp.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'stuwdam', 'irrigatie', 'waterkrachtenergie', 'leefbaarheid' en 'modernisering' kennen. Begrijp de directe en indirecte voordelen die een stuwdam kan bieden aan de bewoners in de omgeving.

Wat moet je kunnen: Je moet een concreet voordeel kunnen benoemen dat de lokale bevolking ervaart door de bouw van een stuwdam, zelfs als dit gepaard gaat met nadelen zoals verhuizing.

Waar op letten: Let op het specifieke verzoek om een 'voordeel' te noemen. Denk aan aspecten zoals huisvesting, landbouw en energievoorziening die door de stuwdam beïnvloed kunnen worden.

Kernbegrippen: stuwdam, irrigatie, waterkrachtenergie, leefbaarheid, modernisering

### Vraag 32 – Bevolkingsgroei in Nederlandse gemeenten

Wat kun je verwachten: Een vraag over demografische oorzaken van bevolkingsgroei in Nederlandse gemeenten, waarbij je een andere oorzaak dan geboorteoverschot moet noemen.

Wat moet je kennen: Begrippen als bevolkingsgroei, geboorteoverschot, migratie, migratiesaldo en vestigingsoverschot.

Wat moet je kunnen: Het benoemen van demografische oorzaken van bevolkingsgroei.

Waar op letten: De vraag vraagt om een 'andere demografische oorzaak' dan geboorteoverschot. Zorg dat je een demografische term gebruikt die te maken heeft met verhuizingen.

Kernbegrippen: bevolkingsgroei, geboorteoverschot, migratie, migratiesaldo, vestigingsoverschot

### Vraag 33 – Bevolkingsontwikkeling in Nederland

Wat kun je verwachten: Een vraag over de verwachte bevolkingsontwikkeling in Nederland, waarbij je een kaart moet interpreteren en demografische processen moet benoemen.

Wat moet je kennen: Begrippen als bevolkingsontwikkeling, demografische krimp, periferie, Randstad, migratie, vergrijzing en sterfteoverschot.

Wat moet je kunnen: Een thematische kaart lezen en interpreteren (kaartvaardigheid), geografische patronen herkennen en verklaren, en demografische processen toepassen op een regionale context (schaalniveau Nederland).

Waar op letten: Zorg dat je zowel de juiste regio kiest (Randstad of randen van Nederland) als een correcte verklaring geeft voor de bevolkingsafname. Alleen de juiste keuze zonder argument levert geen punten op.

Kernbegrippen: bevolkingsontwikkeling, demografische krimp, periferie, Randstad, migratie, vergrijzing, sterfteoverschot

### Vraag 34 – Bevolkingsontwikkeling en Verstedelijking in Nederland

Wat kun je verwachten: Een vraag over de verwachte bevolkingsontwikkeling en verstedelijking in Nederland, gebaseerd op een thematische kaart.

Wat moet je kennen: De begrippen bevolkingsontwikkeling, bevolkingsgroei, verstedelijking, congestie, bereikbaarheid en Randstad.

Wat moet je kunnen: Een thematische kaart lezen en interpreteren op schaalniveau van gemeenten en Nederland. Specifiek moet je percentages van bevolkingsgroei kunnen aflezen en de gevolgen van verstedelijking en congestie kunnen inschatten.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de kaart om de juiste groeicategorieën af te lezen. Denk logisch na over de relatie tussen toenemende congestie en bereikbaarheid.

Kernbegrippen: bevolkingsontwikkeling, bevolkingsgroei, verstedelijking, congestie, bereikbaarheid, Randstad

### Vraag 35 – Vergrijzing in Nederland en Duitsland

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over vergrijzing in Nederland en Duitsland, gebaseerd op een kaart met het aandeel 65-plussers.

Wat moet je kennen: Je moet het begrip 'vergrijzing' kennen en weten wat dit betekent voor de bevolkingssamenstelling. Je moet ook basiskennis hebben van de geografische ligging van regio's binnen Nederland en Duitsland (bijvoorbeeld oost/west Duitsland, randgebieden Nederland, stedelijke gebieden).

Wat moet je kunnen: Je moet kaarten kunnen aflezen en interpreteren. Specifiek moet je ruimtelijke patronen van vergrijzing kunnen herkennen en vergelijken tussen verschillende gebieden en landen. Je moet ook uitspraken kunnen beoordelen op juistheid aan de hand van de informatie op de kaart.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de kaart om de verschillende gradaties van vergrijzing correct te interpreteren. Vergelijk de patronen zorgvuldig tussen het oosten en westen van Duitsland, en tussen de randen en stedelijke gebieden van Nederland. Let op de specifieke formulering van de uitspraken en controleer deze nauwkeurig met de kaartinformatie.

Kernbegrippen: vergrijzing, demografie, bevolkingsspreiding, ruimtelijke spreiding

### Vraag 36 – Functieverandering in het Ruhrgebied: Van staal naar cultuur

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de historische ontwikkeling en functieverandering van een industrieel gebied, specifiek het Landschaftspark Duisburg-Nord. Je moet gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde plaatsen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen de-industrialisatie, herstructurering, tertiairisering, globalisering en industrieel erfgoed kennen en begrijpen hoe deze processen zich in een gebied als het Ruhrgebied manifesteren. Je moet ook de informatie uit de bron kunnen interpreteren.

Wat moet je kunnen: Je moet een chronologische volgorde van gebeurtenissen kunnen bepalen op basis van je geografische kennis en de gegeven informatie. Je moet kaart- en grafiekvaardigheden toepassen door de legenda en de context van de kaart te begrijpen, hoewel de vraag primair gericht is op begrip van processen.

Waar op letten: Let goed op de volgorde van de gebeurtenissen. Een gedeeltelijk juiste volgorde levert geen punten op. De bron (kaart en tekst) geeft context over de nieuwe functie van het gebied, wat helpt bij het plaatsen van de laatste gebeurtenis in de reeks.

Kernbegrippen: de-industrialisatie, herstructurering, tertiairisering, globalisering, industrieel erfgoed

### Vraag 37 – Analyse van het Ruhrgebied: Herstructurering en Vestigingsfactoren

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het Ruhrgebied en de ontwikkeling daarvan. Je moet drie uitspraken beoordelen op juistheid, gebaseerd op de informatie in de bron.

Wat moet je kennen: Je moet de kernconcepten 'herstructurering', 'industrieel erfgoed', 'vestigingsplaatsfactoren', 'reikwijdte' en 'verzorgingsgebied' kennen en begrijpen.

Wat moet je kunnen: Je moet een kaart kunnen lezen en interpreteren (bronsoort: kaart). Je moet informatie uit de kaart kunnen koppelen aan de ontwikkeling van een gebied (schaalniveau: regionaal). Je moet de betekenis van symbolen en routes op een kaart kunnen afleiden (kaart-/grafiekvaardigheid: symbolen en routes interpreteren). Je moet de reikwijdte van verschillende evenementen of functies kunnen inschatten (begrip: reikwijdte/verzorgingsgebied).

Waar op letten: Let goed op de details in de legenda van de kaart en de aanvullende tekst over het muziekfestival. Vergelijk de reikwijdte van een reguliere attractie (park op een normale dag) met die van een speciaal evenement (muziekfestival). Een festival trekt doorgaans bezoekers van verder weg dan een park op een normale dag.

Kernbegrippen: herstructurering, industrieel erfgoed, vestigingsplaatsfactoren, reikwijdte, verzorgingsgebied

### Vraag 38 – Migratiemotieven van Turken naar Duitsland en Nederland

Wat kun je verwachten: Een vraag over de motieven voor migratie van Turken naar Duitsland en Nederland in verschillende perioden, gebaseerd op een lijngrafiek.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'migratie', 'migratiemotieven', 'economische migratie', 'sociale migratie', 'gastarbeiders', 'gezinshereniging' en 'vestigingssaldo'.

Wat moet je kunnen: De lijngrafiek 'Vestigingssaldo van Turken in Duitsland en in Nederland van 1967 tot 2003' interpreteren en de trends in migratie koppelen aan de juiste migratiemotieven.

Waar op letten: Let goed op de tijdsperioden die in de vraag worden genoemd (vóór 1981 en na 1985) en de bijbehorende trends in de grafiek. Koppel de trends aan de juiste migratiemotieven (economisch voor gastarbeiders, sociaal voor gezinshereniging).

Kernbegrippen: migratie, migratiemotieven, economische migratie, sociale migratie, gastarbeiders, gezinshereniging, vestigingssaldo

### Vraag 39 – Leefbaarheid in de binnenstad van Berlijn

Wat kun je verwachten: Een vraag over de verbetering van de leefbaarheid in een stedelijk gebied, specifiek de binnenstad van Berlijn, wanneer deze autovrij wordt gemaakt.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'leefbaarheid', 'stedelijk gebied', 'verkeersproblematiek' en 'milieuvervuiling'.

Wat moet je kunnen: Informatie uit een bron (tekst en kaartlegenda) interpreteren en een direct gevolg van een voorgestelde maatregel (autovrije binnenstad) benoemen dat de leefbaarheid verbetert.

Waar op letten: Focus op de positieve effecten van een autovrije binnenstad op de leefbaarheid, naast de al genoemde veiligheid. Denk aan milieu- en geluidseffecten of verkeersdoorstroming.

Kernbegrippen: leefbaarheid, stedelijk gebied, verkeersproblematiek, milieuvervuiling

### Vraag 40 – Openbaar vervoer in Berlijn

Wat kun je verwachten: Een vraag over stedelijke mobiliteit en openbaar vervoer in de binnenstad van Berlijn, gebaseerd op een kaart en begeleidende tekst.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'stedelijke mobiliteit', 'openbaar vervoer', 'infrastructuur' en 'leefbaarheid'.

Wat moet je kunnen: Kaartlezen (legenda interpreteren), informatie uit een kaart en tekst combineren en een conclusie trekken over de reismogelijkheden zonder auto.

Waar op letten: Let goed op de legenda van de kaart om de verschillende vervoersmiddelen te identificeren. Combineer dit met de vraag over reizen zonder auto.

Kernbegrippen: stedelijke mobiliteit, openbaar vervoer, infrastructuur, leefbaarheid

### Vraag 41 – Oplossingen voor Stedelijke Bereikbaarheid bij een Autovrije Binnenstad

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over het vinden van oplossingen voor de bereikbaarheid van een autovrije binnenstad, specifiek voor forenzen en dagjesmensen die met de auto komen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'stedelijke bereikbaarheid', 'mobiliteit', 'forensisme', 'P+R (Park and Ride)', 'leefbaarheid' en 'openbaar vervoer' kennen.

Wat moet je kunnen: Je moet in staat zijn om een mogelijke oplossing te bedenken voor het probleem van bereikbaarheid van een autovrije binnenstad voor automobilisten, gebaseerd op de gegeven broninformatie. Dit omvat het toepassen van kennis over mobiliteitsoplossingen op een stedelijk schaalniveau.

Waar op letten: Let op het schaalniveau (binnenstad) en de doelgroep (forenzen en dagjesmensen met de auto). Je antwoord moet een concrete en logische oplossing zijn die aansluit bij het probleem van een autovrije binnenstad, zoals het faciliteren van een overstap op het openbaar vervoer of het stimuleren van het gebruik ervan.

Kernbegrippen: stedelijke bereikbaarheid, mobiliteit, forensisme, P+R (Park and Ride), leefbaarheid, openbaar vervoer

### Vraag 42 – Bevolkingsdiagrammen van China: 1980 en 2020

Wat kun je verwachten: Je krijgt twee bevolkingsdiagrammen van China te zien. Eén diagram hoort bij het jaar 1980 en het andere bij 2020. Je moet bepalen welk diagram bij 2020 hoort en je keuze beargumenteren.

Wat moet je kennen: Je moet de kenmerken van een bevolkingsdiagram kennen, in het bijzonder hoe de leeftijdsopbouw (jong, volwassen, oud) wordt weergegeven en wat dit zegt over demografische ontwikkelingen zoals vergrijzing of verjonging. Je moet ook weten dat China in de periode 1980-2020 te maken heeft gehad met vergrijzing, mede door bevolkingspolitiek.

Wat moet je kunnen: Je moet bevolkingsdiagrammen kunnen aflezen en interpreteren. Je moet de verschillen tussen twee bevolkingsdiagrammen kunnen analyseren en deze verschillen kunnen koppelen aan demografische ontwikkelingen en jaartallen. Je moet een beargumenteerde keuze kunnen maken.

Waar op letten: Let goed op de vorm van de bevolkingsdiagrammen, vooral de breedte van de basis (aantal jonge mensen) en de top (aantal oudere mensen). Een diagram met een bredere top en smallere basis duidt op vergrijzing. Zorg ervoor dat je zowel het juiste diagram kiest als een correct argument geeft dat de keuze onderbouwt.

Kernbegrippen: bevolkingsdiagram, vergrijzing, leeftijdsopbouw, bevolkingspolitiek

### Vraag 43 – Chinees Nieuwjaar: Migratie en het Hukou-systeem

Wat kun je verwachten: Je krijgt een kaart te zien met passagiersstromen in China tijdens Chinees Nieuwjaar. Je moet drie uitspraken beoordelen op juistheid, gebaseerd op de kaart en je kennis van China.

Wat moet je kennen: Kennis van het hukou-systeem in China en de algemene bevolkingsspreiding in China (kust vs. binnenland).

Wat moet je kunnen: Kaartlezen en kaartinterpretatie: het aflezen van migratiestromen (richting en omvang) op een thematische kaart. Het combineren van kaartinformatie met geografische kennis.

Waar op letten: Let goed op de richting van de pijlen op de kaart (herkomst en bestemming) en de dikte van de pijlen (aantal reizigers). Combineer dit met je kennis over de bevolkingsconcentratie in China en het hukou-systeem.

Kernbegrippen: binnenlandse migratie, urbanisatie, bevolkingsspreiding, sociale geografie, hukou-systeem, kaartinterpretatie

### Vraag 44 – Analyse van uitspraken over Shenzhen

Wat kun je verwachten: Je krijgt drie uitspraken over de Chinese stad Shenzhen en moet bepalen of deze juist of onjuist zijn op basis van de gegeven bron.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet de gegeven tekst interpreteren en de informatie relateren aan geografische begrippen om de juistheid van de uitspraken te beoordelen.

Waar op letten: Let goed op de specifieke details in de bron over de ligging van Shenzhen en de aantrekkingskracht op jonge Chinezen. Koppel deze informatie aan de definities van de begrippen 'braindrain' en 'ontgroening'.

Kernbegrippen: braindrain, migratie, demografie, stedelijke ontwikkeling, relatieve ligging, ontgroening

### Vraag 45 – Voordelen van Speciale Economische Zones in China

Wat kun je verwachten: Een vraag over de aantrekkelijkheid van speciale economische zones en open kuststeden voor buitenlandse bedrijven, gebaseerd op een kaart van China.

Wat moet je kennen: Begrippen als 'Speciale Economische Zone (SEZ)', 'vestigingsfactoren', 'kustligging', 'buitenlandse investeringen', 'beroepsbevolking' en 'globalisering'.

Wat moet je kunnen: De kaart 'Buitenlandse investeringen en speciale economische zones' (bron 39) interpreteren om voordelen van de ligging van SEZ's en open kuststeden af te leiden.

Waar op letten: Let op de gunstige ligging van de zones en steden op de kaart, bijvoorbeeld ten opzichte van scheepvaartroutes of dichtbevolkte gebieden.

Kernbegrippen: Speciale Economische Zone (SEZ), vestigingsfactoren, kustligging, buitenlandse investeringen, beroepsbevolking, globalisering

### Vraag 46 – Bevolkingsgroei in Shanghai: Natuurlijk of Sociaal?

Wat kun je verwachten: Je krijgt een vraag over de bevolkingsgroei van Shanghai tussen 2007 en 2011. Je moet bepalen of deze groei vooral natuurlijk of sociaal was, gebaseerd op twee leeftijdsdiagrammen.

Wat moet je kennen: Je moet de begrippen 'natuurlijke bevolkingsgroei' (geboorteoverschot of sterfteoverschot) en 'sociale bevolkingsgroei' (migratiesaldo) kennen. Ook moet je weten hoe deze zich manifesteren in een leeftijdsdiagram (bevolkingspiramide).

Wat moet je kunnen: Je moet leeftijdsdiagrammen kunnen aflezen en interpreteren. Specifiek moet je veranderingen in de leeftijdsopbouw tussen twee diagrammen kunnen vergelijken en deze veranderingen kunnen koppelen aan de oorzaken van bevolkingsgroei (natuurlijk of sociaal).

Waar op letten: Let goed op de veranderingen in de verschillende leeftijdsgroepen tussen 2007 en 2011. Een toename van jongvolwassenen duidt vaak op sociale bevolkingsgroei (arbeidsmigratie), terwijl een toename van jonge kinderen duidt op natuurlijke bevolkingsgroei (geboorteoverschot). Vergelijk de relatieve aandelen, niet alleen de absolute aantallen.

Kernbegrippen: sociale bevolkingsgroei, natuurlijke bevolkingsgroei, leeftijdsdiagram, bevolkingspiramide, migratie

### Vraag 47 – Leefbaarheid in Shanghai: het '1000-bomen'-project

Wat kun je verwachten: Een vraag over de invloed van groenvoorzieningen op de leefbaarheid in een stedelijke omgeving, specifiek in Shanghai.

Wat moet je kennen: [object Object]

Wat moet je kunnen: De leerling moet de positieve effecten van bomen op de leefomgeving kunnen benoemen, gebaseerd op de visuele informatie van bron 41 en algemene aardrijkskundige kennis over stedelijke leefbaarheid.

Waar op letten: Let op de relatie tussen bomen en aspecten als temperatuur (verkoeling/schaduw), luchtkwaliteit (zuivering) en esthetiek (aangenamer uiterlijk).

Kernbegrippen: leefbaarheid, stedelijk hitte-eiland, luchtkwaliteit, groenvoorzieningen

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2023
tijdvak 1
maandag 22 mei
13.30 - 15.30 uur
aardrijkskunde CSE GL en TL
Dit examen bestaat uit 47 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 61 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
GT-0131-a-23-1-o

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redener worden gevraagd en je geeft meer
dan twee redener, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling
meegeteld.

Weer en klimaat

bron 1
Weerbericht voor Nederland van 20 tot en met 22 november 2021

[FIGUUR: Tabel met weersvoorspellingen voor zaterdag 20-11-2021, zondag 21-11-2021 en maandag 22-11-2021. De tabel bevat rijen voor max. temperatuur, min. temperatuur, neerslag, neerslagkans, zonneschijn en windrichting.]

2p 1 Bekijk bron 1.
→ Leg met behulp van een weerelement uit waardoor de temperatuur na
20 november daalde.
Doe het zo:
- Noem eerst het weerelement uit bron 1 dat de temperatuurdaling
veroorzaakte.
- Geef daarna waardoor dit weerelement zorgde voor de daling van de
temperatuur.

GT-0131-a-23-1-o

### Pagina 3

bron 2
Weerkaart van Europa, 24 augustus 2015
[FIGUUR: Weerkaart van Europa met isobaren, lagedrukgebieden (L) en hogedrukgebieden (H)]
Legenda:
-1020- luchtdruk L lagedrukgebied H hogedrukgebied
1p 2 Bekijk bron 2.
Met behulp van de weerkaart in bron 2 kan voor 24 augustus 2015 een
weerbericht opgesteld worden voor Nederland. Welk weerbericht is juist?

neerslagkans windkracht (in Bft) zonneschijn (in uren)
A hoog 0 - 2 minder dan 9
B hoog 8 meer dan 9
C laag 0 - 2 minder dan 9
D laag 8 meer dan 9
GT-0131-a-23-1-o 3 / 39

### Pagina 4

bron 3
Weerkaart van Europa, 7 november 2021
[FIGUUR: Lagedrukgebied (L) boven de Noordzee en een hogedrukgebied (H) boven Zuidoost-Europa, met isobaren die de luchtdruk in hectopascal weergeven. Nederland ligt tussen de 1010 en 1015 hPa, Spanje rond de 1020-1025 hPa.]
Legenda:
-1020- luchtdruk
L lagedrukgebied
H hogedrukgebied

1p 3 Bekijk bron 3.
Welke beschrijving is juist over het weer op 7 november 2021 in Nederland en
Spanje?
A In Nederland was de luchtdruk hoger dan in Spanje.
B In Nederland waaide de wind minder hard dan in Spanje.
C In Nederland was er minder kans op neerslag dan in Spanje.
D In Nederland had je minder kans op zonnig weer dan in Spanje.

bron 4
Tekst met keuzemogelijkheden

Nederland en het noorden van Spanje kennen allebei een ... 1 ...
(gematigd zeeklimaat / Middellandse Zeeklimaat). Toch bestaan er
verschillen in het klimaat tussen beide landen. In Spanje is het warmer
omdat Spanje op een ... 2 ... (hogere / lagere) breedte ligt dan Nederland.
In Nederland ontstaat neerslag vaak door het botsen van luchtmassa's.
In Noordwest-Spanje ontstaat neerslag voornamelijk doordat luchtmassa's
... 3 ... (opstijgen tegen een gebergte / sterk verhit worden door de zon).

2p 4 Lees bron 4.
In bron 4 staat achter de cijfers 1, 2 en 3 een keuzemogelijkheid.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 uit bron 4 over op het antwoordblad en zet de juiste
keuze erachter.

GT-0131-a-23-1-o
lees verder

### Pagina 5

bron 5
Drie klimaatgrafieken van plaatsen in Spanje

klimaatgrafiek 1 klimaatgrafiek 2 klimaatgrafiek 3
mm mm mm
450- 450- 450-
400- 400- 400-
350- 350- 350-
300- 300- 300-
250- 250- 250-
200- 200- 200-
150- 150- 150-
100- 100- 100-
50- 50- 50-
0 0 0
J F M A M J J A S O N D J F M A M J J A S O N D J F M A M J J A S O N D
°C °C °C
40 40 40
30 30 30
20 20 20
10 10 10
0 0 0
-10 -10 -10
-20 -20 -20
-30 -30 -30
-40 -40 -40
-50 -50 -50

bron 6
Twee landbouwgewassen in Spanje

foto 1 foto 2
veld met aardappelen boomgaard met sinaasappelbomen
[FIGUUR: Foto van een veld met rijplanten, vermoedelijk aardappelen, met op de achtergrond heuvels.] [FIGUUR: Foto van een sinaasappelboomgaard met veel rijpe sinaasappels.]

1p 5 Bekijk bron 5 en bron 6.
In bron 6 staan twee foto's van landbouwgewassen in Spanje.
Elk landbouwgewas komt veel voor bij een van de drie klimaten in bron 5.
Welke klimaatgrafiek hoort bij foto 1 en welke bij foto 2?

foto 1 klimaatgrafiek 1
foto 2 klimaatgrafiek 2
A klimaatgrafiek 1 klimaatgrafiek 2
B klimaatgrafiek 1 klimaatgrafiek 3
C klimaatgrafiek 2 klimaatgrafiek 1
D klimaatgrafiek 2 klimaatgrafiek 3
E klimaatgrafiek 3 klimaatgrafiek 1
F klimaatgrafiek 3 klimaatgrafiek 2

GT-0131-a-23-1-o 5 / 39

### Pagina 6

bron 7
Krantenkop, 12 september 2021

"Zuiden Spanje geteisterd door bosbranden, 2500 mensen geëvacueerd"

1p 6 Lees bron 7.
Klimaatverandering heeft invloed op de kans dat bosbranden ontstaan in
sommige delen van Spanje.
→ Beargumenteer of door klimaatverandering deze kans groter of kleiner zal
worden.
Doe het zo:
Kies eerst groter of kleiner.
Geef daarna een argument voor je keuze.

bron 8
Klimaatconferentie in Glasgow, 2021

Twee doelstellingen uit het klimaatverdrag van Glasgow:
- De opwarming van de aarde moet lager zijn dan 1,5 °C.
- Het gebruik van steenkool moet worden verminderd.

2p 7 Lees bron 8.
Om beide doelstellingen te halen moeten in Nederland en Spanje veel
maatregelen genomen worden.
→ Noem eerst een maatregel die natuurbeheerders kunnen nemen om de
opwarming van de aarde tegen te gaan.
→ Noem daarna een maatregel die overheden kunnen nemen om
energiebedrijven minder steenkool te laten gebruiken.

GT-0131-a-23-1-o
lees verder ►►►

### Pagina 7

bron 9
Weerkaart Verenigde Staten, 7 februari 2020
[FIGUUR: Weerkaart met isobaren, lagedrukgebieden (L) en hogedrukgebieden (H) boven de Verenigde Staten.]
Legenda:
-1015- luchtdruk
H hogedrukgebied
L lagedrukgebied
landsgrens

2p 8 Bekijk bron 9.
Naar aanleiding van de weerkaart uit bron 9 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: in het westen van de Verenigde Staten viel meer neerslag dan in
het oosten van de Verenigde Staten.
Uitspraak 2: in het oosten van de Verenigde Staten waaide het harder dan in
het westen van de Verenigde Staten.
Uitspraak 3: hogedrukgebieden veroorzaakten helder weer in het midden van
de Verenigde Staten.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.
GT-0131-a-23-1-o

### Pagina 8

bron 10
De Verenigde Staten
[FIGUUR: Kaart van de Verenigde Staten met de locaties Seattle, Bangor en Miami gemarkeerd.]

bron 11
Drie klimaatgrafieken van plaatsen in de Verenigde Staten

klimaatgrafiek 1
°C mm
450 40
400 30
350
300 20
250 10
200 0
150 -10
100 -20
50 -30
0 -40
J F M A M J J A S O N D -50

klimaatgrafiek 2
°C mm
450 40
400 30
350
300 20
250 10
200 0
150 -10
100 -20
50 -30
0 -40
J F M A M J J A S O N D -50

klimaatgrafiek 3
°C mm
450 40
400 30
350
300 20
250 10
200 0
150 -10
100 -20
50 -30
0 -40
J F M A M J J A S O N D -50

GT-0131-a-23-1-o

### Pagina 9

1p 9 Bekijk bron 10 en bron 11.
Alle klimaatgrafieken uit bron 11 horen bij plaatsen aan de kust. De invloed van
de zee is kleiner in de plaats van klimaatgrafiek 2 dan in de andere twee
plaatsen.
-> Geef met behulp van klimaatgrafiek 2 een argument waaruit de kleinere
invloed van de zee blijkt.

1p 10 Bekijk bron 10 en bron 11.
Welke klimaatgrafiek hoort bij Bangor, welke bij Miami en welke bij Seattle?

Bangor | Miami | Seattle
------- | -------- | --------
A klimaatgrafiek 1 | klimaatgrafiek 2 | klimaatgrafiek 3
B klimaatgrafiek 2 | klimaatgrafiek 3 | klimaatgrafiek 1
C klimaatgrafiek 3 | klimaatgrafiek 2 | klimaatgrafiek 1
D klimaatgrafiek 2 | klimaatgrafiek 1 | klimaatgrafiek 3
E klimaatgrafiek 1 | klimaatgrafiek 3 | klimaatgrafiek 2
F klimaatgrafiek 3 | klimaatgrafiek 1 | klimaatgrafiek 2

GT-0131-a-23-1-o 9 / 39 lees verder ►►►

### Pagina 10

bron 12
Natuurlijke landschappen in de Verenigde Staten

[FIGUUR: Kaart van de Verenigde Staten met verschillende kleuren die natuurlijke landschappen voorstellen, met aanduidingen voor Phoenix, en genummerde cirkels 1, 2, 3, 4. Naast de kaart een legenda met uitleg van de kleuren: gematigde loof- en gemengde bossen, gematigde naald bossen, steppe en grasland, gematigde graslanden, regelmatig overstroomde graslanden, mediterrane bossen en struiken, woestijnen en droge struiken.]

1p 11 Bekijk bron 12.
In de Verenigde Staten bestaat een samenhang tussen de natuurlijke
landschappen en het agrarisch bodemgebruik.
Bij welke vorm van landbouw hoort elk cijfer uit bron 12?

| | akkerbouw (tarwe) | extensieve veeteelt | intensieve veeteelt | tuinbouw (groente en fruit) |
|---|---|---|---|---|
| A | 1 | 2 | 3 | 4 |
| B | 1 | 3 | 2 | 4 |
| C | 1 | 4 | 2 | 3 |
| D | 2 | 4 | 1 | 3 |
| E | 2 | 4 | 3 | 1 |
| F | 2 | 3 | 4 | 1 |

GT-0131-a-23-1-o 10 / 39 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

12 Bekijk bron 12.
In de Verenigde Staten wordt steeds meer energie uit duurzame bronnen
opgewekt. Voor het opwekken van zonne-energie zijn de natuurlijke
omstandigheden rondom Phoenix heel geschikt.
→ Noem het klimaat dat heerst in Phoenix en omgeving.
→ Noem daarna een kenmerk van dit klimaat waardoor er veel zonne-energie
kan worden opgewekt.
GT-0131-a-23-1-o
11 / 39
lees verder ►►►

### Pagina 12

bron 13
Krantenartikel, 29 augustus 2021

De zeer krachtige orkaan Ida heeft zondag de zuidkust van de Verenigde Staten bereikt. In de staat Louisiana kwamen al snel honderdduizenden mensen zonder stroom te zitten.

bron 14
De route van orkaan Ida

[FIGUUR: Kaart van de route van orkaan Ida, beginnend in de Golf van Mexico en eindigend in het noordoosten van de Verenigde Staten. Verschillende delen van de route zijn gekleurd om de orkaancategorie aan te geven.]

Legenda:
gekleurde lijn: route van de orkaan
sterk lagedrukgebied orkaan categorie 1 en 2
tropische storm orkaan categorie 3

GT-0131-a-23-1-o 12 / 39 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

1p 13 Lees bron 13 en bekijk bron 14.
Vlak voor het aan land komen was orkaan Ida uitgegroeid tot een orkaan
categorie 3. Kustbewoners in de Mississippidelta liepen gevaar door
rondvliegend puin en omvallende bomen, maar er was ook gevaar van de zee.
→ Noem een natuurlijk gevaar van de zee dat ontstond door het aan land
komen van orkaan Ida.

1p 14 Kustbewoners in de Mississippidelta wisten dat de hulpverlening laat op gang
kon komen na het overtrekken van de orkaan door beschadigde infrastructuur.
→ Noem een voorzorgsmaatregel die de kustbewoners konden nemen.

1p 15 Wetenschappers verwachten dat orkanen in de toekomst krachtiger zullen
worden.
→ Geef een oorzaak voor de krachtigere orkanen.

GT-0131-a-23-1-o 13 / 39 lees verder

### Pagina 14

Water

bron 15
Drie foto's van verschillende plaatsen langs de rivier de Rijn

foto 1
[FIGUUR: Een kloof met een rivier die er doorheen stroomt, met steile, rotsachtige wanden en begroeiing aan de bovenkant.]
foto 2
[FIGUUR: Een brede rivier die door een groen landschap slingert, met eilanden begroeid met bomen en zandbanken. In de verte is een stad zichtbaar.]

foto 3
[FIGUUR: Een rivier die door een groen heuvelachtig landschap stroomt, langs een dorp met gebouwen en bomen. Een rode boot is zichtbaar op de rivier.]

1p 16 Bekijk bron 15.
In bron 15 staan drie foto's van plaatsen langs de Rijn. Foto 1, 2 en 3 staan in
willekeurige volgorde.
→ Zet de nummers van de foto's in de juiste volgorde op je antwoordblad.
Begin met de bron van de Rijn en eindig met de monding van de Rijn.

GT-0131-a-23-1-o
14 / 39
les verder ►► ►

### Pagina 15

bron 16
Vervoer van goederen via waterwegen
[FIGUUR: Een kaart van Nederland met rivieren en kanalen. Verschillende kleuren blauw geven de hoeveelheid vervoerde goederen per jaar aan. Een legenda geeft aan: minder dan 15, 15 - 25, 25 - 50, 50 of meer. De rivieren Waal en Maas zijn aangegeven. Rechtsboven staat de tekst 'Legenda: waterwegen met miljoen ton vervoerd gewicht, per jaar, 2014'.]
2p 17 Bekijk bron 16.
Jaarlijks worden meer goederen vervoerd via de Waal dan via de Maas.
→ Geef aan waardoor de Waal van nature beter bevaarbaar is dan de Maas.
→ Geef een economische reden waarom via de Waal meer goederen vervoerd worden dan via de Maas.
GT-0131-a-23-1-o 15 / 39 lees verder

### Pagina 16

bron 17
Drinkwaterwinning
[FIGUUR: Kaart van Nederland met daarop aangegeven de Noordzee, het Markermeer, Noordzeekanaal en verschillende locaties voor drinkwaterwinning. Een legenda geeft aan dat rode cirkels grondwaterwinningen zijn, oranje cirkels duinwaterwinningen, blauwe vierkanten oppervlaktewaterwinningen en blauwe cirkels zoetwatermeren. Er is ook een kleiner kaartje dat de ligging van het kaartfragment in Nederland aangeeft.]
Legenda:
O grondwaterwinning
O duinwaterwinning
oppervlaktewaterwinning
zoetwatermeer
ligging kaartfragment
0 12 24 km
0 75 150 km
1p 18 Bekijk bron 17.
In West-Nederland liggen grote zoetwatermeren. De grondlagen onder deze
meren bestaan uit oude zeebodem. Uit de zoetwatermeren in West-Nederland
wordt géén oppervlaktewater gewonnen.
→ Leg uit dat door de oude zeebodem deze zoetwatermeren ongeschikt zijn
voor waterwinning.
Doe het zo:
- Kies eerst of door waterwinning verdroging of verzilting optreedt.
- Geef daarna een argument waardoor de zoetwatermeren ongeschikt zijn voor
waterwinning.
GT-0131-a-23-1-o
16 / 39
lees verder ► ► ►

### Pagina 17

bron 18
Schade aan landbouwgewassen door droogte in het noordelijke deel
van Nederland
[FIGUUR: Kaart van het noordelijke deel van Nederland met gekleurde gebieden die de mate van schade aan landbouwgewassen door droogte aangeven, met een legenda die de kleurenschaal van 0-10% tot 50-70% schade weergeeft.]
1p 19 Bekijk bron 18.
In het noordelijke deel van Nederland hebben boeren last van schade aan
landbouwgewassen door watergebrek. Een mogelijke oplossing hiervoor is het
verhogen van de dijken rondom het IJsselmeer.
→ Geef aan waardoor de schade minder kan worden als deze dijken worden
verhoogd.
GT-0131-a-23-1-o 17 / 39 lees verder ► ► ►

### Pagina 18

bron 19
Reliëfkaart van Valkenburg en omgeving (Zuid-Limburg)

[FIGUUR: Reliëfkaart van Valkenburg en omgeving met de rivier de Geul. Een kaartje van Nederland toont de ligging van het kaartfragment.]

Legenda:
hoogte in meters
-30 0 3,5 7 km 0 75 150 km

bron 20
Tekst met keuzemogelijkheden

In de zomer van 2021 viel er in Zuid-Limburg in korte tijd heel veel regen,
waardoor het riviertje de Geul overstroomde. De hevige regenval
veroorzaakte in korte tijd een ... 1 ... (stormvloed / piekafvoer).
De Geul heeft in Valkenburg ... 2 ... (veel / weinig) ruimte, waardoor het
waterpeil te snel steeg.

1p 20 Bekijk bron 19 en lees bron 20.
In bron 20 staan achter de cijfers 1 en 2 een keuzemogelijkheid.
→ Neem de cijfers 1 en 2 over op het antwoordblad en zet de juiste keuze
erachter.

GT-0131-a-23-1-o
18 / 39
lees verder

### Pagina 19

bron 21
Ondertunnel onder Valkenburg

Na de wateroverlast in de zomer van 2021 kwamen sommige experts met
het idee om een watertunnel onder Valkenburg aan te leggen. Deze tunnel
zou het overtollige water kunnen afvoeren.

[FIGUUR: Een kaart van Valkenburg met een rivier die door de stad kronkelt. Een gele lijn geeft de voorgestelde route van de watertunnel aan.]

Legenda:
— Geul
— route tunnel
- bebouwing van valkenburg

2p 21 Bekijk bron 19 en bron 21.
Er zijn verschillende mogelijkheden om de kans op wateroverlast in Valkenburg
te verkleinen. Zo kan men een nevengeul aanleggen. Een andere mogelijkheid
is de aanleg van een tunnel onder Valkenburg, speciaal voor water.
→ Geef de reden waarom een nevengeul door de plaats Valkenburg weinig
steun zal krijgen van de bewoners.
→ Geef een nadeel van de aanleg van een watertunnel onder Valkenburg.

GT-0131-a-23-1-o
19/39
leest verder

### Pagina 20

bron 22
Het stroomgebied van de Huang He, China
[FIGUUR: Kaart van het stroomgebied van de Huang He met de Wei rivier, het Loss plateau, de Bo Hai Zee en de Sanmenxia dam. Een legenda toont een symbool voor een dam en een gebied voor het stroomgebied. Een schaalbalk is aanwezig.]
bron 23
De Sanmenxia stuwdam
[FIGUUR: Satellietfoto van de Sanmenxia dam in de Huang He. Twee punten zijn gemarkeerd met cirkels, genummerd 1 en 2. Een schaalbalk is aanwezig.]
1p 22 Bekijk bron 22 en bron 23.
Op de satellietfoto in bron 23 staan twee plaatsen aangegeven bij de
Sanmenxia-stuwdam in de Huang He.
→ Leg uit op welke plaats meer sediment op de rivierbodem ligt.
Doe het zo:
- Kies eerst plaats 1 of plaats 2.
- Geef daarna aan waardoor op deze plaats meer sediment op de
rivierbodem ligt.
GT-0131-a-23-1-o
20 / 39

### Pagina 21

bron 24
Satellietbeeld van de delta van de Huang He, China

[FIGUUR: Satellietbeeld van een delta met waterwegen en land, met een schaalbalk van 0 tot 3,5 km.]

1p 23 Bekijk bron 24.
De afgelopen 50 jaar wordt steeds meer rivierwater van de Huang He gebruikt
en valt de Huang He vaker droog voordat de rivier de zee bereikt.
-> Geef de demografische oorzaak waardoor de Huang He vaker droogvalt.

1p 24 Bekijk bron 24.
Door de aanleg van stuwdammen en herbebossing van hellingen in het
stroomgebied van de Huang He bereikt minder water de monding.
Doordat de Huang He minder water afvoert, verandert de grootte van de delta
ook.
-> Leg dit uit.
Doe het zo:
- Kies eerst of de delta van de Huang He groeit of krimpt.
- Geef daarna aan waardoor de afname van de waterafvoer zorgt voor deze
verandering in de delta.

GT-0131-a-23-1-o 21 / 39

### Pagina 22

bron 25
Landbouwgebieden in China
[FIGUUR: Kaart van China met de verdeling van landbouwgebieden op basis van watergebruik.]
Legenda:
extensieve
veeteelt
tarwe, mais
rijst
overige

1p 25 Bekijk bron 25.
In de kaart van bron 25 staan drie verschillende landbouwgebieden in China
die verschillen in watergebruik per hectare.
Bij welke keuzemogelijkheid is de volgorde van hoogste
laagste watergebruik juist?

hoogste watergebruik
per hectare
laagste watergebruik
per hectare

A extensieve veeteelt rijst
B extensieve veeteelt tarwe, mais
C rijst tarwe, mais
D tarwe, mais extensieve veeteelt

GT-0131-a-23-1-o 22 / 39

### Pagina 23

bron 26
Geïndustrialiseerde regio's in het oosten van China
[FIGUUR: Een kaart van Oost-China met daarop aangegeven geïndustrialiseerde regio's.]
Legenda:
geïndustrialiseerde
regio

2p 26 Bekijk bron 26.
Naar aanleiding van bron 26 werden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: de meeste geïndustrialiseerde regio's in het oosten van China
liggen aan de kust.
Uitspraak 2: het rivierwater wordt door de industrie gebruikt als koelwater en
als proceswater.
Uitspraak 3: de ligging van de geïndustrialiseerde regio's zorgt ervoor dat
grondstoffen goedkoop aan- en afgevoerd kunnen worden.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.
GT-0131-a-23-1-o
23 / 39

### Pagina 24

bron 27
Proefinstallatie van het Sahara Forest Project¹)

[FIGUUR: Artistieke impressie van de Sahara Forest Project met zonnepanelen, landbouwgrond en gebouwen.]

Het Sahara Forest Project is een project van een stichting uit Noorwegen.
De stichting doet onderzoek naar het verbouwen van voedsel in de
woestijn. Eerst wordt zeewater ontzilt met behulp van zonne-energie,
daarna is het water bruikbaar voor de landbouw. Sinds 2015 heeft de
stichting een proefinstallatie in Aqaba, Jordanië.

noot 1 Artistieke indruk van de proefinstallatie

2p 27 Lees en bekijk bron 27.
Stelling: ‘Het Sahara Forest Project wordt gezien als een voorbeeld van
duurzame landbouw.’
→ Geef twee argumenten voor deze stelling.

GT-0131-a-23-1-o 24 / 39

lees verder ► ► ►

### Pagina 25

bron 28
Stroomgebied van de Jordaan

[FIGUUR: Een kaart van het stroomgebied van de Jordaan, met de Middellandse Zee, Libanon, Syrië, Israël, Jordanië, het Meer van Kinneret, de Jordaan rivier en de Dode Zee. Een legenda toont de symbolen voor stroomgebied, rivier en landsgrenzen. Een schaalbalk geeft de afstand in kilometers aan.]

Legenda:
stroomgebied Jordaan
rivier
landsgrenzen

1p 28 Gebruik bron 27 en bron 28.
In het Midden-Oosten kan waterschaarste leiden tot conflicten tussen landen
over de waterverdeling. Zowel Israël als Jordanië maakt gebruik van het water
uit het stroomgebied van de Jordaan. De kans op een waterconflict tussen
Israël en Jordanië door uitbreiding van het Sahara Forest Project is klein.
→ Geef op basis van bron 27 en bron 28 aan waarom de kans op een conflict
over het water uit de Jordaan klein is.

GT-0131-a-23-1-o

### Pagina 26

bron 29
Een deel van de Turkse kust na een bosbrand

[FIGUUR: Een drone-opname van een verbrand boslandschap met verkoolden bomen langs een kronkelige weg die uitkomt op de kustlijn met de zee.]

1p 29 Bekijk bron 29.
In Turkije komen steeds meer bosbranden voor. Na een bosbrand neemt de
kans op bodemerosie toe.
→ Geef een oorzaak waardoor de kans op bodemerosie toeneemt na een
bosbrand.

GT-0131-a-23-1-o 26 / 39 lees verder ►►►

### Pagina 27

bron 30
Het dorp Hasankeyf in zuidoost-Turkije, 2019 (links) en 2020 (rechts)
[FIGUUR: Satellietbeelden van Hasankeyf in 2019 en 2020. Links is het oude dorp te zien naast de Tigris. Rechts is de situatie na de aanleg van een dam, waarbij een groot deel van het oude dorp onder water ligt.]
Legenda:
[FIGUUR: Symbool voor de grens van het bebouwde gebied.]
grens bebouwing
ligging kaartfragment
0 750 1500 m
0 400 800 km

1p 30 Gebruik bron 30.
In de rivier de Tigris is in februari 2018 de Ilisudam aangelegd. De dam ligt
buiten het gebied op de satellietbeelden in bron 30. Na november 2019 is het
stuwmeer volgelopen.
→ Beredeneer waar het dorp Hasankeyf ligt ten opzichte de Ilisudam.
Doe het zo:
– Kies eerst stroomopwaarts of stroomafwaarts van de Ilisudam.
– Geef daarna op basis van bron 30 een argument voor je keuze.

1p 31 De bevolking van het dorp Oud-Hasankeyf moest verhuizen naar het nieuw
aangelegde dorp Nieuw-Hasankeyf. Dat was een nadeel, maar de bevolking
had ook voordelen van de bouw van de stuwdam.
→ Noem zo’n voordeel.

GT-0131-a-23-1-o 27 / 39
lees verder ► ► ►

### Pagina 28

Bevolking en ruimte
1p 32 In sommige Nederlandse gemeenten is er bevolkingsgroei door een
geboorteoverschot.
→ Noem nog een andere demografische oorzaak waardoor de bevolking groeit
in sommige Nederlandse gemeenten.

bron 31
Verwachte bevolkingsontwikkeling van Nederland per gemeente tussen
2012 en 2040

[FIGUUR: Kaart van Nederland met gemeenten gekleurd naar bevolkingsgroei of krimp, met legenda's voor krimp (paars) en groei (oranje) en een schaalbalk.]

1p 33 Bekijk bron 31.
De verwachting is dat de bevolking in sommige delen van Nederland zal
afnemen.
→ Beredeneer in welk deel van Nederland de bevolking zal afnemen.
Doe het zo:
- Kies eerst of de bevolking afneemt in de Randstad of langs de randen
van Nederland.
- Geef daarna aan waardoor de bevolking daar afneemt.

2p 34 Bekijk bron 31.
Naar aanleiding van bron 31 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: de bevolking van de gemeenten Amsterdam en Den Haag zal tot
2040 met meer dan 15% groeien.
Uitspraak 2: de verstedelijking van Nederland neemt naar verwachting tot
2040 toe.
Uitspraak 3: door de toenemende congestie zal de bereikbaarheid van de
Randstad toenemen.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-23-1-o 28 / 39

### Pagina 29

bron 32
Aandeel 65-plussers in de bevolking van Duitsland en Nederland, 2019

[FIGUUR: Twee kaarten naast elkaar. De linker kaart toont Nederland met regio's gekleurd op basis van het aandeel 65-plussers. De rechter kaart toont Duitsland, eveneens gekleurd op basis van het aandeel 65-plussers. Beide kaarten hebben een schaalbalk.]

Legenda:
aandeel 65-plussers
lichtblauw: minder dan gemiddeld
donkerblauw: gemiddeld
donkerder blauw: meer dan gemiddeld

2p 35 Bekijk bron 32.
In Nederland en in Duitsland is er vergrijzing. Over bron 32 worden drie
uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: in Duitsland vergrijst het westen meer dan het oosten.
Uitspraak 2: in Nederland vergrijzen vooral gebieden langs de randen.
Uitspraak 3: stedelijke gebieden in Nederland en Duitsland vergrijzen
het meest.

$\rightarrow$ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-23-1-o
29 / 39

### Pagina 30

bron 33
Landschapspark Duisburg-Nord

[FIGUUR: Een kaart van het Landschapspark Duisburg-Nord met verschillende locaties aangeduid, waaronder Zeche Zollverein, Nordsternpark, Maximilanpark, Hohenburg, Zeche Zollern, Gashouder, Gasometer, Villa Hügel, Margarethenhöhe, Teutoburgia, Henrichenburg, Openluchtmuseum. Een rivier kronkelt door de kaart. Een schaalbalk geeft de afstand aan.]

Legenda:
– route van de industrie- cultuur (hoofdroute)
geel vlak bezoekerscentrum
wit vierkantje arbeiderswijk
pijltje omhoog uitzichtspunt:
televisietoren
voormalige stortberg
panorama bij het Ruhrdal
de 26 ankerpunten:
museum
cultuurcentrum
voormalig industriegebouw
mijn
cokesoven
watertoren
scheepslift
gashouder
haven
elektriciteitscentrale
chemische fabriek
ondernemersvilla

In het Landschapspark Duisburg-Nord vond tussen 24 en 26 september
2021 het muziekfestival 'Traumzeit' plaats. Een festivalticket inclusief
kamperen is gratis in het Landschapspark.

GT-0131-a-23-1-o
30 / 39

### Pagina 31

1p 36 Gebruik bron 33.
Het Landschaftspark Duisburg-Nord heeft nu een andere functie dan vroeger.
Hier staan in willekeurige volgorde enkele gebeurtenissen in de geschiedenis
van Duisburg-Nord sinds de opkomst van de staalindustrie:
P - Het aantal banen in de cultuursector Duisburg-Nord neemt toe.
Q - Het aantal banen in de staalindustrie in Duisburg-Nord neemt af.
R - De staalindustrie verplaatst zich naar lagelonenlanden.
→ Zet de letters in chronologische volgorde van vroeger naar later.

2p 37 Gebruik bron 33.
Naar aanleiding van bron 33 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: het Ruhrgebied kon zich ontwikkelen tot industriegebied mede
dankzij de ligging aan de Rijn.
Uitspraak 2: in het Ruhrgebied is aan herinrichting gedaan.
Uitspraak 3: het Landschaftspark Duisburg-Nord trekt op een normale weekdag
bezoekers uit een groter gebied aan dan tijdens het muziekfestival
Traumzeit.

→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

### Pagina 32

bron 34
Vestigingssaldo van Turken in Duitsland (linker y-as) en in Nederland
(rechter y-as) van 1967 tot 2003
[FIGUUR: Lijnendiagram met op de x-as de jaren van 1967 tot 2003. De linker y-as toont het aantal personen (x 1.000) voor Duitsland, lopend van -200 tot 200. De rechter y-as toont het aantal personen (x 1.000) voor Nederland, lopend van 0 tot 17. Twee lijnen zijn weergegeven: een paarse lijn voor Duitsland en een rode lijn voor Nederland.]
38 (1p) Bekijk bron 34.
In de periode vóór 1981 hadden Turken andere motieven om naar Duitsland en
Nederland te migreren dan in de periode na 1985.
Welk motief hadden zij vóór 1981 en welk motief in de periode na 1985?

periode 1967 - 1981 | periode 1985 - 2003
---|---
A | economisch motief | politiek motief
B | economisch motief | sociaal motief
C | sociaal motief | economisch motief
D | politiek motief | sociaal motief

GT-0131-a-23-1-o
lees verder ►►►

### Pagina 33

bron 35
De binnenstad van Berlijn

[FIGUUR: Kaart van Berlijn met de S-Bahnring en belangrijke wijken. De legenda toont huidige autoparkeerzones, metro, ringspoorlijn en stoptrein.]

Er bestaan plannen om de binnenstad van Berlijn autovrij te maken binnen
de S-Bahn-ring.
De S-Bahn-ring is een spoorlijn van 37,5 kilometer rondom de binnenstad
van Berlijn. Een autovrije binnenstad zal gunstig zijn voor de leefbaarheid.

1p 39 Bekijk en lees bron 35.
Een autovrije binnenstad is een stuk veiliger voor fietsers en wandelaars.
-> Noem nog een verbetering voor de leefbaarheid wanneer de Berlijnse
binnenstad autovrij wordt.

1p 40 Bekijk en lees bron 35.
Zonder auto kun je goed reizen in de Berlijnse binnenstad.
-> Geef met behulp van bron 35 een aanwijzing waaruit dit blijkt.

1p 41 Bekijk en lees bron 35.
Voor een autovrije binnenstad moet er een oplossing gevonden worden zodat
forenzen en dagjesmensen die met de auto komen, toch de stad kunnen
bezoeken.
-> Geef een mogelijke oplossing voor forenzen en dagjesmensen zodat ze de
stad kunnen bezoeken.

GT-0131-a-23-1-o
33 / 39
lees verder ►►►

### Pagina 34

bron 36
Twee bevolkingsdiagrammen van China

[FIGUUR: Bevolkingsdiagram 1 met op de x-as percentages en op de y-as leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+. De blauwe balken aan de linkerkant (mannen) zijn breder dan de roze balken aan de rechterkant (vrouwen) in de jongere leeftijdsgroepen, en de roze balken worden breder in de oudere leeftijdsgroepen.]
bevolkingsdiagram 1

mannen vrouwen mannen vrouwen
[100+]
95-99
90-94
85-89
80-84
75-79
70-74
65-69
60-64
55-59
50-54
45-49
40-44
35-39
30-34
25-29
20-24
15-19
10-14
5-9
0-4
% 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 1 2 3 4 5 6 7 8 %

[FIGUUR: Bevolkingsdiagram 2 met op de x-as percentages en op de y-as leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+. De blauwe balken aan de linkerkant (mannen) zijn smaller dan de roze balken aan de rechterkant (vrouwen) in de jongere leeftijdsgroepen, en de roze balken blijven breder in de oudere leeftijdsgroepen.]
bevolkingsdiagram 2

1p 42 Bekijk bron 36.
In bron 36 staan twee bevolkingsdiagrammen van China uit twee verschillende
jaren. Een bevolkingsdiagram hoort bij 1980 en het andere bij 2020.
→ Beargumenteer welk bevolkingsdiagram bij het jaar 2020 hoort.
Doe het zo:
– Kies eerst bevolkingsdiagram 1 of bevolkingsdiagram 2.
– Geef daarna een argument voor je keuze.


### Pagina 35

bron 37
Passagiersstromen vanuit Chinese steden tijdens Chinees Nieuwjaar, 2019

[FIGUUR: Kaart van China met daarop aangegeven passagiersstromen, herkomst (rode cirkels) en bestemming (gele cirkels). Bij de legende staat uitleg over de dikte van de pijlen en de bevolkingsdichtheid per regio.]

Legenda:
voornaamste passagiersstromen
tijdens Chinees Nieuwjaar.Hoe
dikker de pijl, hoe meer reizigers
(alle vervoersmogelijkheden).
herkomst
bestemming
aantal inwoners per km²
minder dan 100.000
100.000 - 250.000
250.000 - 500.000
500.000 - 1.000.000
meer dan 1.000.000

2p 43 Bekijk bron 37.
Chinees Nieuwjaar is een groot feest in China. Het feest duurt twee weken en
veel mensen gaan op familiebezoek.
Naar aanleiding van bron 37 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: tijdens Chinees Nieuwjaar vertrekken de meeste mensen vanuit
de kustgebieden naar het binnenland.
Uitspraak 2: tijdens Chinees Nieuwjaar reizen mensen heen en weer tussen de
grote steden Beijing, Shanghai en Shenzhen.
Uitspraak 3: een stadshukou is niet nodig om naar familie te reizen tijdens
Chinees Nieuwjaar.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-23-1-o 35 / 39
leest verder

### Pagina 36

bron 38
Fragment uit een economisch blog

Aan de monding van de Parelrivier ligt de Chinese stad Shenzhen. De stad
heeft een grote aantrekkingskracht op jonge Chinezen. Niet alleen omdat
er zo veel succesvolle technologiebedrijven gevestigd zijn, maar ook
omdat de leefomgeving er gunstiger zou zijn dan in veel andere grote
Chinese steden.

2p 44 Lees bron 38.
Naar aanleiding van bron 38 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: Shenzhen is over water goed bereikbaar.
Uitspraak 2: andere grote steden in China kunnen te maken krijgen met
branddraf door de groei van het aantal technologiebedrijven in
Shenzhen.
Uitspraak 3: in Shenzhen is meer ontgroening dan gemiddeld in China.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet
erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-23-1-o
36 / 39
lees verder ► ► ►

### Pagina 37

bron 39
Buitenlandse investeringen en speciale economische zones

[FIGUUR: Kaart van China met verschillende gekleurde stippen die speciale economische zones, open kuststeden, open rivierhavens en open grensplaatsen aanduiden. Een legenda is aanwezig met de betekenis van de kleuren en vormen. Een schaalbalk is ook zichtbaar.]

Legenda:
• speciale economische zone
(onbeperkte buitenlandse
investeringen mogelijk)
• open kuststad (beperkte
buitenlandse investeringen,
alleen in industrie en
research)
• open rivierhaven
• open grensplaats
• overige open stad

45 1p Bekijk bron 39.
Door de gunstige ligging van de speciale economische zones en de open
kuststeden zijn deze plekken erg aantrekkelijk voor buitenlandse bedrijven.
→ Geef een voordeel voor buitenlandse bedrijven om zich te vestigen in
speciale economische zones en open kuststeden.

GT-0131-a-23-1-o 37 / 39 lees verder

### Pagina 38

bron 40
Twee leeftijdsdiagrammen van Shanghai

[FIGUUR: Twee leeftijdsdiagrammen, een voor 2007 en een voor 2011, met links de mannelijke bevolking en rechts de vrouwelijke bevolking, met leeftijdsgroepen op de y-as en percentage op de x-as.]

2007
mannen
80+
70-79
60-69
50-59
40-49
30-39
20-29
10-19
0-10
%
14 12 10 8 6 4 2 0

vrouwen
mannen
2011
80+
70-79
60-69
50-59
40-49
30-39
20-29
10-19
0-10
%
14 12 10 8 6 4 2 0

Totaal 18,3 miljoen inwoners
Totaal 20,9 miljoen inwoners

46 Bekijk bron 40.
In bron 40 staan de leeftijdsdiagrammen van Shanghai uit de jaren 2007
en 2011.
-> Beargumenteer of Shanghai tussen 2007 en 2011 vooral groeide door
natuurlijke of door sociale bevolkingsgroei.
Doe het zo:
- Kies eerst natuurlijke of sociale bevolkingsgroei.
- Geef daarna een argument voor je keuze.

GT-0131-a-23-1-o
38 / 39
lees verder ►► ►

### Pagina 39

bron 41
Het ‘1000-bomen’-project in Shanghai

[FIGUUR: Een luchtfoto van een stadslandschap met in het midden een opvallend gebouw met veel groen op de balkons, omringd door wolkenkrabbers en een rivier.]

1p 47 Bekijk bron 41.
Op een nieuw gebouw in Shanghai staan 1000 bomen.
→ Geef aan waardoor het gebouw met de 1000 bomen leefbaarder zal zijn dan gebouwen in Shanghai zonder bomen.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift.

GT-0131-a-23-1-o 39 / 39 einde ■