# Eindexamen Aardrijkskunde VMBO-GL/TL 2018 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/aardrijkskunde/2018/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 27 ### Vraag 28 – Opgave 1 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 1 ### Vraag 31 – Opgave 1 ### Vraag 32 – Opgave 1 ### Vraag 33 – Opgave 1 ### Vraag 34 – Opgave 1 ### Vraag 35 – Opgave 1 ### Vraag 36 – Opgave 1 ### Vraag 37 – Opgave 1 ### Vraag 38 – Opgave 1 ### Vraag 39 – Opgave 1 ### Vraag 40 – Opgave 1 ### Vraag 41 – Opgave 1 ### Vraag 42 – Opgave 1 ### Vraag 43 – Opgave 1 ### Vraag 44 – Opgave 1 ### Vraag 45 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VMBO-GL en TL 2018 tijdvak 1 vrijdag 18 mei 09.00 - 11.00 uur aardrijkskunde CSE GL en TL Dit examen bestaat uit 45 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. GT-0131-a-18-1-o ### Pagina 2 Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Open vragen Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. Weer en klimaat 1p 1 In de volgende drie stappen wordt het ontstaan van het broeikaseffect beschreven. De stappen staan in willekeurige volgorde. 1 De aarde geeft warmte van de weerkaatste zonnestralen af aan de atmosfeer. 2 De binnenkomende zonnestralen gaan door de atmosfeer heen naar de aarde. 3 De gemiddelde temperatuur op aarde stijgt, omdat een deel van de zonnestralen teruggekaatst wordt naar de aarde. Wat is de juiste volgorde van het ontstaan van het broeikaseffect? A 1 - 2 - 3 B 1 - 3 - 2 C 2 - 1 - 3 D 2 - 3 - 1 bron 1 Krantenartikel [FIGUUR: Een kadertje met tekst over de Aziatische tijgermug.] Tijgermug duikt op in Veenendaal 1 november 2016 - De Aziatische tijgermug is een vervelend mugje dat oorspronkelijk uit Zuidoost-Azië komt. Deze mug kan gevaarlijke infectieziekten zoals knokkelkoorts verspreiden. In een woonwijk in Veenendaal zijn een paar maanden geleden enkele Aziatische tijgermuggen gevonden. De afgelopen maanden is de tijgermug bestreden, maar toch hebben de insecten hun leefgebied in Veenendaal uitgebreid. Vroeger konden de muggeneitjes de winter niet overleven in Nederland, maar tegenwoordig wel. 1p 2 Lees bron 1. → Noem de verandering waardoor de eitjes van de tijgermug tegenwoordig wel de winter overleven in Nederland. GT-0131-a-18-1-o 2 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 3 bron 2 Nederland, reliëf [FIGUUR: Kaart van Nederland met reliëfindicaties in grijstinten en duinen met arcering.] Legenda: hoogte in meters lager dan 0 0 - 5 5 - 50 50 - 200 hoger dan 200 duinen rivier 0 25 50 km 2p 3 Bekijk bron 2. In 2100 zal de zeespiegel naar verwachting 35 tot 85 centimeter gestegen zijn ten opzichte van 1990. → Noem de oorzaak waardoor Nederland eerder dan veel andere landen last zal krijgen van deze zeespiegelstijging. → Noem vervolgens een maatregel die we in Nederland kunnen nemen tegen de gevolgen van de zeespiegelstijging. GT-0131-a-18-1-o 3 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 bron 3 Weerbericht van Santander en van Madrid, vrijdag 26 augustus 2016 Santander [FIGUUR: Een wolk met een zon erachter en zonstralen.] maximum temperatuur 24°C neerslagkans: 20% luchtvochtigheid: 84% wind: 23 km/h 19°C 21°C 21°C 22°C 22°C 23°C 23°C 21°C 02:00 05:00 08:00 11:00 14:00 17:00 20:00 23:00 uur Madrid [FIGUUR: Een wolk met een zon erachter en zonstralen.] maximum temperatuur 34°C neerslagkans: 0% luchtvochtigheid: 27% wind: 16 km/h 26°C 22°C 19°C 23°C 28°C 32°C 28°C 02:00 05:00 08:00 11:00 14:00 17:00 20:00 23:00 uur 1p 4 Bekijk bron 3. Over bron 3 worden twee uitspraken gedaan. Uitspraak 1: de gemiddelde temperatuur op 26 augustus 2016 in Madrid was hoger dan die in Santander. Uitspraak 2: de hoogste temperaturen werden in beide steden rond het middaguur bereikt. -> Neem de cijfers 1 en 2 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is. GT-0131-a-18-1-o 4 / 31 lees verder >>> ### Pagina 5 bron 4 Spanje en Portugal [FIGUUR: Een reliëfkaart van Spanje en Portugal met een legenda voor hoogte, windrichting en landsgrenzen. De kaart toont bergketens en vlaktes. Steden als Santander en Madrid zijn aangegeven.] 2p 5 Bekijk bron 4. → Welke invloed heeft de aanlandige wind op de temperatuur in Santander in de zomer? → Noem, met behulp van de kaart in bron 4, de oorzaak waardoor de kans op neerslag in Santander toeneemt bij aanlandige wind. bron 5 Invultekst In Madrid is het verschil tussen de dag- en nachttemperatuur ... 1 ... (groter / kleiner) dan in Santander. De oorzaak is een ... 2 ... (hogere / lagere) luchtdruk boven Madrid. Dit betekent dat er in de nacht ... 3 ... (meer / minder) bewolking is waardoor de warmte gemakkelijker wordt ... 4 ... (afgegeven / vastgehouden) in de atmosfeer. 2p 6 Bekijk bron 3 en bron 4 en lees bron 5. In bron 5 staat achter de cijfers 1, 2, 3 en 4 een keuzemogelijkheid. → Neem de cijfers 1, 2, 3 en 4 uit bron 5 over op het antwoordblad en zet de juiste keuze erachter. GT-0131-a-18-1-0 lees verder ►►► ### Pagina 6 bron 6 Luchtdrukverdeling op het noordelijk halfrond op 21 juni [FIGUUR: Schematische weergave van de luchtdrukverdeling en luchtstromingen op het noordelijk halfrond in juni, met aanduidingen voor "evenaar", "30°N Spanje", "60°N" en "90°N".] Luchtdrukverdeling op het noordelijk halfrond op 21 december [FIGUUR: Schematische weergave van de luchtdrukverdeling en luchtstromingen op het noordelijk halfrond in december, met aanduidingen voor "evenaar", "30°N Spanje", "60°N" en "90°N".] 2p 7 Bekijk bron 6. Er is een verschil tussen de jaarlijkse neerslagverdeling van het mediterrane klimaat in Spanje en het zeeklimaat in Nederland. Nederland heeft neerslag in alle jaargetijden. → Waarin wijkt de jaarlijkse neerslagverdeling in het mediterrane deel van Spanje af van de jaarlijkse neerslagverdeling in Nederland? → Geef met behulp van bron 6 een verklaring van de jaarlijkse neerslagverdeling in het mediterrane deel van Spanje. GT-0131-a-18-1-0 6 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 7 bron 7 Temperatuurgegevens van New York en San Francisco in de maanden januari en juli | | New York | San Francisco | |---|---|---| | januari | -0,4 °C | 9,2 °C | | juli | 24,7 °C | 16,8 °C | bron 8 Noord-Amerika [FIGUUR: Kaart van Noord-Amerika met pijlmarkeringen voor zeestromingen en de locaties van New York en San Francisco.] Legenda: warme zeestroom koude zeestroom bron 9 Invultekst In San Francisco is het verschil tussen de januaritemperatuur en de julitemperatuur ... 1 ... (groter / kleiner) dan in New York. De breedteligging zou verwachten. Dit komt onder andere door de ligging aan een ... 2 ... (koude / warme) zeestroom. In New York is de temperatuur in januari voor een plaats op die breedte relatief ... 3 ... (hoog / laag). De zeestroom heeft weinig invloed op de januaritemperatuur in New York vanwege een ... 4 ... (aanlandige / aflandige) wind. 2p 8 Bekijk bron 7 en bron 8 en lees bron 9. In bron 9 staat achter de cijfers 1, 2, 3 en 4 een keuzemogelijkheid. → Neem de cijfers 1, 2, 3 en 4 uit de tekst van bron 9 over op het antwoordblad en zet de juiste keuze erachter. GT-0131-a-18-1-0 7 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 8 bron 10 Twee klimaatgrafieken Barrow (Alaska) [FIGUUR: Klimaatgrafiek voor Barrow, Alaska met op de y-as de temperatuur in °C en de neerslag in mm, en op de x-as de maanden van het jaar.] Las Vegas (Nevada) [FIGUUR: Klimaatgrafiek voor Las Vegas, Nevada met op de y-as de temperatuur in °C en de neerslag in mm, en op de x-as de maanden van het jaar.] bron 11 Noord-Amerika, reliëf [FIGUUR: Kaart van Noord-Amerika met reliëfontwikkeling en de locaties van Barrow en Las Vegas. De legenda toont de hoogtes in meters: 0-200, 200-500, 500-1000, 1000-2000, 2000-5000, en de landsgrens.] 1p 9 Bekijk bron 10 en bron 11. Welk klimaat hebben Barrow en Las Vegas? | | Barrow | Las Vegas | |-------|---------------|-----------------| | A | poolklimaat | landklimaat | | B | toendraklimaat | Mediterraan klimaat | | C | landklimaat | woestijnklimaat | | D | toendraklimaat | woestijnklimaat | GT-0131-a-18-1-o 8 / 31 ### Pagina 9 bron 12 Bodemgebruik in de Verenigde Staten [FIGUUR: Kaart van de Verenigde Staten met verschillende patronen die bodemgebruik representeren. Cijfers 1, 2, 3 en 4 duiden specifieke gebieden aan. Een legenda toont vier categorieën: improductief, bos, geïrrigeerd gebied, extensieve veeteelt.] Legenda: improductief bos geïrrigeerd gebied extensieve veeteelt 1p 10 Bekijk bron 12. In bron 12 zijn in de legenda vier vormen van bodemgebruik vervangen door de cijfers 1, 2, 3 en 4. Welk bodemgebruik komt bij cijfer 1 het meest voor? A katoen B mais C melkveeteelt D tarwe GT-0131-a-18-1-o 9/31 lees verder ►►► ### Pagina 10 bron 13 Taiga in Noord-Amerika [FIGUUR: Kaart van Noord-Amerika met de taiga aangegeven. Een legenda toont dat taiga grijs is gekleurd. De schaalbalk loopt van 0 tot 1300 km.] 1p 11 Bekijk bron 13. Door de klimaatverandering verschuift de taiga in Noord-Amerika. → Verschuift de taiga in Alaska naar het noorden of naar het zuiden? Geef een argument voor je keuze. 1p 12 Om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen kan overgestapt worden op auto's die op elektriciteit rijden in plaats van op benzine of diesel. Zelfs als iedereen nu elektrisch gaat rijden, zal de uitstoot toch maar weinig afnemen, want auto's zijn ook nu maar voor een klein deel verantwoordelijk voor de uitstoot van broeikasgassen. → Noem nog een reden waarom rijden met elektrische auto's de uitstoot van broeikasgassen maar weinig vermindert. 1p 13 Er worden twee uitspraken gedaan over het ontstaan van orkanen. Uitspraak 1: een orkaan is een groot gebied van lage luchtdruk. Uitspraak 2: orkanen komen in de Verenigde Staten vooral voor in de maanden februari tot en met mei. → Neem de cijfers 1 en 2 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is. GT-0131-a-18-1-0 10 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 11 bron 14 Baan van de orkanen Matthew en Hermine, 2016 Matthew [FIGUUR: Kaart met de baan van orkaan Matthew over de Caribische Zee en de Verenigde Staten.] VERENIGDE STATEN Hermine [FIGUUR: Kaart met de baan van orkaan Hermine over de Atlantische Oceaan en de Verenigde Staten.] VERENIGDE STATEN bron 15 Krantenartikel Twee miljoen Amerikanen op de vlucht voor orkaan Matthew 6 oktober 2016 - Amerika bereidt zich voor op de komst van de krachtige orkaan Matthew. Die zal naar verwachtingwachtend Nederlandse tijd aan land gaan in de zuidelijke staat Florida. 1,5 miljoen mensen moeten hun huis verlaten. In drie andere staten gaat het om nog eens 500.000 mensen. De voorbije dagen raasde Matthew boven de Caraïben. Daar zijn minstens 144 mensen gedood. 2p 14 Bekijk bron 14 en lees bron 15. Zowel bij orkaan Hermine als bij orkaan Matthew werden zo'n 2 miljoen mensen geëvacueerd uit Florida en de omringende staten. Achteraf bleek dat niet bij beide orkanen nodig. $\rightarrow$ Geef met behulp van bron 14 een oorzaak waarom orkaan Matthew minder rampzalige gevolgen voor het zuidoosten van de Verenigde Staten had dan orkaan Hermine. $\rightarrow$ Noem een reden waarom er toch evenveel mensen geëvacueerd werden. GT-0131-a-18-1-0 11 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 12 Water bron 16 Verdeling van water op aarde [FIGUUR: Twee cirkeldiagrammen die de verdeling van water op aarde illustreren. Het linker diagram is opgedeeld in twee delen, genummerd 1 en 2. Het rechter diagram is opgedeeld in vier delen, genummerd 3 en 4, met een tekstlabel "ijskappen en gletsjers 99%" en "overig".] 1p 15 Bekijk bron 16. Bron 16 laat de verdeling van het water op aarde zien. In de bron zijn vier begrippen vervangen door de cijfers 1, 2, 3 en 4. Waar staan de cijfers 1, 2, 3 en 4 uit bron 16 juist bij de vier soorten water? grondwater oppervlaktewater zoet water zout water A 1 2 3 4 B 1 3 4 2 C 3 4 1 2 D 3 4 2 1 E 4 3 1 2 F 4 3 2 1 GT-0131-a-18-1-0 12 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 13 bron 17 Regiem van twee rivieren in de bovenloop en de benedenloop rivier 1 [FIGUUR: Grafiek met de gemiddelde maandafvoer in m³/s voor rivier 1. De x-as toont de maanden van januari tot december. De y-as toont de afvoer van 0 tot 500 m³/s. Twee grijze gebieden geven de afvoer aan, met daarboven de lijn voor de bovenloop (figuur 3) en de benedenloop (figuur 4). ] gemiddelde 500 maandafvoer (m³/s) 400 300 200 100 0 jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec rivier 2 [FIGUUR: Grafiek met de gemiddelde maandafvoer in m³/s voor rivier 2. De x-as toont de maanden van januari tot december. De y-as toont de afvoer van 0 tot 6000 m³/s. Twee grijze gebieden geven de afvoer aan, met daarboven de lijn voor de bovenloop (figuur 3) en de benedenloop (figuur 4). ] gemiddelde 6000 maandafvoer (m³/s) 5000 4000 3000 2000 1000 0 jan feb mrt apr mei jun jul aug sep okt nov dec 1p 16 Bekijk bron 17. Bron 17 laat het regiem van twee rivieren zien. Bij elke rivier is het regiem in de bovenloop en de benedenloop aangegeven. Waar staat bij de cijfers 1, 2, 3 en 4 uit bron 17 juist aangegeven van de cijfers betrekking op hebben? rivier 1 rivier 2 3 4 A Maas Rijn benedenloop bovenloop B Maas Rijn bovenloop benedenloop C Rijn Maas benedenloop bovenloop D Rijn Maas bovenloop benedenloop GT-0131-a-18-1-o 13 / 31 lees verder ### Pagina 14 bron 18 Omgeving Hondsbroeksche Pleij [FIGUUR: Kaart met de rivier de Neder-Rijn, de IJssel, de plaatsen Arnhem-Noord, Arnhem-Zuid, Westervoort, Huissen en Immerlooplas. Er is een schaalbalk aanwezig van 0 tot 1000m.] Legenda: bebouwd gebied natuur en landbouw water bron 19 Hondsbroeksche Pleij bij Westervoort en het betonnen regelwerk [FIGUUR: Een luchtfoto van de Hondsbroeksche Pleij bij Westervoort met de rivieren de Neder-Rijn en de IJssel. De foto toont in een ingekaderd gedeelte een betonnen dijk met schuine kanten.] GT-0131-a-18-1-o 14 / 31 lees verder ### Pagina 15 bron 20 Hondsbroeksche Pleij bij Westervoort bij hoogwater [FIGUUR: Luchtfoto van een rivierbocht met bebouwing langs de oevers. De rivier is de IJssel en de Neder-Rijn die samenkomen.] 1p 17 Bekijk bron 18, bron 19 en bron 20. Het project bij de splitsing van de Neder-Rijn en de IJssel bij Westervoort is uitgevoerd om de waterdoorvoer en de waterverdeling te verbeteren. Bij naderend hoogwater kunnen de betonnen schuiven uit de 150 meter lange constructie worden verwijderd (zie bron 19). Hoe noemen we het deel van de rivier waar dit project in het kader van Ruimte voor de Rivier is aangelegd? A een boezem B een oeverwal C een overloop D een uiterwaard 1p 18 Bekijk bron 18, bron 19 en bron 20. Welke maatregel in het kader Ruimte voor de Rivier is in het gebied van de Hondsbroeksche Pleij uitgevoerd? A aanleg van een nevengeul B dijkverhoging C kribverlaging D obstakelverwijdering 1p 19 Bekijk bron 18, bron 19 en bron 20. → Geef aan welk voordeel dit project voor Arnhem heeft. GT-0131-a-18-1-o 15 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 16 bron 21 Tekst Zowel in stedelijk als in landelijk gebied kan er sprake zijn van een daling van de grondwaterstand door menselijk ingrijpen. Door bemaling kan een verlaging van de grondwaterstand ontstaan. Een verlaging van de grondwaterstand in een polder leidt tot daling van de grondwaterstand in een wijde omtrek van de polder. 1p 20 Lees bron 21. In bron 21 wordt het bemaken van polders als oorzaak van de daling van de grondwaterstand gegeven. Geef nog een oorzaak waardoor de grondwaterstand door menselijk ingrijpen kan dalen. 1p 21 Lees bron 21. Geef de oorzaak waardoor bemaling van een polder leidt tot daling van de grondwaterstand in een wijde omtrek van de polder. bron 22 Waterlevering in Nederland op twee verschillende dagen [FIGUUR: Grafiek met op de y-as "hoeveelheid (m³/u)" en op de x-as "tijd (uur)". Er lopen twee lijnen door de grafiek, één doorlopende lijn en één gestippelde lijn. Bij de doorlopende lijn staat een cirkel met een X erin, bij de gestippelde lijn staat een cirkel met een Y erin.] 1p 22 Bekijk bron 22. In bron 22 staan twee lijnen. Eén lijn is van 6 juni 2014 en de andere lijn is van 13 juni 2014. Op 13 juni 2014 werd de voetbalwedstrijd Nederland Spanje gespeeld op het wereldkampioenschap in Brazilië. Geef eerst aan welke letter, X of Y, de lijn van de dag van de wedstrijd (13 juni) aangeeft. Geef vervolgens een argument voor je keuze met behulp van bron 22. GT-0131-a-18-1-o 16/31 lees verder ►►► ### Pagina 17 bron 23 Droogte in de Chinese provincie Guizhou, 2013 [FIGUUR: Een foto van terrassen op een droge, rotsachtige heuvel met op de voorgrond een persoon. De heuvel lijkt droog en onbegroeid.] bron 24 Deel van China [FIGUUR: Een topografische kaart van een deel van China met hoogteverschillen aangegeven met grijstinten. Een legenda toont de hoogtebereiken: 0-200, 200-500, 500-1000, 1000-2000 en 2000-5000 meter. Gemarkeerd zijn de landsgrens en provinciegrens. De Zuid-Chinese Zee is zichtbaar aan de kust.] 1p 23 Bekijk bron 23 en bron 24. Bron 23 laat een Chinese landarbeider in de Chinese provincie Guizhou zien in 2013. De provincie Guizhou ligt in een deel van China waar veel neerslag valt. Toch is in Guizhou grote waterschaarste. Meer dan een miljoen mensen in de provincie Guizhou hebben een langdurige tekort aan water. Het watertekort is onder andere ontstaan door de gestegen welvaart. -> Noem nog een menselijke oorzaak van dit groeiende watertekort. GT-0131-a-18-1-o 17 / 31 lees verder ### Pagina 18 bron 25 Ontzilting De Chinese hoofdstad Beijing heeft te maken met een watertekort en zoekt oplossingen om zich te verzekeren van voldoende schoon drinkwater. Het drinkwater voor de inwoners van Beijing moet vanaf 2019 voor een groot deel worden geproduceerd uit ontzilt zeewater uit de naburige provincie Hebei. Volgens de voorspellingen zal het gezuiverde zeewater zorgen voor 30 procent van het totale waterverbruik van Beijing. 1p 24 Lees bron 25. Het ontzilten van zeewater wordt nu niet gezien als een duurzame manier van drinkwaterproductie. → Aan welke voorwaarde moet worden voldaan zodat het ontzilten van zeewater wel echt duurzaam wordt? bron 26 Het wateromleidingsproject in China [FIGUUR: Kaart van China met de loop van de Huang He en Chang Jiang rivieren, en de waterleidingen van het 'Zuid naar Noord Water Omleiding' project van Jiangu naar Tianjin en Beijing. Er is een legenda die waterleidingen, gerealiseerd en gepland, en rivieren aangeeft. Een schaalbalk is aanwezig.] Legenda: -------- wateromleidingsproject -------- (gerealiseerd en gepland) ~ rivier 0 250 500 km 2p 25 Lees en bekijk bron 26. Behalve voor drinkwater kan het water uit het wateromleidingsproject ook gebruikt worden voor andere doelen. → Geef twee andere doelen waarvoor dit water in het noorden gebruikt kan worden. GT-0131-a-18-1-0 18 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 19 bron 27 Drie vormen van irrigatie in het Midden-Oosten foto 1 oppervlakte-irrigatie [FIGUUR: Een veld met parallelle, natte geulen tussen rijen gewassen. Water stroomt in de geulen.] foto 2 beregening [FIGUUR: Een landbouwmachinering met sproeiers die boven een veld water verspreiden.] foto 3 druppelirrigatie [FIGUUR: Een veld met rijen jonge planten, waarbij een zwart slangensysteem langs de planten loopt.] 1p 26 Bekijk bron 27. Bron 27 laat drie foto's zien van vormen van irrigatie in het Midden-Oosten. Bij irrigatie is er altijd verdamping en kans op verzilting. Op welke foto staat een vorm van irrigatie met de grootste verdamping en op welke foto staat een vorm van irrigatie met de grootste kans op verzilting? | | grootste verdamping | grootste kans op verzilting | |---|---|---| | A | foto 1 | foto 1 | | B | foto 1 | foto 3 | | C | foto 2 | foto 3 | | D | foto 3 | foto 1 | | E | foto 3 | foto 3 | GT-0131-a-18-1-o 19 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 20 bron 28 Waterschaarste [FIGUUR: Kaart van het Midden-Oosten en Noord-Afrika met de netto beschikbare hoeveelheid zoet water per persoon per jaar in 1950, 2005, 2025 en 2050. Verschillende landen zijn gelabeld met jaartallen en gekleurde grafieken.] Legenda: netto beschikbare hoeveelheid zoet water afkomstig uit neerslag (in m³) per persoon per jaar in 1950, 2005, 2025 en 2050 [FIGUUR: Grafiek die de afname van netto beschikbare hoeveelheid zoet water per persoon laat zien tussen 1950 en 2050.] 1000 = kritische hoeveelheid Let op! De beschikbare hoeveelheid water binnen één land kan enorm verschillen. 1p 27 Bekijk bron 28. Over bron 28 worden twee uitspraken gedaan. Uitspraak 1: alle landen in het Midden-Oosten hebben sinds 1950 een afname van de netto beschikbare hoeveelheid zoet water per persoon afkomstig uit neerslag. Uitspraak 2: in Egypte zal in 2050 per persoon minder water afkomstig uit neerslag zijn dan in Israël. → Neem de cijfers 1 en 2 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is. GT-0131-a-18-1-o 20 / 31 ### Pagina 21 1p 28 Bekijk bron 28. In de legenda van bron 28 staat aangegeven dat de beschikbare hoeveelheid water binnen één land enorm kan verschillen. → Geef een natuurlijke oorzaak waardoor in het ene deel van een land meer water beschikbaar is dan in het andere deel. bron 29 Krantenartikel [FIGUUR: Krantenartikel met de titel "Nijldelta zakt weg in stijgende zee". De tekst beschrijft de situatie van de Nijldelta in Egypte, met de gevolgen van de stijgende zeespiegel en maatregelen die genomen worden.] Nijldelta zakt weg in stijgende zee 20 februari 2014 - De Nijldelta, die zorgt voor twee derde van de landbouwproductie in Egypte, dreigt ten prooi te vallen aan een stijgende zeespiegel. Er is maar een klein beetje zeewater nodig om landbouwgrond onvruchtbaar te maken, dus volgt boer Mohamed Saeed nauwlettend de bewegingen van de zee. Elk jaar komt de zee dichter bij zijn land. Mohamed verwacht dat zijn land binnen tien jaar helemaal onder water zal staan. Maatregelen om de oprukkende zee te stoppen met golfbrekers en aarden dijken zullen de schade aan gewassen niet kunnen voorkomen. Niet alleen de stijgende zeespiegel vormt een bedreiging voor de noordkust van Egypte, maar de delta daalt ook sinds de bouw van de Aswandam. 1p 29 Lees bron 29. In bron 29 staat dat het aanleggen van golfbrekers en aarden dijken de schade aan gewassen niet zal voorkomen. → Noem een oorzaak waardoor de verzilting ondanks deze maatregelen doorgaat. 2p 30 De Aswandam ligt in een dunbevolkt deel van Egypte, ver van het dichtbevolkte deel van Egypte. De ligging heeft zowel voordelen als nadelen. → Noem eerst een voordeel van de ligging van de Aswandam in een dunbevolkt deel van Egypte. → Noem vervolgens een nadeel van de ligging van de Aswandam in een dunbevolkt deel van Egypte, ver van het dichtbevolkte deel. GT-0131-a-18-1-o 21 / 31 lees verder ► ►► ### Pagina 22 Bevolking en ruimte bron 30 Nederland, leeftijdssamenstelling bevolking, 1900-2012 [FIGUUR: Lijn-grafiek met op de y-as het percentage van de bevolking (0-50%) en op de x-as het jaar (1900-2010). Drie lijnen representeren verschillende leeftijdsgroepen: een gestippelde lijn, een doorgetrokken lijn en een stippel-streep lijn.] 1p 31 Bekijk bron 30. Drie leeftijdsgroepen in bron 30 zijn vervangen door de cijfers 1, 2 en 3. De leeftijdsgroepen 20 tot 45 jaar en 65 tot 80 jaar zijn al aangegeven. Waar staan de cijfers 1, 2 en 3 uit bron 30 juist bij de andere drie leeftijdsgroepen? | | 0 tot 20 jaar | 45 tot 65 jaar | 80 jaar en ouder | |---|---|---|---| | A | 1 | 2 | 3 | | B | 1 | 3 | 2 | | C | 2 | 1 | 3 | | D | 2 | 3 | 1 | | E | 3 | 1 | 2 | | F | 3 | 2 | 1 | GT-0131-a-18-1-o 22 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 23 bron 31 Patiënteninformatie van een huisartsenpraktijk In spoedgevallen moet de huisarts binnen 15 minuten bij de patiënt kunnen zijn. Om aan deze wettelijke eis te kunnen voldoen, leveren wij huisartsenzorg in het postcodegebied 3078, 3079, een deel van 3077 en in een beperkt deel van Barendrecht. Op de kaart staat de regio van onze huisartsenpraktijk omlijnd. bron 32 Regio waar huisartsenzorg geleverd wordt door de huisartsenpraktijk [FIGUUR: Kaart met de Nieuwe Maas en IJsselmonde. Een dikke lijn geeft de regio van de huisartsenpraktijk aan. Er is een spoorlijn en een snelweg ingetekend. Een schaalbalk geeft 0, 500 en 1000 m aan.] Legenda: regio van huisartsenpraktijk spoorlijn snelweg 1p 32 Lees bron 31 en bekijk bron 32. Welk aardrijkskundig begrip hoort bij bron 31 en bron 32? A congestie B drempelwaarde C reikwijdte D verzorgingsgebied GT-0131-a-18-1-o 23 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 24 2p 33 Bij elke periode in de geschiedenis hoort een bepaald overheersend verstedelijkingspatroon met bijbehorende kenmerken. → Neem de jaartallen 1900, 1970 en 2000 over op het antwoordblad en zet achter elk jaartal de twee bijbehorende begrippen. Kies uit: re-urbanisatie, suburbanisatie, urbanisatie, forensisme, herinrichting, industrialisatie. bron 33 Vier foto's van verschillende stadswijken foto P [FIGUUR: Een straat met rijtjeshuizen aan weerszijden en geparkeerde auto's.] foto Q [FIGUUR: Een modern appartementencomplex aan het water met een fietspad op de voorgrond.] foto R [FIGUUR: Een straatbeeld met historische panden, een terras en fietsers.] foto S [FIGUUR: Een appartementencomplex met veel balkons en ramen.] 1p 34 Bekijk bron 33. Elke stad heeft wijken uit verschillende bouwperiodes. Waar staan de wijken op de foto's in bron 33 in de juiste volgorde vanuit het centrum naar de buitenwijk? A P - Q - R - S B P - Q - S - R C P - R - S - Q D R - P - S - Q E R - Q - S - P F R - S - Q - P GT-0131-a-18-1-o 24 / 31 ### Pagina 25 bron 34 Koningsdaal, nieuwe wijk in Waalfront Nijmegen, 2016 [FIGUUR: Kaart van het gebied met de Waal, Koningsdaal en Waterkwartier. De legenda toont symbolen voor begrenzing wijk, spoorlijn, dijk en weg.] bron 35 De wijken Waterkwartier en Koningsdaal in Nijmegen Het Waterkwartier is een achterstandswijk in Nijmegen. Tegen het Waterkwartier wordt de wijk Koningsdaal gebouwd. Dit deel van Nijmegen, het Waalfront, gaat door de bouw van de wijk Koningsdaal ingrijpend veranderen: van verouderd bedrijventerrein naar levendige woonwijk. In en om de bouwlocatie is ook nu al het nodige te beleven: een oude fabriek, het Honigcomplex, is veranderd in een plek voor kunst, cultuur, sport, evenementen en horeca. Het Honigcomplex ligt tegen de wijk Koningsdaal aan. De kopers van de 'royale herenhuizen' (vanaf € 265.000) en de stadsvilla's (tot € 345.000) voelen zich meer thuis in hipstercafé Brebl in het Honigcomplex dan om de hoek in café 't Woatertijrtje in het Waterkwartier. 2p 35 Bekijk bron 34 en lees bron 35. → Geef een argument waarom de wijk Koningsdaal een voorbeeld is van herinrichting. → Waaruit blijkt uit bron 35 dat er in dit deel van Nijmegen sprake kan zijn van segregatie? GT-0131-a-18-1-o 25 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 26 bron 36 Duitsland, bevolkingsontwikkeling in 2015 [FIGUUR: Tabel met bevolkingsgegevens van Duitsland op 1 januari 2015: Totale bevolking, geboorte, sterfte, sociale bevolkingsgroei] 1p 36 Bekijk bron 36. Wat was het inwonertal op 1 januari 2016 in Duitsland? A 81.048.133 B 81.197.537 C 81.299.845 D 81.700.961 bron 37 Winkelcentrum CentrO, Oberhausen [FIGUUR: Gekleurde rechthoek met tekst over Winkelcentrum CentrO in Oberhausen] De stad Oberhausen ligt in het Ruhrgebied. Sinds 1997 is Oberhausen zich steeds meer gaan richten op het toerisme. In Oberhausen ligt winkelcentrum CentrO. Het is met ongeveer 119.000 m² winkeloppervlakte één van de grootste winkel- en vrijetijdscentra van Duitsland en is bekend vanwege zijn grote jaarlijkse kerstmarkt. 1p 37 Lees bron 37. De stad Oberhausen is de laatste tientallen jaren erg van karakter veranderd. → Geef de reden waarom herinrichting economisch noodzakelijk was voor Oberhausen en het Ruhrgebied. GT-0131-a-18-1-o 26 / 31 lees verder ►►► Voor alle eindexamens, zie ook www.ssIeiden.nl. ### Pagina 27 bron 38 Beschrijving van vier Duitse steden Beschrijving 1: deze stad is het belangrijkste financiële centrum van Duitsland. Er zijn veel hoofdkantoren van de grote banken gevestigd. Bij deze stad ligt het grootste vliegveld van Duitsland. Beschrijving 2: dit is de grootste stad in het Ruhrgebied. Beschrijving 3: deze stad is de belangrijkste zeehaven van Duitsland. Beschrijving 4: deze stad is na Berlijn de grootste stad in het voormalige Oost-Duitsland. 1p 38 Lees bron 38. Waar staan de cijfers 1, 2, 3 en 4 van de beschrijvingen uit bron 38 juist bij alle vier de steden? [FIGUUR: Tabel met de steden Dortmund, Frankfurt, Hamburg en Leipzig als kolommen en de letters A tot F als rijen. De cellen bevatten cijfers.] GT-0131-a-18-1-0 27 / 31 lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. ### Pagina 28 2p 39 China voerde vanaf 1979 een eenkindpolitiek. De eenkindpolitiek kreeg te veel nadelen voor China en is daarom in 2015 afgeschaft. -> Noem twee sociaal-economische redenen voor afschaffing van de eenkindpolitiek. 1p 40 Miljoenen Chinezen zijn vanuit het platteland in het westen gaan werken in de steden in het oosten. Ze zijn daar ook gaan wonen. -> Geef de reden waarom forensisme geen alternatief was voor deze mensen. bron 39 Straatnaambord in Beijing [FIGUUR: Straatnaambord met Chinese karakters en de tekst XIBIYING HUTONG.] bron 40 Plattegrond Beijing [FIGUUR: Plattegrond van Beijing met verschillende gebieden aangegeven. De legenda bevat 'bebouwd gebied', 'park, bos en groen', 'vliegveld' en 'hoofdweg'. Vier locaties zijn genummerd: 1, 2, 3 en 4. Locatie 2 is een vliegveld. Locatie 1, 3 en 4 liggen in het bebouwde gebied.] 1p 41 Bekijk bron 39 en bron 40. Op de plattegrond in bron 40 staan vier cijfers. Bij welk cijfer staat een straatnaambord van een hutong zoals in bron 39? A bij 1 B bij 2 C bij 3 D bij 4 GT-0131-a-18-1-o 28 / 31 ### Pagina 29 bron 41 Bevolkingdiagram van drie landen, 2014 bevolkingsdiagram 1 bevolkingsdiagram 2 [FIGUUR: Bevolkingsdiagram van mannen en vrouwen, met leeftijdsgroepen op de y-as en bevolkingsaantallen op de x-as.] [FIGUUR: Bevolkingsdiagram van mannen en vrouwen, met leeftijdsgroepen op de y-as en bevolkingsaantallen op de x-as.] bevolkingsdiagram 3 [FIGUUR: Bevolkingsdiagram van mannen en vrouwen, met leeftijdsgroepen op de y-as en bevolkingsaantallen op de x-as.] 1p 42 Bekijk bron 41. De bevolkingsdiagrammen zijn van China, Duitsland en Nederland. Ze staan in bron 41 in willekeurige volgorde. Waar staan de cijfers 1, 2 en 3 van de bevolkingsdiagrammen uit bron 41 juist bij alle drie de landen? China Duitsland Nederland A 1 2 3 B 1 3 2 C 2 1 3 D 2 3 1 E 3 1 2 F 3 2 1 GT-0131-a-18-1-0 29 / 31 lees verder ### Pagina 30 1p 43 Over het Chinese hukousysteem worden twee uitspraken gedaan. Uitspraak 1: het hukousysteem draagt bij aan de segregatie binnen een stad. Uitspraak 2: een gevolg van het hukousysteem is dat veel kinderen op het platteland bij de grootouders worden achtergelaten. → Neem de cijfers 1 en 2 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is. bron 42 China [FIGUUR: Een kaart van China met de stad Chengdu gemarkeerd.] 1p 44 Bekijk bron 42. Chengdu is een snelgroeiende stad waar veel nieuwe wijken worden gebouwd aan de buitenrand van de stad. De Chinese regering heeft in de loop van de jaren arbeiders verplaatst van de binnenstad naar deze nieuwe woonwijken. Om de wijken te kunnen bouwen moest eerst het bestemmingsplan worden gewijzigd. → Geef een politiek argument waarom het in China gemakkelijker is om een bestemmingsplan te wijzigen en mensen te verplaatsen dan bijvoorbeeld in Nederland. GT-0131-a-18-1-0 30 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 31 bron 43 De metro in Shanghai in 2016 In 20 jaar tijd is Shanghai Metro uitgegroeid tot het grootste en meest gebruikte metronet ter wereld. Met een groot aantal lijnen, 364 stations, 588 kilometer rails en ruim drie miljard ritjes per jaar is deze metro een wereld op zichzelf. De plaats waar twee of meer metrolijnen samenkomen heet een overstaphub. bron 44 Metrolijnen Shanghai Shanghai Metro kaart Voor actuele ticketprijzen, snelste routes, tijden en meer, bezoek: exploresshanghai.com [FIGUUR: Kaart van de Shanghai Metro met genummerde lijnen en stations.] 1 Xinjiang – Fujin Road 2 East Xujing – Pudong International Airport 3 Shanghai South Railway Station – North Jiangyang Road 4 Loop lne 5 Xinjiang – Minhang Development Zone 6 Gangcheng Road – Oriental Sports Center 7 Huamu Road – Meilan Lake 8 Shiguang Road – Aerospace Museum 9 Songjiang Xincheng – Middle Yanggao Road 10 Hangzhong Road/Hongqiao Railway Station – Anting/North Sading 11 Jiangsu Road – Anting/North Sading 2p 45 Lees bron 43 en bekijk bron 44. Een overstaphub is belangrijk in het metronetwerk. → Noem een aantrekkingsfactor van het wonen bij zo'n overstaphub. → Noem een afstotingsfactor van het wonen bij zo'n overstaphub. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. GT-0131-a-18-1-o 31 / 31 einde