# Eindexamen Aardrijkskunde VMBO-GL/TL 2017 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/aardrijkskunde/2017/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 1 – Opgave 1 ### Vraag 2 – Opgave 2 ### Vraag 3 – Opgave 3 ### Vraag 4 – Opgave 4 ### Vraag 5 – Opgave 5 ### Vraag 6 – Opgave 6 ### Vraag 7 – Opgave 7 ### Vraag 8 – Opgave 8 ### Vraag 9 – Opgave 9 ### Vraag 10 – Opgave 10 ### Vraag 11 – Opgave 11 ### Vraag 12 – Opgave 12 ### Vraag 13 – Opgave 13 ### Vraag 14 – Opgave 14 ### Vraag 15 – Opgave 15 ### Vraag 16 – Opgave 16 ### Vraag 17 – Opgave 17 ### Vraag 18 – Opgave 18 ### Vraag 19 – Opgave 19 ### Vraag 20 – Opgave 20 ### Vraag 21 – Opgave 21 ### Vraag 22 – Opgave 22 ### Vraag 23 – Opgave 23 ### Vraag 24 – Opgave 24 ### Vraag 25 – Opgave 25 ### Vraag 26 – Opgave 26 ### Vraag 27 – Opgave 1 ### Vraag 28 – Opgave 1 ### Vraag 29 – Opgave 1 ### Vraag 30 – Opgave 1 ### Vraag 31 – Opgave 1 ### Vraag 32 – Opgave 1 ### Vraag 33 – Opgave 1 ### Vraag 34 – Opgave 1 ### Vraag 35 – Opgave 1 ### Vraag 36 – Opgave 1 ### Vraag 37 – Opgave 1 ### Vraag 38 – Opgave 1 ### Vraag 39 – Opgave 1 ### Vraag 40 – Opgave 1 ### Vraag 41 – Opgave 1 ### Vraag 42 – Opgave 1 ### Vraag 43 – Opgave 1 ### Vraag 44 – Opgave 1 ### Vraag 45 – Opgave 1 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VMBO-GL en TL 2017 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 9.00 - 11.00 uur aardrijkskunde CSE GL en TL Dit examen bestaat uit 45 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 58 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord kunnen worden. GT-0131-a-17-1-o ### Pagina 2 Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. Open vragen Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld. Weer en klimaat bron 1 Vier tekeningen van de grote windsystemen op aarde tekening 1 [FIGUUR: Een hemisphere met pijlen die wijzen naar rechtsboven en rechtsonder, met aangegeven hoge en lage drukgebieden.] tekening 2 [FIGUUR: Een hemisphere met pijlen die wijzen naar rechts en links, met aangegeven hoge en lage drukgebieden.] tekening 3 [FIGUUR: Een hemisphere met pijlen die wijzen naar rechtsboven en rechtsonder, met aangegeven lage en hoge drukgebieden.] tekening 4 [FIGUUR: Een hemisphere met pijlen die wijzen naar rechts en links, met aangegeven lage en hoge drukgebieden.] 1p 1 Bekijk bron 1. Welke tekening geeft de grote windsystemen op aarde juist weer? A tekening 1 B tekening 2 C tekening 3 D tekening 4 GT-0131-a-17-1-o 2 / 31 lees verder ### Pagina 3 Dit is een opgavenpagina van een examen, bestaande uit drie genummerde bronnen. Bron 1 is een meerkeuzevraag over luchtdruk en de relatie met windsterkte en neerslag, met twee uitspraken die geëvalueerd moeten worden. Bron 2 is een weerkaart van Europa met temperaturen per stad op 13 oktober 2015 en een presentator. Bron 3 is een kort weerpraatje, dat verwijst naar bron 2, en bevat een open plek (X) die ingevuld moet worden met een windrichting, gebaseerd op de informatie in bron 2 en bron 3. De student wordt gevraagd om de juistheid van uitspraken te beoordelen en een ontbrekende windrichting te identificeren. ### Pagina 4 bron 4 Etappe 17 Tour de France 2014 [FIGUUR: Een profielschets van een bergetappe met de hoogte in meters langs de verticale as en de afstand in kilometers langs de horizontale as. Verschillende bergtoppen en de bijbehorende beklimmingen en afdalingen worden aangeduid. De hoogste punten zijn: Col de Portillon (1300m), Col de Peyresourde (1569m), Col de Val Louron-Azet (1580m) en Pla d'Adet (1680m). De etappe start in Saint-Gaudens (378m) en eindigt in Saint-Béat (507m).] 1p 4 Bekijk bron 4. In de zeventiende etappe van de Tour de France moesten de renners na Saint-Béat enkele behoorlijke steile bergtoppen in de Pyreneeën beklimmen. Het was een dag met rustig, stabiel weer. De temperatuur in Saint-Béat was tijdens deze etappe $24 \, ^\circ\text{C}$. Hoeveel graden kouder was het op de top van de Col de Peyresourde dan in Saint-Béat? A ongeveer 0,6 graden Celsius B ongeveer 1,0 graden Celsius C ongeveer 6,0 graden Celsius D ongeveer 10,0 graden Celsius GT-0131-a-17-1-o 4 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 5 bron 5 Klimaattabellen van vier gebieden in Spanje klimaattabel P | | J | F | M | A | M | J | J | A | S | O | N | D | |-----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----| | °C | 8 | 9 | 10 | 11 | 13 | 16 | 18 | 19 | 17 | 14 | 11 | 9 | | mm | 92 | 91 | 87 | 112| 100| 55 | 58 | 50 | 51 | 93 | 94 | 91 | klimaattabel Q | | J | F | M | A | M | J | J | A | S | O | N | D | |-----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----| | °C | 12 | 12 | 14 | 16 | 19 | 22 | 25 | 26 | 23 | 19 | 15 | 12 | | mm | 19 | 27 | 25 | 34 | 32 | 23 | 4 | 8 | 41 | 66 | 42 | 34 | klimaattabel R | | J | F | M | A | M | J | J | A | S | O | N | D | |-----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----| | °C | 6 | 7 | 10 | 12 | 16 | 21 | 25 | 24 | 21 | 15 | 10 | 6 | | mm | 46 | 46 | 33 | 54 | 41 | 27 | 13 | 9 | 30 | 45 | 64 | 51 | klimaattabel S | | J | F | M | A | M | J | J | A | S | O | N | D | |-----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----|----| | °C | 18 | 18 | 19 | 19 | 21 | 22 | 25 | 25 | 24 | 23 | 21 | 19 | | mm | 37 | 34 | 24 | 16 | 4 | 1 | 0 | 1 | 9 | 18 | 38 | 52 | bron 6 Vier gebieden in Spanje [FIGUUR: Een kaart van Spanje en delen van Noord-Afrika met nummers 1, 2, 3 en 4 op verschillende locaties.] 0 350 700 km 2p 5 Bekijk bron 5 en bron 6. In bron 5 staan de klimaattabellen van vier gebieden in Spanje. → Neem de cijfers 1, 2, 3 en 4 van de gebieden uit bron 6 over op het antwoordblad en zet de juiste letter van de klimaattabel (P, Q, R of S) uit bron 5 erachter. GT-0131 ### Pagina 6 bron 7 Vegetatiegordels Pyreneeën hoogte (m) 4000 3000 2000 1000 0 1 2 grassen en mossen naaldbomen loofbomen 1p 6 Bekijk bron 7. In deze bron staan de vegetatiegordels van de Pyreneeën. → Geef eerst aan welke zijde, 1 of 2 in bron 7, de zonzijde is van de Pyreneeën. Geef daarna een argument voor je keuze. bron 8 Vier gebieden in Spanje [FIGUUR: Een kaart van Spanje met de eilanden Mallorca en Ibiza. Op de kaart zijn de punten P, Q, R en S aangegeven. Een schaalbalk is zichtbaar met afstanden van 0, 150 en 300 km.] GT-0131-a-17-1-o 6 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 7 bron 9 Vier vegetatiezones in Spanje foto 1 [FIGUUR: Een open, golvend landschap met hier en daar wat struiken en grazende koeien. Op de achtergrond is een heuvelachtig gebied te zien.] foto 2 [FIGUUR: Een rij palmbomen op een zanderige ondergrond, waarschijnlijk een strand. Op de achtergrond is de zee te zien.] foto 3 [FIGUUR: Een rotsachtige kustlijn met golven die tegen de rotsen slaan. Op de voorgrond is gras te zien en op de achtergrond de zee met een heuvelachtig landschap.] foto 4 [FIGUUR: Een bergachtig landschap met steile hellingen bedekt met rotsen en begroeiing. Er loopt een pad door de vallei.] 1p 7 Bekijk bron 8 en bron 9. Waar staan de letters P, Q, R en S van de gebieden uit bron 8 juist bij de foto's 1, 2, 3 en 4 uit bron 9? | | foto 1 | foto 2 | foto 3 | foto 4 | |---|---|---|---|---| | A | P | Q | R | S | | B | P | R | Q | S | | C | Q | S | P | R | | D | Q | S | R | P | | E | R | S | P | Q | | F | R | S | Q | P | GT-0131-a-17-1-o 7 / 31 lees verder ▶ ▶ ▶ ### Pagina 8 bron 10 Reliëfkaart van een deel van de Verenigde Staten [FIGUUR: Een reliëfkaart van een deel van de Verenigde Staten met legenda. De legenda toont hoogteligging in meters: beneden zeeniveau, 0-200, 200-500, 500-2000, hoger dan 2000. Er worden ook landsgrenzen en staatsgrenzen aangegeven. Steden zoals San Francisco, Los Angeles, Bakersfield en Las Vegas zijn gemarkeerd. Grote gebieden zoals de Sierra Nevada, Great Basin en Arizona zijn te zien. Een schaalbalk van 0 tot 300 km is aanwezig.] 1p 8 Bekijk bron 10. De stad Las Vegas ligt midden in de woestijn. → Geef met behulp van bron 10 de oorzaak waardoor er weinig neerslag valt in Las Vegas. GT-0131-a-17-1-o 8 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 9 bron 11 Bosbranden in California, zomer 2015 [FIGUUR: Kaart van Californië en omgeving met aanduiding van bosbranden, staten en een bergketen.] Legenda: ⚫ bosbranden ----landsgrens ----staatsgrens bron 12 Artikel uit de krant, 2 augustus 2015 De staat Californië heeft al vele weken last van aanhoudende bosbranden. Met name in de afgelopen week laaiden er steeds meer branden op. Gouverneur Jerry Brown heeft inmiddels de noodtoestand uitgeroepen in de Amerikaanse staat aan de westkust. Door de ligging van een hogedrukgebied ten westen van de Sierra Nevada konden de bosbranden weken aanhouden. 2p 9 Bekijk bron 11 en lees bron 12. → Leg uit dat de ligging van een hogedrukgebied eraan heeft bijgedragen dat de bosbranden weken konden aanhouden. Doe het zo: Geef eerst een weerschijnsel dat hoort bij een hogedrukgebied. Geef daarna aan waardoor dit weerschijnsel leidt tot aanhoudende bosbranden. GT-0131-a-17-1-o 9 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 10 bron 13 Klimaatgrafieken van vier steden in de Verenigde Staten klimaatgrafiek 1 klimaatgrafiek 2 [FIGUUR: Klimaatgrafiek 1 toont de neerslag (mm) en temperatuur (°C) per maand voor een stad. De neerslagcurve heeft een piek in de zomermaanden. De temperatuurcurve laat een koude winter en een warme zomer zien.] [FIGUUR: Klimaatgrafiek 2 toont de neerslag (mm) en temperatuur (°C) per maand voor een stad. De neerslagcurve heeft een piek in de zomermaanden. De temperatuurcurve laat een koude winter en een warme zomer zien.] klimaatgrafiek 3 klimaatgrafiek 4 [FIGUUR: Klimaatgrafiek 3 toont de neerslag (mm) en temperatuur (°C) per maand voor een stad. De neerslagcurve heeft een piek in de zomermaanden. De temperatuurcurve laat een koude winter en een warme zomer zien.] [FIGUUR: Klimaatgrafiek 4 toont de neerslag (mm) en temperatuur (°C) per maand voor een stad. De neerslagcurve heeft een piek in de zomermaanden. De temperatuurcurve laat een koude winter en een warme zomer zien.] GT-0131-a-17-1-o 10 / 31 lees verder ### Pagina 11 bron 14 Noord-Amerika [FIGUUR: Kaart van Noord-Amerika met de landsgrenzen aangegeven door stippellijnen. Verschillende locaties zijn gemarkeerd met de letters S, T, U en V.] Legenda: landsgrens 1p 10 Bekijk bron 13 en bron 14. Waar staan de letters S, T, U en V van de plaatsen uit bron 14 juist bij de klimaatgrafieken 1, 2, 3 en 4 uit bron 13? klimaatgrafiek 1 2 3 4 A S T U V B S U V T C S V T U D V S T U E V T S U F V U T S GT-0131-a-17-1-o 11 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 12 bron 15 Uitstoot broeikasgassen in ton CO$_2$ per hoofd van de bevolking in 1990, 2000 en 2011 [FIGUUR: Een staafdiagram met landen op de y-as en ton CO2 per hoofd op de x-as. De landen zijn Rusland, Duitsland, Japan, Italië, Frankrijk en India. Er zijn drie staafjes per land die de jaren 1990, 2000 en 2011 weergeven.] Legenda: 1990 2000 2011 land 1 Rusland Duitsland land 2 Japan land 3 Italië Frankrijk India 1p 11 Bekijk bron 15. Deze bron laat de uitstoot van broeikasgassen per hoofd van de bevolking zien. In bron 15 zijn de namen van drie landen vervangen door de cijfers 1, 2 en 3. Waar staan de namen van de landen juist bij land 1, land 2 en land 3 uit bron 15? land 1 land 2 land 3 A China Nederland Verenigde Staten B China Verenigde Staten Nederland C Nederland China Verenigde Staten D Nederland Verenigde Staten China E Verenigde Staten China Nederland F Verenigde Staten Nederland China GT-0131-a-17-1-0 12 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 13 bron 16 Tekst De toenemende uitstoot van CO$_2$ is een oorzaak van de klimaatverandering. De grotere uitstoot wereldwijd wordt vooral veroorzaakt door de groei van het gebruik van ... 1 ... (alternatieve energie / fossiele brandstoffen). Er zijn wereldwijd oplossingen bedacht om de CO$_2$-uitstoot te vermindere n. Één van de mogelijkheden om minder broeikasgassen uit te stoten is minder vlees consumeren. Bij veeteelt komt veel ... 2 ... (kooldioxide / methaan) vrij uit mest. Veel landen zijn druk bezig met duurzamere productie. Een duurzamere productie ... 3 ... (verhoogt / verlaagt) de ecologische voetafdruk per persoon. 2p 12 In de tekst van bron 16 staat achter de cijfers 1, 2 en 3 een keuzemogelijkheid. → Neem de cijfers 1, 2 en 3 uit bron 16 over op het antwoordblad en zet de juiste keuze erachter. GT-0131-a-17-1-o 13 / 31 lees verder ▶▶▶ ### Pagina 14 bron 17 Drie manieren waarop neerslag ontstaat tekening 1 tekening 2 tekening 3 [FIGUUR: Tekening van een berglandschap met regen en wolken aan de loefzijde. Tekening van een helling met regen en wolken die tegen de helling op bewegen. Tekening van wolken met opwaartse pijlen en regen.] Legenda: luchtstroming 1p 13 Bekijk bron 17. In het deel van de Verenigde Staten waar veel tornado's voorkomen (Tornado Alley) komt één type neerslag het meest voor. In bron 17 worden drie manieren waarop neerslag ontstaat weergegeven. Waar staat het juiste type neerslag dat het meest voorkomt in Tornado Alley met de juiste tekening uit bron 17? type neerslag juiste tekening A frontale neerslag tekening 1 B frontale neerslag tekening 2 C stijgingsneerslag tekening 2 D stijgingsneerslag tekening 3 E stuwingsneerslag tekening 1 F stuwing s neerslag tekening 3 GT-0131-a-17-1-o 14 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 15 bron 18 Orkaanactiviteit [FIGUUR: Kaart van de Verenigde Staten met gekleurde gebieden die de orkaanactiviteit aangeven. Een legenda toont de gradaties 'hoogst', 'hoog', 'gemiddeld', en de lijnen voor 'landsgrens' en 'staatsgrens'.] bron 19 Tekst Het orkaanseizoen in de Verenigde Staten loopt van ... 1 ... (juni tot en met november / december tot en met mei). De overheersende windrichting is dan ... 2 ... (zuidwest / zuidoost). Het type wind is dan ... 3 ... (aanlandig / aflandig). 2p 14 Bekijk bron 18 en lees bron 19. In de tekst van bron 19 staat achter de cijfers 1, 2 en 3 een keuzemogelijkheid. → Neem de cijfers 1, 2 en 3 uit bron 19 over op het antwoordblad en zet de juiste keuze erachter. 1p 15 Tornado's en orkanen zijn allebei vormen van extreem weer. Orkanen leiden gemiddeld tot meer slachtoffers dan tornado's. Toch is hazard management bij tornado's lastiger dan bij orkanen. → Geef een reden waarom dat zo is. GT-0131-a-17-1-o 15 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 16 Water bron 20 Bovenaanzicht van een rivier met zijrivieren [FIGUUR: Een kaart van een riviersysteem met de monding in zee. Verschillende plekken zijn gemarkeerd met de letters P, Q, R, S. Een legenda toont de cijfers 1, 2, 3 en "zee". Cijfer 1 is een riviertak, 2 een riviervlakte en 3 een bergkam.] 1p 16 In bron 20 zijn in de legenda drie begrippen vervangen door de cijfers 1, 2 en 3. Waar staan de cijfers 1, 2 en 3 uit de legenda in bron 20 juist bij de drie begrippen? stroomgebied | stroomstelsel | waterscheiding ---|---|---| A | 1 | 2 | 3 B | 1 | 3 | 2 C | 2 | 1 | 3 D | 2 | 3 | 1 E | 3 | 1 | 2 F | 3 | 2 | 1 1p 17 Bekijk bron 20. De stroomsnelheid beïnvloedt hoeveel erosie en sedimentatie er plaatsvindt. Waar staan de juiste letters uit bron 20 bij de grootste erosie en de meeste sedimentatie? grootste erosie bij | meeste sedimentatie bij ---|--- A | P | R B | P | S C | Q | P D | Q | R E | R | Q F | S | P GT-0131-a-17-1-0 16 / 31 ### Pagina 17 bron 21 Waterwinning voor de productie van drinkwater in Nederland [FIGUUR: Lijn- en oppervlaktediagram met op de y-as m³/jaar (x mln) en waarden van 0 tot 1.400, en op de x-as de jaren van 1950 tot 2009. Twee gebieden worden getoond: het onderste gebied, 'uit grondwater', en het bovenste gebied, 'uit oppervlaktewater'.] 2p 18 Bekijk bron 21. Voor de productie van drinkwater gebruiken we in Nederland vaker grondwater dan oppervlaktewater. → Noem eerst een voordeel van het gebruik van grondwater voor drinkwaterproductie ten opzichte van oppervlaktewater. → Noem een reden waarom er in West-Nederland bijna geen gebruik wordt gemaakt van grondwater voor drinkwaterproductie. bron 22 Verlaging van de grondwaterstand BURGH-HAAMSTEDE - Waterschap Scheldestromen is met de provincie Zeeland in overleg over de verlaging van de grondwaterstand rond Burgh-Haamstede. In een aantal wijken is veel wateroverlast. Dat komt onder andere doordat deze woonwijken op kleigrond liggen. Het waterschap probeert de waterstand wat aan te passen. 1p 19 Lees bron 22. Op kleigronden is de wateroverlast over het algemeen groter dan op zandgronden. → Geef hiervan de oorzaak. 2p 20 Lees bron 22. Stel dat er besloten wordt om de grondwaterstand in de woongebieden bij Burgh-Haamstede te verlagen. → Noem twee maatregelen waardoor de grondwaterstand verlaagd kan worden. GT-0131-a-17-1-0 17 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 18 1p 21 In het kader van het beleidsplan Ruimte voor de Rivier worden veel kribben verlaagd of verwijderd. → Geef een argument waarom het verlagen of verwijderen van kribben past in het beleidsplan Ruimte voor de Rivier. bron 23 West-Nederland [FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een kustlandschap met de Noordzee, duinen, een poldergebied met huizen en een molen, en een ondergrond van klei en veen met een ondoorlatende laag. De zeestand is hoger dan het polderpeil en er is een grens tussen zoet en zout water.] Legenda: klei en veen ondoorlatende laag 1p 22 Bekijk bron 23. Waardoor hebben polders in West-Nederland veel last van verzilting? A door bemaling van de polders B door de infiltratie van oppervlaktewater in de duinen C door de toenemende neerslag D door opwaartse stroming van zoet water GT-0131-a-17-1-o 18 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 19 bron 24 Irigatiekanaal in het Midden-Oosten [FIGUUR: Een zwart-witfoto van een irrigatiekanaal met twee personen in traditionele kledij die aan weerszijden van het kanaal staan bij een waterregelaar.] 1p 23 Bekijk bron 24. Wateraanvoer naar droge gebieden gebeurt soms via een irrigatiekanaal en soms via pijpleidingen. -> Geef een nadeel van een irrigatiekanaal als je het vergelijkt met vervoer van water door pijpleidingen. 1p 24 In het zuiden van Egypte is in de rivier de Nijl de Aswandam aangelegd. De aanleg van de Aswandam in de Nijl heeft voor de bewoners in de benedenloop van de Nijl voordelen en nadelen. -> Noem een voordeel van de aanleg van de Aswandam voor de bewoners in de benedenloop van de Nijl. GT-0131-a-17-1-o 19 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 20 bron 25 De Huang He [FIGUUR: Een brede, meanderende rivier gefotografeerd vanuit de lucht. De oevers zijn bedekt met groen. In de verte is een stad zichtbaar aan de rivier.] bron 26 Tekst De Huang He wordt ook wel de Gele Rivier genoemd. Deze naam dankt de rivier aan het gele water dat erdoor stroomt. Als een geel lint kronkelt de rivier door het Chinese landschap. De Huang He wordt de laatste jaren steeds geler. 1p 25 Bekijk bron 25 en lees bron 26. Door menselijk handelen is de rivier de Huang He nog geler geworden. → Noem een voorbeeld van dit menselijk handelen waardoor het water in de Huang He geler is geworden. 1p 26 De Chinese overheid heeft in de Huang He een stuwdam aangelegd. Achter de dam is een stuwmeer ontstaan. In het stuwmeer vindt veel sedimentatie plaats. → Geef de oorzaak waardoor in stuwmeren veel sedimentatie plaatsvindt. GT-0131-a-17-1-o 20 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 21 bron 27 Waterstress* in China [FIGUUR: Kaart van China met kleurcodering per regio voor waterstress. Een legenda toont 'laag risico', 'gemiddeld risico', 'hoog risico' en 'extreem hoog risico'. Een schaal van 0 tot 900 km is zichtbaar.] *waterstress = de mate van waterschaarste in een gebied 2p 27 Bron 27 geeft de waterstress van China weer. Over deze bron worden drie uitspraken gedaan. Uitspraak 1: het zuidwesten heeft een laag risico op waterschaarste, omdat er smeltwater uit het Himalayagebergte aangevoerd wordt. Uitspraak 2: in het oosten van China liggen de provincies met het hoogste risico op waterschaarste. Uitspraak 3: het noordwesten is de droogste regio van China, maar vanwege de lage bevolkingsdichtheid is er weinig kans op waterschaarste. -> Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is. GT-0131-a-17-1-o 21 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 22 bron 28 De rivier de Jordaan [FIGUUR: Gekleurde staafdiagrammen met op de x-as de landen Libanon, Syrië, Israël en Jordanië. Op de y-as staat aan de linkerzijde de afhankelijksindex in %. Aan de rechterzijde staat een schaal van 0 tot 800 mm voor de neerslag. Er is een legenda met drie items: 'afhankelijksindex', 'oppervlakte in het stroomgebied' en 'gemiddelde neerslag per jaar'.] 1p 28 Bron 28 geeft informatie over landen in het stroomgebied van de rivier de Jordaan. De afhankelijkheidsindex geeft de mate aan waarin een land afhankelijk is van water uit de Jordaan dat uit het buitenland komt. Welk land is niet afhankelijk van water uit de Jordaan dat aangevoerd wordt uit het buitenland? A Israël B Jordanië C Libanon D Syrië 1p 29 Bekijk bron 28. Stel dat er een waterconferentie komt waarin landen in het stroomgebied van de Jordaan afspraken gaan maken over de verdeling van water uit de Jordaan. Zo'n afspraak zou kunnen zijn dat landen met het grootste oppervlakte in het stroomgebied van de Jordaan het meeste water mogen gebruiken. Welk land zou dan het meeste water uit de Jordaan mogen gebruiken? A Israël B Jordanië C Libanon D Syrië 1p 30 Bekijk bron 28. Naast de oppervlakte in het stroomgebied of de gemiddelde neerslag per jaar kun je ook andere criteria gebruiken op basis waarvan je het water uit de Jordaan rechtvaardig zou kunnen verdelen. → Geef een ander criterium. GT-0131-a-17-1-o 22 / 31 lees verder ► ► ► ### Pagina 23 bron 29 Tekst De Aswandam is aangelegd in de Nijl bij Aswan in het zuiden van Egypte. De constructie van de dam begon in 1960 en de dam was af op 21 juli 1970. Het hierdoor gevormde Nassermeer was in 1976 voor de eerste keer volledig gevuld. Door de aanleg van het meer moesten duizenden mensen verhuizen. 1p 31 Bron 29 geeft een nadeel dat direct optrad bij de aanleg van de Aswandam. Pas jaren later bleek dat de Aswandam ook bijdroeg aan het brak worden van het water in de Nijldelta. Dit heeft vooral te maken met het toenemend watergebruik uit het stuwmeer. → Welk verband bestaat tussen de afnemende watertoevoer door de Nijl naar de Nijldelta en het brak worden van het water in de monding van de Nijl? GT-0131-a-17-1-o 23 / 31 lees verder ### Pagina 24 Bevoking en ruimte bron 30 Vier leeftijdsdiagrammen van Nederland leeftijdsdiagram 1 leeftijdsdiagram 2 [FIGUUR: Leeftijdsdiagram 1: een piramidegrafiek die de bevolkingssamenstelling van mannen en vrouwen naar leeftijd weergeeft voor het jaar 1950. De x-as toont het aantal in duizenden, variërend van 0 tot 200, en de y-as toont leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+.] mannen vrouwen mannen vrouwen 200 150 100 50 0 200 150 100 50 0 x1000 x1000 leeftijdsdiagram 3 leeftijdsdiagram 4 [FIGUUR: Leeftijdsdiagram 3: een piramidegrafiek die de bevolkingssamenstelling van mannen en vrouwen naar leeftijd weergeeft voor het jaar 1990. De x-as toont het aantal in duizenden, variërend van 0 tot 200, en de y-as toont leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+.] mannen vrouwen mannen vrouwen 200 150 100 50 0 200 150 100 50 0 x1000 x1000 1p 32 Bekijk bron 30. In bron 30 staan, in willekeurige volgorde, de leeftijdsdiagrammen van Nederland van 1950, 1990, 2014 en 2050. Waar staan de cijfers 1, 2, 3 en 4 van de leeftijdsdiagrammen uit bron 30 juist bij de vier jaartallen? 1950 1990 2014 2050 A 1 2 4 3 B 1 3 4 2 C 2 1 3 4 D 2 4 3 1 E 3 2 1 4 F 3 4 1 2 GT-0131-a-17-1-0 24 / 31 lees verder ### Pagina 25 bron 31 Bevolkingsopbouw naar leeftijd per provincie, 1 januari 2012 [FIGUUR: Horizontale staafdiagrammen die de bevolkingsopbouw per provincie per leeftijdsgroep weergeven. De provincies zijn op de y-as weergegeven, van Groningen bovenaan tot Limburg onderaan. De x-as loopt van 0 tot 100 en vertegenwoordigt het percentage van de bevolking. De legenda geeft aan dat de lichtgekleurde staven 0-19 jaar vertegenwoordigen, de donkergrijze staven 20-64 jaar en de lichtgrijze staven 65 jaar of ouder.] Groningen Frieslân (= Friesland) Drenthe Noord-Holland Flevoland Overijssel Zuid-Holland Utrecht Gelderland Zeeland Noord-Brabant Limburg 0 20 40 60 80 100 → percentage van de bevolking 33 Bekijk bron 31. Zeeland was in 2012 het meest vergrijsd en Flevoland het minst. → Geef eerst een oorzaak waardoor Zeeland het meest vergrijsd was. → Geef daarna een oorzaak waardoor Flevoland het minst vergrijsd was. GT-0131-a-17-1-o 25 / 31 lees verder ►►► ### Pagina 26 bron 32 Bevolkingsontwikkeling in Nederland, 1970 - 2015 [FIGUUR: Lijn-grafiek die de bevolkingsontwikkeling in Nederland tussen 1970 en 2015 weergeeft. De y-as is geschaald in duizenden, van 0 tot 200. De x-as toont de jaren van 1970 tot 2015. Er zijn drie lijnen: een gestippelde lijn voor de totale bevolkingsgroei, een doorgetrokken lijn voor de natuurlijke bevolkingsgroei, en een gestreepte lijn voor de sociale bevolkingsgroei.] Legenda: ......... totale bevolkingsgroei ------- natuurlijke bevolkingsgroei ------ sociale bevolkingsgroei 34 Bekijk bron 32. Over deze bron worden drie uitspraken gedaan. Uitspraak 1: in 2015 zijn er meer mensen gestorven dan er geboren zijn. Uitspraak 2: in 2006 was de totale bevolkingsgroei kleiner dan de natuurlijke groei. Uitspraak 3: de Nederlandse bevolking is in de periode 1970 - 2015 vooral toegenomen door natuurlijke groei. → Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is. GT-0131-a-17-1-o 26 / 31 lees verder ### Pagina 27 bron 33 Immigranten in Nederland naar herkomst, 1950 - 2014 [FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as de jaren 1950, 1975, 2000, 2014 en op de y-as het aantal immigranten (x 1000) oplopend van 0 tot 120. Per jaar zijn er meerdere staven met verschillende patronen die de herkomst van de immigranten weergeven. In de legenda staan P, Q, R, Suriname, Nederlands Antillen en Turkije.] Legenda: P Q R Suriname Nederlands Antillen* Turkije *De Nederlandse waren een land binnen het Koninkrijk der Nederlanden. Aruba, Curaçao en Sint Maarten zijn afzonderlijke landen geworden binnen het Koninkrijk en Saba, Sint Eustatius en Bonaire hebben de status bijzondere gemeente binnen Nederland. 1p 35 Bekijk bron 33. In de legenda zijn drie gebieden vervangen door de letters P, Q en R. De gegevens zijn, in willekeurige volgorde, van Marokko, Indonesië en de Europese Unie. Waar staan de herkomstgebieden van immigranten juist bij de letters P, Q en R uit bron 33? P Q R A Europese Unie Indonesië Marokko B Europese Unie Marokko Indonesië C Indonesië Europese Unie Marokko D Indonesië Marokko Europese Unie E Marokko Europese Unie Indonesië F Marokko Indonesië Europese Unie 1p 36 Bekijk bron 33. In 1975 kwamen veel Surinamers naar Nederland. → Geef de reden waarom veel migraten uit Suriname juist in dat jaar naar Nederland kwamen. 1p 37 Polen vestigen zich zowel in Duitsland als in Nederland. → Geef een aardrijkskundige reden waarom Polen zich liever in Duitsland vestigen dan in Nederland. 2p 38 Uit het oosten van Duitsland, met uitzondering van Berlijn, migreren relatief veel inwoners naar andere gebieden in Duitsland. → Geef twee afstotingfactoren van het oosten van Duitsland. GT-0131-a-17-1-o Beschikbaar gesteld door Stichting Studiegbegeleiding Leiden (SSL). 27/31 lees verder ▶ ▶ ▶ ### Pagina 28 bron 34 China, vier leeftijdsdiagrammen in percentages in 1950, 1980, 2010 en 2040 [FIGUUR: Piramide van 1950, met op de x-as percentage en op de y-as leeftijd, gesplitst naar mannen en vrouwen.] [FIGUUR: Piramide van 1980, met op de x-as percentage en op de y-as leeftijd, gesplitst naar mannen en vrouwen.] [FIGUUR: Piramide van 2010, met op de x-as percentage en op de y-as leeftijd, gesplitst naar mannen en vrouwen.] [FIGUUR: Piramide van 2040, met op de x-as percentage en op de y-as leeftijd, gesplitst naar mannen en vrouwen.] 2p 39 Bekijk bron 34. Over bron 34 worden drie uitspraken gedaan. Uitspraak 1: de bevolking zal tussen 2010 en 2040 vergrijzen. Uitspraak 2: in 2010 waren er in procenten minder 35- tot 40-jarigen dan in 1950. Uitspraak 3: in 2040 zullen in China in procenten meer mannen tussen de 65 en 70 jaar zijn dan mannen tussen de 35 en 40 jaar. → Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is. GT-0131-a-17-1-o 28/31 lees verder ►►► ### Pagina 29 bron 35 Website NOS, 10 november 2015 China verwacht drie miljoen extra baby's per jaar China heeft de maatregel die in 1979 werd ingevoerd om de bevolkingsgroei af te remmen afgeschaft. China verwacht dat door het nieuwe beleidsbeleid in de nabije toekomst per jaar drie miljoen extra baby's geboren zullen worden. Vorig jaar werden bijna zeventien miljoen kinderen geboren in China. De Chinezen verwachten dat het aantal geboorten stijgt naar twintig miljoen per jaar. 2p 40 Lees bron 35. → Welke maatregel heeft ervoor gezorgd dat de bevolking in China sinds 1979 minder snel groeide dan daarvoor? → Noem een reden waarom de Chinese regering nu wel een bevolkingstoename stimuleert. bron 36 China, bijdrage per regio aan het nationaal inkomen in 2010 [FIGUUR: Kaart van China met regio's gekleurd op basis van hun bijdrage aan het nationaal inkomen, met een legenda die de kleurcodes correspondeert met Euro's per inwoner, en een schaalbalk.] Legenda: Bruto Regionaal Product per inwoner in euro's, 2010 minder dan 2000 2000 - 4000 4000 - 6000 6000 - 10000 geheel China: 3346 euro 2p 41 Bekijk bron 36. Bron 36 laat de bijdrage per regio aan het nationaal inkomen zien. Veel mensen migreren van het binnenland van China naar de oostkust. → Noem vanuit bron 36 de reden van deze migratie. → Noem nog een reden waarom binnenlandse migranten naar de oostkust migreren. GT-0131-a-17-1-0 29 / 31 lees verder ### Pagina 30 bron 37 Twee leeftijdsdiagrammen leeftijdsdiagram 1 [FIGUUR: Piramidevormig staafdiagram dat de leeftijdsverdeling van de mannelijke en vrouwelijke bevolking weergeeft. De horizontale as toont de bevolkingsomvang in miljoenen, met 0 in het midden en oplopend naar 1,5 aan de linkerkant voor mannen en aan de rechterkant voor vrouwen. De verticale as toont leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+.] mannen vrouwen mannen vrouwen leeftijdsdiagram 2 100+ 95-99 90-94 85-89 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4 0,5 1,0 1,5 x mln 0,5 1,0 1,5 x mln 1p 42 Bekijk bron 37. Eén leeftijdsdiagram in bron 37 is van stedelijke gebieden in China en het andere leeftijdsdiagram is van plattelandsgebieden in China. → Geef eerst aan of leeftijdsdiagram 1 of leeftijdsdiagram 2 uit bron 37 van stedelijke gebieden is. Geef daarna een argument voor je keuze vanuit de leeftijdsopbouw. GT-0131-a-17-1-o 30 / 31 lees verder ### Pagina 31 bron 38 Hutong in Shanghai [FIGUUR: Een straat met traditionele Chinese woningen (hutongs) aan de linkerkant en moderne wolkenkrabbers aan de rechterkant.] 1p 43 Bekijk bron 38. Veel hutongs in China zijn al gesloopt of worden gesloopt. → Geef een reden waarom steeds meer hutongs worden gesloopt. 1p 44 Veel steden in China zijn de laatste twintig jaar snel gegroeid. Tot deze snelle groeiers behoren Guangzhou en Shanghai. Ze liggen beide aan zee. → Geef een reden waarom de ligging aan zee voor deze steden economisch gunstig is. 1p 45 Door migratie is de bevolkingsopbouw in Guangzhou en Shanghai veranderd. → Geef eerst aan of deze migratie zorgt voor verjonging of vergrijzing. Geef vervolgens een argument voor je keuze. Bronvermelding Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd. GT-0131-a-17-1-o 31 / 31 einde