# Eindexamen Aardrijkskunde VMBO-GL/TL 2016 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/aardrijkskunde/2016/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

### Vraag 41 – Opgave 1

### Vraag 42 – Opgave 1

### Vraag 43 – Opgave 1

### Vraag 44 – Opgave 1

### Vraag 45 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2016
tijdvak 2
dinsdag 21 juni
13:30 - 15:30 uur
aardrijkskunde CSE GL en TL

Dit examen bestaat uit 45 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 59 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.

GT-0131-a-16-2-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft
meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

Weer en klimaat

bron 1
Satellietbeeld van een deel van Europa

[FIGUUR: Satellietbeeld van een wervelstorm boven Noord-Europa.]

1p 1
Regelmatig is in het weerbericht een beeld te zien zoals in bron 1. Dit
satellietbeeld is van een dag in juli en toont een luchtdruksysteem.
Achter welke letter staan het juiste luchtdruksysteem en de juiste
weersomschrijving voor dit deel van Europa, zoals te zien is in bron 1?

|  | luchtdruksysteem | weersomschrijving |
|---|---|---|
| A | een hogedrukgebied | mooi weer, droog, veel zon |
| B | een hogedrukgebied | slecht weer, veel wind en sneeuw |
| C | een lagedrukgebied | mooi weer, droog, veel zon |
| D | een lagedrukgebied | slecht weer, veel wind en regen |

GT-0131-a-16-2-o 2 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 3

bron 2
Weersverwachting voor 17 december 2014
[FIGUUR: Weersverwachting op de kaart van Nederland met iconen voor regen, temperatuur en wind. Er worden temperaturen van 9°C en 10°C getoond, en wind met snelheid 4.]
1p 2 We onderscheiden vijf weerelementen. In bron 2 zijn vier van de vijf
weerelementen te zien.
→ Welk weerelement staat niet in bron 2?
GT-0131-a-16-2-o 3 / 36 lees verder

### Pagina 4

bron 3
KNMI-weerkaart voor 17 december 2014
[FIGUUR: Weerkaart van Europa met isobaren, fronten en hogedruk- en lagedrukgebieden..]
Legenda:
koudefront
warmtefront
1015- luchtdruk

1p 3 Op de weerkaart in bron 3 is de weerssituatie van Europa te zien. Met de
gegevens op een weerkaart worden weersverwachtingen opgesteld.
Welke weersverwachting hoort bij de weerkaart in bron 3?
A Nederland staat onder invloed van het hogedrukgebied bij IJsland. In
Nederland zal het harder waaien dan in Spanje en het zal in
Nederland niet droog blijven.
B Nederland staat onder invloed van het hogedrukgebied bij IJsland. In
Nederland zal het minder waaien dan in Spanje en het zal in
Nederland droog blijven.
C Nederland staat onder invloed van het lagedrukgebied bij IJsland. In
Nederland zal het harder waaien dan in Spanje en het zal in
Nederland niet droog blijven.
D Nederland staat onder invloed van het lagedrukgebied bij IJsland. In
Nederland zal het minder hard waaien dan in Spanje en het zal in
Nederland droog blijven.

1p 4 Er worden twee uitspraken gedaan over het klimaat in Nederland en
Spanje.
Uitspraak 1: in Nederland komen meer depressies voor dan in Spanje.
Uitspraak 2: in het grootste deel van Spanje valt in de zomer minder
neerslag dan in de winter.
Wat is juist?
A Alleen uitspraak 1 is juist.
B Alleen uitspraak 2 is juist.
C Beide uitspraken zijn juist.
D Beide uitspraken zijn onjuist.

GT-0131-a-16-2-o 4/36 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

bron 4
Doorsnede van de Pyreneeën

[FIGUUR: Een profiel van bergketens, aangeduid als de Pyreneeën, met aan de linkerzijde de Atlantische Oceaan en aan de rechterzijde de Middellandse Zee. Er is een schaalverdeling van 0 tot 70 km.]

2p 5 Bekijk bron 4.
Een veelvoorkomende weerssituatie in de Pyreneeën is dat er wind vanaf
de Atlantische Oceaan richting X en Y waait. Bij X valt meer neerslag dan
bij Y.
→ Geef hiervoor een verklaring.
→ Hoe noemen we deze soort neerslag?

bron 5
Kringloop van het water

[FIGUUR: Een schematische weergave van de waterkringloop. Van links naar rechts: wolken met regen, daarna de zon met pijlen die omhoog wijzen (verdamping), dan pijlen die deels de berg op gaan (afstroming) en deels de grond in gaan (infiltratie), en aan de rechterkant een wateroppervlak.]

1p 6 Achter welke letter staan de juiste begrippen bij de cijfers 1, 2, 3 en 4 uit
bron 5?

|   | 1 | 2 | 3 | 4 |
|---|---|---|---|---|
| A | condenseren | verdampen | infiltreren | afstromen |
| B | condenseren | bevriezen | verdampen | infiltreren |
| C | infiltreren | bevriezen | afstromen | verdampen |
| D | smelten | verdampen | infiltreren | afstromen |
| E | verdampen | bevriezen | condenseren | infiltreren |
| F | verdampen | condenseren | afstromen | infiltreren |

GT-0131-a-16-2-o 5 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 6

bron 6
Overheersende luchtdruk en het mondiale windsysteem
tekening 1
[FIGUUR: Een halve bol met drie horizontale stippellijnen. Er staan pijlen die de windrichting aangeven. Boven en onder de stippellijnen staan een + en een -. Er zijn pijlen die naar links wijzen, pijlen die naar rechts wijzen en pijlen die diagonaal naar beneden wijzen.]
tekening 2
[FIGUUR: Een halve bol met drie horizontale stippellijnen. Er staan pijlen die de windrichting aangeven. Boven en onder de stippellijnen staan een + en een -. Er zijn pijlen die naar beneden wijzen, pijlen die naar rechts wijzen en pijlen die diagonaal naar boven wijzen.]
tekening 3
[FIGUUR: Een halve bol met drie horizontale stippellijnen. Er staan pijlen die de windrichting aangeven. Boven en onder de stippellijnen staan een + en een -. Er zijn pijlen die naar beneden wijzen, pijlen die naar rechts wijzen en pijlen die diagonaal naar boven wijzen.]
tekening 4
[FIGUUR: Een halve bol met drie horizontale stippellijnen. Er staan pijlen die de windrichting aangeven. Boven en onder de stippellijnen staan een + en een -. Er zijn pijlen die naar beneden wijzen, pijlen die naar rechts wijzen en pijlen die diagonaal naar boven wijzen.]

1p 7 Welke tekening in bron 6 geeft de overheersende luchtdruk en het mondiale windsysteem juist weer?
A tekening 1
B tekening 2
C tekening 3
D tekening 4

2p 8 Als wij in Nederland Spaanse tomaten eten, dan moeten die worden vervoerd. Dat zorgt voor CO2-uitstoot. Toch veroorzaakt de teelt van tomaten in Nederlandse kassen gemiddeld anderhalf keer meer CO2-uitstoot dan de teelt van tomaten in Spanje.
$\rightarrow$ Geef eerst het verschil in teelt.
$\rightarrow$ Geef daarna waardoor het verschil in $CO_2$-uitstoot wordt veroorzaakt.

GT-0131-a-16-2-0
6 / 36
lees verder

### Pagina 7

bron 7
Verenigde Staten, klimaatkaart

[FIGUUR: Kaart van de Verenigde Staten met verschillende klimaatzones aangeduid met cijfers 1 tot en met 5. Een legenda toont de bijbehorende patronen voor de cijfers 1, 2, 3, 4 en 5.]

1p 9 In bron 7 staan met de cijfers 1 tot en met 5 de vijf meest voorkomende klimaten van de Verenigde Staten aangegeven.
Achter welke letter staan de cijfers 1 tot en met 5 juist bij alle vijf klimaten?

| | gematigd zeeklimaat | hooggebergte-klimaat | landklimaat | steppe-klimaat | woestijn-klimaat |
|---|---|---|---|---|---|
| A | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| B | 1 | 2 | 5 | 4 | 3 |
| C | 3 | 1 | 5 | 4 | 2 |
| D | 3 | 4 | 1 | 5 | 2 |
| E | 4 | 1 | 2 | 5 | 3 |
| F | 5 | 3 | 2 | 4 | 1 |

1p 10 Bij de Grote Meren en in het uiterste noordoosten van de Verenigde Staten is veel veeteelt.
Welke uitspraak is juist?
A Hier vind je extensieve veeteelt op de steppes.
B Hier vind je extensieve veeteelt in een landklimaat.
C Hier vind je intensieve veeteelt op de steppes.
D Hier vind je intensieve veeteelt in een landklimaat.

GT-0131-a-16-2-o 7 / 36 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

bron 8
Ligging van drie steden in de Verenigde Staten
[FIGUUR: Kaart van de Verenigde Staten met de steden New York, Phoenix en Miami aangegeven.]
Legenda:
----- landsgrens
----- grens tussen de staten
0 400 800 km
bron 9
Klimaatgrafieken van vier steden in de Verenigde Staten
klimaatgrafiek 1
mm
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
°C
+40
+30
+20
+10
0
-10
-20
-30
-40
-50
J F M A M J J A S O N D
klimaatgrafiek 2
mm
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
°C
+40
+30
+20
+10
0
-10
-20
-30
-40
-50
J F M A M J J A S O N D
klimaatgrafiek 3
mm
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
°C
+40
+30
+20
+10
0
-10
-20
-30
-40
-50
J F M A M J J A S O N D
klimaatgrafiek 4
mm
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
°C
+40
+30
+20
+10
0
-10
-20
-30
-40
-50
J F M A M J J A S O N D
GT-0131-a-16-2-o
8 / 36
lees verder

### Pagina 9

1p 11 Op de kaart in bron 8 staan drie steden. Bron 9 laat vier klimaatieken zien, waarvan er drie zijn van de steden in bron 8.
Achter welke letter staan de klimaatieken uit bron 9 juist bij de drie steden op de kaart in bron 8?

|       | Miami        | New York     | Phoenix      |
| ----- | ------------ | ------------ | ------------ |
| A     | klimaatgrafiek 1 | klimaatgrafiek 4 | klimaatgrafiek 3 |
| B     | klimaatgrafiek 2 | klimaatgrafiek 1 | klimaatgrafiek 4 |
| C     | klimaatgrafiek 2 | klimaatgrafiek 3 | klimaatgrafiek 4 |
| D     | klimaatgrafiek 3 | klimaatgrafiek 2 | klimaatgrafiek 1 |
| E     | klimaatgrafiek 4 | klimaatgrafiek 4 | klimaatgrafiek 1 |
| F     | klimaatgrafiek 4 | klimaatgrafiek 1 | klimaatgrafiek 2 |

2p 12 Er werden drie uitspraken gedaan naar aanleiding van bron 8 en bron 9.
Uitspraak 1: de Grote Oceaan heeft een sterke invloed op het klimaat aan de westkust.
Uitspraak 2: de ligging landinwaarts en de ligging op lage breedte hebben grote invloed op het klimaat van Phoenix.
Uitspraak 3: de Golf van Mexico heeft grote invloed op het klimaat van Miami.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad en zet erachter of deze uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-16-2-0 9 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 10

bron 10
Ecologische voetafdruk

Mensen hebben ruimte nodig om te wonen, om voedsel te produceren,
zich te verplaatsen, vakantie te vieren en afval te verwerken. De mens
concurreert met de natuur om de beschikbare ruimte op aarde. Met de
ecologische voetafdruk kun je zien hoeveel ruimte iemand nodig heeft.
Hoe meer ruimte je nodig hebt, hoe groter je ecologische voetafdruk. De
ecologische voetafdruk van de Amerikanen is veel groter dan die van de
bewoners van de meeste andere landen.

1p 13 Lees bron 10. De Amerikaanse overheid werkt aan plannen die moeten
leiden tot een kleinere ecologische voetafdruk. Tegelijkertijd moet het
beleid ook bijdragen aan het verminderen van het versterkte
broeikaseffect.
Welk beleid draagt bij aan een kleinere ecologische voetafdruk en
vermindering van het versterkte broeikaseffect?
A Overheidssubsidie op intensievere landbouw: door gebruik van meer
meststoffen en bestrijdingsmiddelen heb je minder land nodig.
B Overheidssubsidie op zonne-energie: dit leidt tot minder gebruik van
fossiele brandstoffen.
C Stimuleren van het gebruik van biobrandstof: dit leidt tot een lagere
productie van landbouwgewassen in de Verenigde Staten en tot meer
import.
D Stimuleren van suburbanisatie: dit leidt tot een afname van het woon-
werkverkeer en levert minder uitstoot van broeikasgassen.

GT-0131-a-16-2-o 10 / 36 lees verder 

### Pagina 11

bron 11
Verenigde Staten, orkanen

[FIGUUR: Kaart van het oosten van de Verenigde Staten en de Atlantische Oceaan met de banen van orkanen en pijlen die de richting aangeven. Er is ook een legenda met de namen van de orkanen: Rita, Katrina, Emily, Dennis, Ophelia, Wilma. Er is een schaal in kilometers.]

Legenda:
	hurricanes:
	baan van hurricanes
	in 2005 (met naam)
	hurricanesterkte
	 ⟵○───→

[FIGUUR: Staafdiagram met de 6 sterkste orkanen in het seizoen 2005. Op de horizontale as staan de namen van de orkanen: Wilma, Rita, Katrina, Emily, Dennis, Ophelia, met de datums van de storm. Op de linker verticale as staat "maximale windsnelheid in km/u" met waarden van 50 tot 300. Er zijn twee staven per orkaan: een witte staaf en een grijze staaf. Op de rechter verticale as staat "maximale neerslag in mm" met waarden van 250 tot 1500, en "luchtdruk in centrum van de hurricane in hPa" met waarden van 900 tot 1000. Er zijn twee staven per orkaan: een witte staaf en een grijze staaf.]

1p 14 Bekijk bron 11.
In 2005 trokken meerdere orkanen (hurricanes) over en langs de
Verenigde Staten.
→ Welke orkaan was volgens bron 11 het sterkst: Wilma of Katrina? Geef
met behulp van bron 11 een argument voor je keuze.

1p 15 Paul en Wally bestuderen de gevolgen van orkanen. Zij verbazen zich
over het gedrag van mensen voor, tijdens en na een orkaan.
Paul zegt: “Dat mensen niet evacueren is een voorbeeld van
risicoperceptie.”
Wally zegt: “Het belangrijkste doel van hazard management is om de
schade na een ramp zo snel mogelijk te herstellen.”
Wat is juist?
A Alleen de uitspraak van Paul is juist.
B Alleen de uitspraak van Wally is juist.
C Beide uitspraken zijn juist.
D Beide uitspraken zijn onjuist.

GT-0131-a-16-2-o 11 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 12

2p 16 Orkanen en tornado's komen regelmatig voor in de Verenigde Staten. Ze
kunnen allebei tot natuurrampen leiden. De economische gevolgen zijn
van een orkaan vaak veel groter dan van een tornado. Er zijn nog meer
verschillen tussen deze twee natuurverschijnselen.
→ Noem nog twee verschillen tussen een orkaan en een tornado.
Water
2p 17 In een landelijk gebied duurt het gemiddeld langer voordat regenwater is
afgevoerd dan in een stedelijk gebied.
→ Leg dit uit.
Doe het zo:
Ga eerst in op het verschil in ondergrond tussen landelijke en stedelijke
gebieden en geef daarna aan waardoor dit leidt tot een verschil in afvoer.
bron 12
Waterbalans in km³
[FIGUUR: Tabel met twee kolommen: 'aanvoer in Nederland' en 'afvoer in Nederland'. De eerste kolom bevat rijen voor '... 1 ...', '... 2 ...', '... 3 ...' en 'overige rivieren', met de waarden 70, 27, 8 en 3 respectievelijk. De tweede kolom bevat rijen voor 'naar zee', '... 4 ...', 'verbruik', met de waarden 87, 18 en 3 respectievelijk. Beide kolommen hebben een rij 'Totaal' met de waarde 108.]
1p 18 Bekijk bron 12.
Achter welke letter staan de begrippen en namen juist bij de cijfers 1, 2, 3
en 4 uit bron 12?
[FIGUUR: Tabel met vijf rijen (A t/m E) en vier kolommen genummerd 1 t/m 4. Kolom 1 bevat de opties: 'neerslag', 'neerslag', 'Rijn', 'Rijn', 'verdamping'. Kolom 2 bevat: 'Maas', 'Rijn', 'Maas', 'neerslag', 'Maas'. Kolom 3 bevat: 'Rijn', 'Maas', 'verdamping', 'Maas', 'Rijn'. Kolom 4 bevat: 'verdamping', 'verdamping', 'neerslag', 'verdamping', 'neerslag'.]
GT-0131-a-16-2-o
12 / 36
lees verder ►►►

### Pagina 13

bron 13
Nederland, grondsoorten
[FIGUUR: Kaart van Nederland met verschillende grondsoorten aangegeven met patronen. Een legenda toont de patronen voor veen, zand, klei en löss. Een schaalbalk toont 0, 40 en 80 km.]
2p 19 Bekijk bron 13.
→ Bij welke grondsoort in bron 13 is de kans op verdroging het grootst?
→ Geef een argument voor je keuze.
GT-0131-a-16-2-o 13 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 14

bron 14
Nederland, verzilting

[FIGUUR: Kaart van Nederland met gebieden met verzilting aangegeven.]

1p 20 In bron 14 zijn de gebieden in Nederland aangegeven waar veel verzilting voorkomt.
→ Zal de verzilting in West-Nederland de komende jaren toenemen of
afnemen? Geef een argument voor je keuze.

GT-0131-a-16-2-o 14 / 36 lees verder

### Pagina 15

bron 15
Het rivierlandschap rondom Nijmegen
[FIGUUR: Kaart van het rivierlandschap rond Nijmegen met de rivieren Waal en Neder-Rijn, omringd door verschillende landschapselementen zoals hoger gelegen zandgronden, veen, lichte rivierklei en zware rivierklei. Ook zijn steden zoals Arnhem en Nijmegen, dorpen en de grens met Duitsland aangegeven.]
Legenda:
hoger gelegen zandgronden
veen
lichte (zandige) rivierklei
zware rivierklei (komklei)
rivieren
stedelijke bebouwing
dorpen
1p 21 Drie leerlingen doen een uitspraak over bron 15.
Welke uitspraak is juist?
A Cijfer 1 ligt in de uiterwaarden.
B De klei ligt dichter bij de rivier dan het zand, omdat kleideeltjes
zwaarder zijn dan zand.
C Tussen de Waal en de Neder-Rijn liggen meer dorpen op de
oeverwallen dan op de komgronden.
GT-0131-a-16-2-o
15 / 36
lees verder ► ►►

### Pagina 16

bron 16
Ruimte voor de Rivier

De waterschappen Groot Salland en Vallei en Veluwe werken bij Zutphen,
Deventer, Zwolle en Kampen samen met de overheid aan een veiligere
IJssel. De hoogwaterstanden van 1993 en 1995 zijn hiervoor de directe
aanleiding. De rivier krijgt weer meer ruimte. Naast veiligheid investeert
het programma ‘Ruimte voor de Rivier’ in ruimtelijke kwaliteit: het
rivierengebied wordt mooier en aantrekkelijker gemaakt en er komt meer
ruimte voor natuur en recreatie.

bron 17
De IJssel bij Deventer, oude situatie

[FIGUUR: Luchtbeeld van de IJssel bij Deventer met bebouwing en landbouwgronden, de rivier is recht en ingekaderd door dijken.]

bron 18
De IJssel bij Deventer, nieuwe situatie

[FIGUUR: Luchtbeeld van de IJssel bij Deventer met bebouwing en landbouwgronden, de rivier is meanderend en heeft meer ruimte.]

2p 22
Lees bron 16 en bekijk bron 17 en 18.
→ Welke maatregel om de rivier meer ruimte te geven is in bron 18 te
zien?
→ Noem nog een maatregel die genomen kan worden om meer ruimte
aan de rivier te geven.

GT-0131-a-16-2-o
16 / 36
lees verder ►►►


### Pagina 17

1p 23 Tijdens de aardrijkskundeles doen twee leerlingen een uitspraak over rivieren.
Uitspraak 1: wanneer je vanaf de monding de Rijn stroomopwaarts volgt, passeer je eerst Zwitserland, dan Duitsland en uiteindelijk Nederland.
Uitspraak 2: waterscheidingen liggen meestal in gebieden met reliëf.
Wat is juist?
A Alleen uitspraak 1 is juist.
B Alleen uitspraak 2 is juist.
C Beide uitspraken zijn juist.
D Beide uitspraken zijn onjuist.

bron 19
Goederentransport natte lading (bijvoorbeeld aardolie) op Nederlandse
waterwegen

[FIGUUR: Lijngrafiek met de jaren 2008 tot en met 2012 op de x-as. De y-as loopt van 50 tot 150 en is gelabeld als 'index 2008=100'. Er zijn drie lijnen te zien: een gestippelde lijn, een doorgetrokken lijn en een streep-puntlijn. De legenda geeft aan dat de gestippelde lijn het 'aantal Nederlandse schepen' representeert, de doorgetrokken lijn het 'vervoerd gewicht' en de streep-puntlijn het 'laadvermogen'.]

1p 24 Twee leerlingen doen een uitspraak naar aanleiding van de grafiek in bron 19.
Uitspraak 1: tussen 2009 en 2012 nam het vervoerd gewicht aan natte lading per schip toe.
Uitspraak 2: volgens de grafiek zou er nog meer aan natte lading over water vervoerd kunnen worden, zonder het aantal schepen te laten toenemen.
Wat is juist?
A Alleen uitspraak 1 is juist.
B Alleen uitspraak 2 is juist.
C Beide uitspraken zijn juist.
D Beide uitspraken zijn onjuist.

GT-0131-a-16-2-o 17 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 18

bron 20
Reliëfkaart China
[FIGUUR: Een reliëfkaart van China met de nummers 1, 2 en 3 op verschillende locaties.]

1p 25 Het reliëf in China is trapsgewijs opgebouwd. Op de reliëfkaart in bron 20
zijn de cijfers 1, 2 en 3 in willekeurige volgorde geplaatst bij het
Hoogland van Tibet, het Lössplateau en het Rode Bekken.
→ Achter welke letter staan de cijfers 1, 2 en 3 uit bron 20 juist bij de
landschappen?

| | Hoogland van Tibet | Lössplateau | Rode Bekken |
|---|---|---|---|
| A | 1 | 2 | 3 |
| B | 1 | 3 | 2 |
| C | 2 | 1 | 3 |
| D | 2 | 3 | 1 |
| E | 3 | 1 | 2 |
| F | 3 | 2 | 1 |

GT-0131-a-16-2-o 18 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 19

bron 21
Deel stroomgebied van de rivier de Chang Jiang

[FIGUUR: Kaart van een deel van China met de rivier de Chang Jiang en omliggende steden zoals Chongqing, Wuhan en Shanghai. Een ingekaderd deel toont een gedetailleerder beeld van de Drie Kloven Dam en de waterkrachtcentrale.]

bron 22
Tekst

De aanleg van de Drie-Kloven dam heeft voordelen en nadelen gehad.
Door deze aanleg is het waterpeil ... 1 ... (stroomafwaarts /
stroomopwaarts) van de Drie-Kloven dam flink gestegen.
Het stuwmeer ligt ... 2 ... (ten oosten / ten westen) van
de Drie-Kloven dam.
Het water in het stuwmeer wordt onder andere gebruikt voor irrigatie.
Daardoor hebben de steden ... 3 ... (stroomafwaarts / stroomopwaarts)
van de Drie-Kloven dam te maken met een sterk verlaagd waterpeil, met
name in een stad als ... 4 ... (Chongqing / Shanghai).

2p 26 Bekijk bron 21 en lees bron 22.
In de tekst in bron 22 staan achter de cijfers 1, 2, 3 en 4 telkens twee
keuzemogelijkheden.
→ Neem de cijfers 1, 2, 3 en 4 uit bron 22 over op het antwoordblad en
schrijf de juiste keuze erachter.

GT-0131-a-16-2-0 19 / 36 lees verder ▶▶▶
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssleiden.nl. Pagina: 908

### Pagina 20

bron 23
Omvang Dode Zee

rond 1900 1997
[FIGUUR: Kaart van de Dode Zee in 1900 en 1997, met schaal 0-12-24 km.]
waterniveau Dode Zee
ten opzichte van de
zeespiegel
oppervlakte
hoeveelheid water
-390 m
950 km²
155 km³
-411 m
640 km²
131 km³

bron 24
Deel van Israël en Palestina
[FIGUUR: Kaart van een deel van Israël en Palestina, met de Dode Zee, rivier de Jordaan, en de steden Jeruzalem en Tel Aviv-Jaffa. Legenda: landsgrens, rivier, meer.]
Legenda:
- - - landsgrens
rivier
meer

1p 27 Bekijk bron 23 en 24.
-> Geef een menselijke oorzaak waardoor de omvang van de Dode Zee
steeds kleiner wordt.

GT-0131-a-16-2-o
20 / 36
lees verder

### Pagina 21

bron 25
Ontziltingsinstallatie Saudi-Arabië
[FIGUUR: Aerial view of a large industrial complex next to the ocean, with rows of rectangular buildings and pipes.]
1p 28 Bekijk bron 25.
→ Geef de oorzaak waardoor deze manier van drinkwaterproductie vaak
een bijdrage levert aan het versterkte broeikaseffect.
GT-0131-a-16-2-0
21 / 36
lees verder

### Pagina 22

bron 26
Great Man-Made River Project
[FIGUUR: Kaart van Noord-Afrika met de Great Man-Made River Project, inclusief steden, waterleidingen, waterwinputten en waterreservoirs.]
Legenda:
— waterleidingsysteem
‡ waterwinpunt
◎ waterreservoir

bron 27
Grootste ondergronds waterreservoir ter wereld
[FIGUUR: Kaart van Libië, Egypte en Sudan met het grootste ondergrondse waterreservoir.]
Legenda
-- landsgrens
ondergronds waterreservoir

GT-0131-a-16-2-0
22 / 36
lees verder ►►►

### Pagina 23

bron 28
Krantenartikel
De Libische regering heeft in het verleden het besluit genomen om het
Great Man-Made River Project aan te leggen. Doel was zes miljoen
kubieke meter (fossiel) water per dag aan het ondergrondse
waterreservoir te onttrekken en te transporteren naar het noorden van het
land. Van het water zal 70% worden gebruikt voor landbouwdoeleinden;
hiermee kan circa 130.000 hectare land worden bevloeid.

29
Bekijk bron 26 en 27 en lees bron 28.
Welk aardkundig begrip gebruiken we voor zo'n ondergronds
waterreservoir met fossiel grondwater?
Welk gevolg zal het Great Man-Made River Project hebben voor de
buurlanden van Libië in bron 27?

GT-0131-a-16-2-o
23 / 36
lees verder

### Pagina 24

bron 29
Locatie van de Aswandam

[FIGUUR: Kaart van Noordoost-Afrika met de Nijl, Egypte, Sudan, Zuid-Sudan, Ethiopië, Kenia, het Victoriameer en de locatie van de Aswendam en de Grote Renaissancedam.]

Legenda
----- landsgrens
--- rivier
===== dam

1p 30 Bekijk de locatie van de Aswandam in bron 29.
→ Welke natuurlijke omstandigheid heeft ervoor gezorgd dat de
Egyptische regering de Aswandam juist in het zuiden van Egypte heeft
gebouwd?

GT-0131-a-16-2-o 24 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 25

1p 31 Arie, Marloes en Niek bespreken met elkaar de gevolgen van de aanleg
van de Aswandam voor het gebied stroomafwaarts.
Arie zegt: "Stroomafwaarts van de Aswandam nam het aantal
overstromingen toe, waardoor het land langs de oevers vruchtbaarder
werd."
Marloes zegt: "Stroomafwaarts van de Aswandam werd de waterafvoer
gelijkmatiger, waardoor het land langs de oevers vruchtbaar bleef."
Niek zegt: "Stroomafwaarts van de Aswandam nam het aantal
overstromingen af, waardoor het land langs de oevers minder vruchtbaar
werd."
Wat is juist?
A Alleen de uitspraak van Arie is juist.
B Alleen de uitspraak van Marloes is juist.
C Alleen de uitspraak van Niek is juist.
D Alle drie de uitspraken zijn onjuist.
GT-0131-a-16-2-0 25 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 26

Bevolking en ruimte
bron 30
Duitsland, bevolking van 65 jaar en ouder per regio 2011
[FIGUUR: Een kaart van Duitsland met de regio's gekleurd in verschillende grijstinten, met een legenda die de grijstinten weergeeft als percentages van de bevolking van 65 jaar en ouder. De legenda toont: minder dan 18, 18 - 20, 20 - 22, 22 - 24, 24 - 26, meer dan 26.]
1p 32 Bron 30 laat zien dat de bevolking van 65 jaar en ouder niet gelijkmatig verspreid is over Duitsland.
→ Geef de oorzaak van het hoge percentage inwoners van 65 jaar en ouder in het oosten van Duitsland ten opzichte van de rest van Duitsland.
GT-0131-a-16-2-o
26 / 36
lees verder ►►►

### Pagina 27

bron 31
Grijze druk* per gemeente, 2012

[FIGUUR: Kaart van Nederland met verschillende grijstinten per regio, met een legenda die de grijstinten koppelt aan percentages 65-plussers.]

Legenda:
verhouding 65-plussers ten opzichte
van 20- tot 65-jarigen (%)
minder dan 25
25-35
35-45
45 of meer

*Grijze druk is de verhouding tussen het aantal personen van 65 jaar en
ouder en het aantal personen van 20 tot 65 jaar.

1p 33 Bekijk bron 31.
→ Geef eerst aan welke provincie het laagste percentage 65-plussers
heeft ten opzichte van de 20- tot 65-jarigen.
Geef vervolgens een oorzaak van dit lage percentage.

GT-0131-a-16-2-0 27 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 28

bron 32
Drie bevolkingsdiagrammen van Duitsland

**bevolkingsdiagram 1**
[FIGUUR: Bevolkingsdiagram met leeftijdsgroepen op de y-as (van 0 tot 100+) en het aantal mannen en vrouwen op de x-as (van 0 tot 800 duizend). De linkerhelft toont de verdeling van mannen, de rechterhelft die van vrouwen. Het diagram heeft een brede basis, versmalt naar de middelbare leeftijd en wordt weer breder bij oudere leeftijden.]

**bevolkingsdiagram 2**
[FIGUUR: Bevolkingsdiagram met leeftijdsgroepen op de y-as (van 0 tot 100+) en het aantal mannen en vrouwen op de x-as (van 0 tot 800 duizend). De linkerhelft toont de verdeling van mannen, de rechterhelft die van vrouwen. Dit diagram heeft een relatief brede basis, versmalt sterk bij de leeftijd van 20-30 jaar en wordt daarna weer breder bij oudere leeftijden.]

**bevolkingsdiagram 3**
[FIGUUR: Bevolkingsdiagram met leeftijdsgroepen op de y-as (van 0 tot 100+) en het aantal mannen en vrouwen op de x-as (van 0 tot 800 duizend). De linkerhelft toont de verdeling van mannen, de rechterhelft die van vrouwen. Dit diagram heeft een relatief smalle basis en een brede top, wat duidt op een ouder wordende bevolking met weinig geboorte.]

1p 34 De bevolkingsdiagrammen van Duitsland in bron 32 staan in willekeurige volgorde en zijn van 1960, 2000 en 2040.
Achter welke letter staan de cijfers 1, 2 en 3 van de bevolkingsdiagrammen in bron 32 juist bij de jaartallen?

| | 1960 | 2000 | 2040 |
|---|---|---|---|
| A | 1 | 2 | 3 |
| B | 1 | 3 | 2 |
| C | 2 | 1 | 3 |
| D | 2 | 3 | 1 |
| E | 3 | 1 | 2 |
| F | 3 | 2 | 1 |

GT-0131-a-16-2-o 28 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 29

bron 33
Bevokingsgrafiek van Duitsland, 2009

[FIGUUR: Bevolkingsgrafiek van Duitsland, 2009. De x-as loopt van 0 tot 800 in stappen van 200 en is gelabeld 'x 1000'. De y-as toont leeftijdsgroepen van 0-4 tot 100+. De grafiek is opgedeeld in mannen en vrouwen. Voor beide groepen zijn er drie kleuropties: wit, lichtgrijs en donkergrijs. De legenda aan de rechterkant specificeert: wit voor 'buitenlanders', lichtgrijs voor 'Duitsers met migratieachtergrond (hun (groot)ouders zijn naar Duitsland geëmigreerd)' en donkergrijs voor 'Duitsers zonder migratieachtergrond (autochtone Duitsers)'.]

2p 35 Over bron 33 worden drie uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: de gemiddelde leeftijd van Duitsers zonder
migratieachtergrond ligt hoger dan van Duitsers met migratieachtergrond.
Uitspraak 2: bij de buitenlanders in Duitsland is de groep 0- tot 20-jarigen
en de groep van 65 jaar en ouder relatief klein, omdat buitenlanders
vooral arbeidsmigrant zijn in Duitsland.
Uitspraak 3: de groep Duitsers met migratieachtergrond bestaat voor een
belangrijk deel uit kinderen en kleinkinderen van gastarbeiders.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad
en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-16-2-0 29 / 36 lees verder ► ► ►
Voor alle eindexamens, zie ook www.ssIeiden.nl. Pagina: 918

### Pagina 30

bron 34
Duitsland, urbanisatiegraad, 1985 - 2015
[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as de jaren 1985 tot en met 2015, met intervallen van 5 jaar. Op de y-as staan percentages van 80 tot en met 92.]
Duitsland, groei van de stedelijke bevolking, 1985 - 2015
[FIGUUR: Staafdiagram met op de x-as perioden van 5 jaar van 1985-1990 tot en met 2010-2015. Op de y-as staan percentages van 0 tot en met 0,9.]
1p 36 Over bron 34 worden twee uitspraken gedaan.
Uitspraak 1: na 1995 nam de groei van het aantal stedelingen in Duitsland
af, maar Duitsland verstedelijkte nog wel steeds verder.
Uitspraak 2: door de dalende bevolkingsgroei in de Duitse steden tussen
1985 en 2015 is de bevolkingsdichtheid in de steden afgenomen.
Wat is juist?
A Alleen uitspraak 1 is juist.
B Alleen uitspraak 2 is juist.
C Beide uitspraken zijn juist.
D Beide uitspraken zijn onjuist.
GT-0131-a-16-2-o 30 / 36 lees verder ► ► ►

### Pagina 31

bron 35
Herkomstgebied van seizoenkaarthouders in Noord-Nederland
[FIGUUR: Kaart van Noord-Nederland met de provincies Friesland, Groningen en Drenthe ingekleurd volgens de herkomst van seizoenkaarthouders van SC Heerenveen, SC Cambuur en FC Groningen. De legenda geeft aan welke kleuren bij welke clubs horen. Er is een schaalverdeling van 0 tot 30 km.]
Legenda:
seizoenkaarthouders per club
sc Heerenveen
SC Cambuur
FC Groningen

2p 37
Bron 35 laat in grote lijnen de woonplaats van seizoenkaarthouders van
de drie noordelijke eredivisievoetbalclubs van het seizoen 2014-2015
zien: sc Heerenveen, SC Cambuur en FC Groningen. In de kaart zijn de
herkomstgebieden ingekleurd naar de club met de meeste
seizoenkaarthouders in dat gebied.
Over deze kaart worden drie uitspraken gedaan:
Uitspraak 1: de kaart gaat over het verzorgingsgebied van de drie
noordelijke eredivisievoetbalclubs.
Uitspraak 2: in Nederland is de drempelwaarde voor elke voetbalclub
gelijk.
Uitspraak 3: de maximale afstand die de seizoenkaarthouders willen
afleggen om hun favoriete club te zien voetballen noemen we de
reikwijdte.
-> Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad
en zet erachter of de uitspraak juist of onjuist is.

GT-0131-a-16-2-o
31 / 36
lees verder ►►►

### Pagina 32

bron 36
Stadion Euroborg

In de tweede helft van de jaren 90 ontstond in Groningen het plan om een
nieuw stadion voor profvoetbalclub FC Groningen te bouwen op een
nieuwe locatie: Stadion Euroborg. Het oude Oosterparkstadion voldeed
niet meer aan de moderne eisen. Op de oude locatie waren te weinig
mogelijkheden voor een groter stadion.

bron 37
De stad Groningen

[FIGUUR: Kaart van de stad Groningen met aanduidingen van wegen, spoorlijnen, gebouwen en wijken.]

Legenda:
--- spoorweg
===== autoweg

1p 38 Lees bron 36 en bekijk bron 37.
De nieuwe locatie van Stadion Euroborg biedt meer groeimogelijkheden
dan de oude locatie in de Oosterparkwijk.
→ Geef met behulp van bron 37 nog een reden waarom FC Groningen
gekozen heeft voor de nieuwe locatie.

GT-0131-a-16-2-o
32 / 36
lees verder ► ► ►

### Pagina 33

bron 38
Meerkernenmodel
[FIGUUR: Een diagram dat verschillende met elkaar verbonden geometrische vormen toont, elk genummerd van 1 tot 9, die verschillende stedelijke zones vertegenwoordigen volgens het meerkernenmodel.]
Legenda:
1 Central business district
2 groothandel en lichte industrie
3 woongebieden met lage huren
4 woongebieden met middenklasse huren
5 woongebieden met hoge huren
6 zware industrie
7 excentrisch gelegen zakendistrict
8 suburbane woongebied
9 suburbane industrie

1p 39 Bekijk bron 38.
De stad Groningen is min of meer opgebouwd volgens een concentrisch
model. Berlijn, de hoofdstad van Duitsland, is meer opgebouwd volgens
het meerkernenmodel.
→ Noem een historische gebeurtenis die de opbouw van Berlijn als
meerkernenstad mede verklaart.

bron 39
Speciale Economische Zones
Een Chinese Speciale Economische Zone is een stedelijk gebied in China
waar de regering buitenlandse handel en investeringen toelaat. In 1979
werden de eerste vier zones aangewezen: Xiamen, Shenzhen, Zhuhai en
Shantou. De zones kenden al snel een enorme bevolkingsgroei. Door het
succes besloot de regering in 1984 nog veertien nieuwe zones aan te
wijzen.

2p 40 Lees bron 39.
Voor westerse bedrijven is het zeer aantrekkelijk om zich in China te
vestigen.
→ Geef twee redenen waarom het voor westerse bedrijven zo
aantrekkelijk is om zich in China te vestigen.

2p 41 Lees bron 39.
Voor de Chinezen heeft het aanwijzen van de Speciale Economische
Zones niet alleen voordelen, maar ook nadelen.
→ Geef twee nadelige gevolgen voor de Chinezen die wonen in één van
deze Speciale Economische Zones.

GT-0131-a-16-2-o
33 / 36
lees verder ►►►

### Pagina 34

bron 40
China, inkomsten en bevolking
[FIGUUR: Kaart van China met per provincie een cirkeldiagram dat de bevolkingssamenstelling weergeeft, met daaronder een legenda voor gemiddeld inkomen per persoon en de schaal in kilometers.]
Legenda:
gemiddeld inkomen per persoon, x 1000 dollar
1 - 4
4 - 7
7 - 10
10 - 13
13 - 17
nationaal
gemiddelde
46,9
35,6
17,5
plattelands-
bevolking
geregistreerde stedelijke
bevolking
stedelijke bevolking
met plattelandsstatus
(illegale stadsbewoners)
2p 42 Er worden drie uitspraken gedaan over bron 40.
Uitspraak 1: in het oosten van China liggen meer steden dan in het
westen.
Uitspraak 2: het percentage geregistreerde stedelijke bevolking is in de
stadprovincie Shanghai kleiner dan in de provincie Guangdong.
Uitspraak 3: het gemiddelde inkomen per persoon is in het westen lager
dan in het oosten.
→ Neem de cijfers 1, 2 en 3 van de uitspraken over op het antwoordblad
en geef bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.
1p 43 In bron 40 staat in de legenda over de bevolking een groep omschreven
als 'stedelijke bevolking met plattelandsstatus'. Deze groep heeft dus niet
de juiste status voor het gebied waar zij wonen en werken.
→ Geef een reden waarom deze groep vooral voorkomt in de oostelijke
provincies en bijna niet in de westelijke provincies.
GT-0131-a-16-2-o 34 / 36 lees verder ►►►

### Pagina 35

bron 41
China, twee bevolkingsdiagrammen

bevolkingsdiagram 1 bevolkingsdiagram 2
mannen vrouwen mannen vrouwen
100+ 100+
95-99 95-99
90-94 90-94
85-89 85-89
80-84 80-84
75-79 75-79
70-74 70-74
65-69 65-69
60-64 60-64
55-59 55-59
50-54 50-54
45-49 45-49
40-44 40-44
35-39 35-39
30-34 30-34
25-29 25-29
20-24 20-24
15-19 15-19
10-14 10-14
5-9 5-9
0-4 0-4
% %

1p 44 Eén van de twee bevolkingsdiagrammen in bron 41 is van een stedelijk
gebied en het andere is van een landelijk gebied.
→ Welk bevolkingsdiagram hoort bij een stedelijk gebied zoals
Shanghai? Kies uit: bevolkingsdiagram 1 of bevolkingsdiagram 2.
→ Geef daarna een argument voor je keuze.

Let op: de laatste vraag van dit examen staat op de volgende pagina.

GT-0131-a-16-2-o 35 / 36 lees verder ► ► ►

### Pagina 36

bron 42
De Parelrivierdelta

[FIGUUR: Kaart van de Parelrivierdelta met aanduiding van huidige steden, toekomstige bebouwing en omliggende gebieden, inclusief een liggingsfragment van China en een schaalbalk.]

1p 45 Bron 42 laat de huidige en de toekomstige Parelrivierdelta zien. De aanwezige steden in de Parelrivierdelta zullen in de toekomst aan elkaar groeien.

Welk begrip past het best bij de toekomstige Parelrivierdelta?
A concessiegebied
B gated community
C hutong
D metropolitaan gebied

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

GT-0131-a-16-2-o 36 / 36 einde ■