# Eindexamen Aardrijkskunde VMBO-GL/TL 2016 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-gl-tl/aardrijkskunde/2016/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

### Vraag 37 – Opgave 1

### Vraag 38 – Opgave 1

### Vraag 39 – Opgave 1

### Vraag 40 – Opgave 1

### Vraag 41 – Opgave 1

### Vraag 42 – Opgave 1

### Vraag 43 – Opgave 1

### Vraag 44 – Opgave 1

### Vraag 45 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-GL en TL
2016
tijdvak 1
maandag 23 mei
9.00 - 11.00 uur
aardrijkskunde CSE GL en TL
Achter dit examen is een erratumblad met een herziene versie van bron 14 opgenomen.
Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen.
Dit examen bestaat uit 45 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 57 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
GT-0131-a-16-1-0
Beschikbaar gesteld door Stichting Studiebengeleiding Leiden (SSL).

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op.

Open vragen
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft
meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de
beoordeling meegeteld.

Weer en klimaat
2p 1 In landen als Spanje en de Verenigde Staten komen veel verschillende
klimaten voor. Nederland heeft maar één klimaat.
→ Geef eerst de naam van het klimaat in Nederland.
→ Geef vervolgens twee klimaatkenmerken van het klimaat in Nederland.

bron 1
Mogelijke gevolgen van de klimaatverandering voor Nederland,
1990-2100

[FIGUUR: Kaart van Nederland met vier genummerde vakken die mogelijke gevolgen van klimaatverandering beschrijven: 1 natte perioden, 2 droge perioden, 3 jaarlijkse neerslag, 4 zeespiegel Nederlandse kust, en een afbeelding die rivierafvoeren en temperatuurstijging weergeeft.]

1 natte perioden
10-daagse neerslagsom
die eens in de 10 jaar
wordt overschreden:
winter: +8 tot +24%

2 droge perioden
toename verdamping
van 7 tot 30%

3 jaarlijkse neerslag
neemt toe

4 zeespiegel Nederlandse kust
stijging 35 tot 85 cm

5 jaargemiddelde temperatuur
stijging 1,8 tot 5,1°C

6 rivierafvoeren
Rijn gemiddeld winter: +12 tot +27%
Rijn gemiddeld zomer: -41 tot +1%
Rijn extreem hoge afvoeren:
4 tot 40 keer vaker

GT-0131-a-16-1-0 2/33 lees verder ►►►


### Pagina 3

2p 2 Hans, Klaas en Megan bekijken bron 1. Over deze bron doen ze ieder een bewering.
Hans zegt: “De klimaatverandering in Nederland tussen 1990 en 2100 wordt veroorzaakt door het broeikaseffect.”
Klaas zegt: “De zeespiegelstijging aan de Nederlandse kust wordt vooral veroorzaakt door een neerslagtoename.”
Megan zegt: “Invoere afvoer van de Rijn in de toekomst wordt onder andere veroorzaakt door een toename van smeltwater.”
→ Neem de namen Hans, Klaas en Megan over op het antwoordblad en zet achter elke naam of de bewering juist of onjuist is.

bron 2
Aantal uren daglicht

[FIGUUR: Een diagram dat de aardbol toont met schaduwen en aanduidingen voor de hoeveelheid daglicht in verschillende breedtegraden. Er zijn pijlen die de zonnestralen weergeven. De noordpool (N.P.) is aangegeven. Er zijn lijnen die de poolcirkel markeren. Aanduidingen als '24 uren', '2 maanden', '4 maanden', '6 maanden' en 'evenaar - 12 uren' zijn zichtbaar.]

1p 3 Bron 2 geeft de stand van de aarde ten opzichte van de zon weer, in een bepaald seizoen. Deze stand bepaalt het aantal uren daglicht. In bron 2 staan Nederland en Spanje aangegeven met een X. Achter welke letter staan het seizoen en het aantal uren daglicht in Nederland en Spanje juist aangegeven?

|          | seizoen in Nederland en Spanje | aantal uren daglicht Nederland | aantal uren daglicht Spanje |
| -------- | ------------------------------- | ------------------------------- | -------------------------- |
| A        | winter                          | 14 uur 30 minuten               | 15 uur 40 minuten          |
| B        | winter                          | 15 uur 40 minuten               | 14 uur 30 minuten          |
| C        | zomer                           | 14 uur 30 minuten               | 15 uur 40 minuten          |
| D        | zomer                           | 15 uur 40 minuten               | 14 uur 30 minuten          |

GT-0131-a-16-1-o

### Pagina 4

bron 3
Krantenartikel 30 januari 2005

Groenteteelt in Spanje getroffen door uitzonderlijke koudegolf
Spaanse landbouworganisaties melden zware schade aan
tuinbouwgewassen vanwege de koudegolf van de afgelopen dagen.
Hoewel al zeker is dat de vorst tot schade heeft geleid, is de omvang
hiervan nog niet bekend. Het is in ieder geval duidelijk dat er de komende
weken een schaarste zal ontstaan aan tuinbouwproducten zoals tomaten,
paprika's en komkommers.

1p 4 Lees bron 3.
Nederlandse en Spaanse tuinbouwbedrijven telen veel dezelfde groenten.
Tijdens de koudegolf in Spanje was het ook in Nederland erg koud, maar
toch heeft de Nederlandse tuinbouw geen productieverlies geleden bij de
productie van tomaten, paprika's en komkommers.
→ Geef de oorzaak waardoor de Nederlandse tuinbouw geen
productieverlies had door de kou.

GT-0131-a-16-1-o
4 / 33
lees verder ►►►


### Pagina 5

bron 4
Klimaten in de Verenigde Staten
[FIGUUR: Kaart van de Verenigde Staten met verschillende klimaten aangeduid met cijfers 1 tot en met 5.]
1p 5 Op de kaart in bron 4 zijn vijf verschillende klimaatgebieden aangegeven
met de cijfers 1, 2, 3, 4 en 5.
Achter welke letter staat bij elk klimaat het juiste gebied
uit bron 4
aangegeven?
gematigd
zeeklimaat
hooggebergte-
klimaat
Middellandse-
Zeeklimaat
steppe-
klimaat
woestijn-
klimaat
A
1
2
3
5
4
B
1
2
4
3
5
C
2
3
5
4
1
D
3
5
4
1
2
E
4
1
2
3
5
F
5
4
1
2
3
GT-0131-a-16-1-o
5 / 33
lees verder

### Pagina 6

bron 5
Vier klimaate grafieken

klimaatgrafiek 1
mm
450-
400-
350-
300-
250-
200-
150-
100-
50-
0
J F M A M J J A S O N D
°C
+40
+30
+20
+10
0
-10
-20
-30
-40
-50

klimaatgrafiek 2
mm
450-
400-
350-
300-
250-
200-
150-
100-
50-
0
J F M A M J J A S O N D
°C
+40
+30
+20
+10
0
-10
-20
-30
-40
-50

klimaatgrafiek 3
mm
450-
400-
350-
300-
250-
200-
150-
100-
50-
0
J F M A M J J A S O N D
°C
+40
+30
+20
+10
0
-10
-20
-30
-40
-50

klimaatgrafiek 4
mm
450-
400-
350-
300-
250-
200-
150-
100-
50-
0
J F M A M J J A S O N D
°C
+40
+30
+20
+10
0
-10
-20
-30
-40
-50

1p 6 In bron 5 staan de klimaate grafieken die horen bij vier van de vijf
klimaatgebieden uit bron 4. Er is geen klimaate grafiek van het
hooggebergte klimaat afgebeeld.
Achter welke letter staan de cijfers van de klimaate grafieken uit bron 5 juist
weergegeven bij de klimaten?

gematigd
zeeklimaat
Middellandse
Zeeklimaat
steppe-
klimaat
woestijn-
klimaat

A
1
2
3
4

B
1
3
4
2

C
2
1
3
4

D
2
3
4
1

E
3
4
1
2

F
4
1
2
3

GT-0131-a-16-1-o 6 / 33 lees verder > > >

### Pagina 7

bron 6
Weerkaart van 4 december 2009
[FIGUUR: Weerkaart van Noord-Amerika met isobaren, aangegeven hoge- (H) en lagedrukgebieden (L), en de windrichting.]
Legenda:
L lagedrukgebied
H hogedrukgebied
luchtdruk

bron 7
Weerbericht van 4 december 2009

Op de weerkaart in bron 6 is een omvangrijk hogedrukgebied te zien. De
wind waait ... 1 ... (vanaf / naar) een hogedrukgebied en heeft daarbij in
de Verenigde Staten een afwijking naar ... 2 ... (rechts / links).
Het lagedrukgebied boven de Grote Meren in het oosten van Canada
schuift op naar noordoosten van de Verenigde Staten.
Sneeuwval wordt veroorzaakt door een ... 3 ... (depressie / maximum).
De koude wind waait namelijk over het relatief ... 4 ... (koude / warme)
water van de meren waardoor de lucht zeer vochtig wordt.
Eenmaal boven land levert dat forse sneeuwbuien op.

2p 7 In het weerbericht van bron 7 staat achter de cijfers 1, 2, 3 en 4 tussen
haakjes een keuzemogelijkheid.
-> Neem de cijfers 1, 2, 3 en 4 uit bron 7 over op het antwoordblad en zet
de juiste keuze erachter.

1p 8 In de Verenigde Staten kan de koude lucht vanuit het noorden ver
doordringen tot het zuiden van de Verenigde Staten.
-> Geef hiervan de oorzaak.

GT-0131-a-16-1-o 7 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 8

bron 8
Gewassen en vee
maïs katoen
[FIGUUR: Twee foto's van maïsplanten, de linker met een close-up van maiskolven, de rechter met een veld vol katoenplanten.]

tarwe
melkveeteelt
[FIGUUR: Twee foto's, de linker toont tarwearen in een veld, de rechter een boerderij met koeien in een wei.]

bron 9
'Landbouwbelts' in de Verenigde Staten
[FIGUUR: Kaart van de Verenigde Staten met gekleurde en gestreepte gebieden die verschillende landbouwregio's aanduiden. Een legenda toont de betekenis van de kleuren en patronen: 1, 2, 3, 4.]

GT-0131-a-16-1-o 8 / 33 lees verder ► ► ►

### Pagina 9

1p 9 Zie bron 8 en bron 9.
De Verenigde Staten heeft gebieden waar hoofdzakelijk één
landbouwproduct geproduceerd wordt. Deze gebieden met hun specifieke
teelt worden ‘landbouwbelts’ genoemd.
Op de kaart in bron 9 staan vier van deze landbouwbelts aangegeven met
de cijfers 1, 2, 3 en 4.
Achter welke letter staan de cijfers uit de legende juist bij elk
landbouwproduct uit bron 9?

tarwe | katoen | mais | zuivel
------- | -------- | -------- | --------
A | 1 | 2 | 3 | 4
B | 1 | 4 | 3 | 2
C | 2 | 1 | 4 | 3
D | 3 | 2 | 1 | 4
E | 3 | 4 | 1 | 2
F | 4 | 3 | 2 | 1

GT-0131-a-16-1-o
9 / 33
lees verder ►►►

### Pagina 10

bron 10
Ligging Lake Mead
[FIGUUR: Kaart met de ligging van Lake Mead, Hooverdam, Las Vegas, Los Angeles, San Diego, Phoenix, Gila River en Colorado River, met schaal en staatsgrenzen.]
bron 11
Hooverdam en Lake Mead in 1983 en 2007
[FIGUUR: Twee foto's van de Hooverdam. De linkerfoto is van 1983 en toont een hoger waterpeil in het stuwmeer. De rechterfoto is van 2007 en toont een lager waterpeil.]
2p 10 Bron 11 laat het waterniveau in het stuwmeer Lake Mead zien in 1983 en
2007. Dit stuwmeer ligt achter de Hooverdam (zie bron 10). De verlaging
van het waterpeil heeft onder andere te maken met het versterkte
broeikaseffect.
→ Geef nog twee menselijke oorzaken waardoor het waterpeil in het
stuwmeer van Lake Mead gedaald is.

GT-0131-a-16-1-o 10 / 33 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

bron 12
De baan van orkaan Katrina (augustus 2005)
[FIGUUR: Kaart van de tropische storm Katrina, met een legenda die tropische storm en orkaan aangeeft.]
1p 11 Zie bron 12.
Orkaan Katrina heeft in augustus 2005 voor veel overlast in een deel van
de Verenigde Staten gezorgd.
→ Ging orkaan Katrina van X naar Y of van Y naar X?
→ Geef een argument voor je keuze met behulp van de kaart in bron 12.
2p 12 Katrina was niet de zwaarste orkaan die over de Verenigde Staten trok
in 2005. Katrina heeft wel de meeste schade aangericht in dat jaar.
→ Noem twee redenen waarom de zwaarste orkanen niet altijd de
zwaarste schade tot gevolg hebben.
1p 13 In gebieden waar veel orkanen voorkomen, kan de overheid maatregelen
nemen. Een aantal van deze maatregelen valt onder hazard management.
1 een nieuwe woonwijk bouwen
2 rampenplannen maken
3 wegen vernieuwen
4 borden met vluchtroutes plaatsen
5 een waarschuwingssysteem opzetten
6 evacuatie verplichten
7 het rioolsysteem in de stad verbeteren
8 een nieuwe landingsbaan op het nabijgelegen vliegveld aanleggen
→ Neem de cijfers van de maatregelen die vallen onder hazard
management over op het antwoordblad.
1p 14 Geef een reden waarom er in 2005 veel mensen tijdens orkaan Katrina in
New Orleans achterbleven (zo’n 100.000 naar schatting), terwijl men
verplicht moest evacueren. Gebruik hierbij het begrip risicoceptie.
GT-0131-a-16-1-o 11 / 33 lees verder

### Pagina 12

Water
bron 13
De gemiddelde waterafvoer in de Rijn bij Maxau, Keulen en Lobith

[FIGUUR: Grafiek met de maandelijkse waterafvoer van de Rijn bij Maxau, Keulen en Lobith, weergegeven in m³/s, van januari tot december.]

bron 14
De Rijn

[FIGUUR: Kaart van een deel van Europa met de rivier de Rijn en de locaties Lobith, Keulen, Maxau en Basel aangegeven.]

1p 15 Zie bron 13 en 14.
De waterafvoer bij Maxau is aan het einde van het voorjaar en het begin van de zomer het grootst.
→ Geef met behulp van een gegeven uit bron 14 de oorzaak hiervan.
GT-0131-a-16-1-o 12 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 13

bron 15
Ligging van de woonwijk Lent

[FIGUUR: Kaart met de Waal en de Neder-Rijn/IJssel, met de plaatsen Lent, Elst en Nijmegen. Een gestippelde lijn markeert de landsgrens.]
Legenda:
--- landsgrens

bron 16
Twee foto's

oude situatie

[FIGUUR: Luchtfoto van een rivier met bruggen, een stad en bouwactiviteiten aan de oever.]

nieuwe situatie

[FIGUUR: Luchtfoto van een rivier met bruggen, een stad en nieuwe bebouwing en landschapsaanpassingen aan de oever.]

GT-0131-a-16-1-o
13 / 33
lees verder

### Pagina 14

bron 17
Zijaanzicht van de oude en nieuwe situatie bij Lent

[FIGUUR: Links een profiel van de oude situatie met de Waal, hoogwater en dijken met woningen. Rechts een profiel van de nieuwe situatie met de Waal, hoogwater en dijken met een eiland.]

1p 16 Bekijk bron 15, 16 en 17.
In 1993 en 1995 dreigden gebieden langs de Maas en de Waal te
overstromen. Zo ook bij de woonwijk Lent in de gemeente Nijmegen. Dit
had mede te maken met het feit dat het winterbed van de Waal in de
bocht tussen Nijmegen en Lent versmalt tot een breedte van 350 meter.
Elders is de breedte gemiddeld 1000 meter.
Om overstromingen in de toekomst te voorkomen wordt het gebied bij
Lent aangepast.
→ Welke twee maatregelen in het kader van 'Ruimte voor de Rivier'
worden hier toegepast?

1p 17 Bekijk bron 15, 16 en 17.
Op veel plaatsen heeft men ervoor gekozen om de kribben in de rivier te
verwijderen of te verlagen. In de nieuwe situatie bij Lent zijn de kribben
gehandhaafd.
→ Geef vanuit de kaart in bron 15 een reden waarom het bij Lent
noodzakelijk is dat de kribben in de rivier blijven.

GT-0131-a-16-1-o 14 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 15

bron 18
Drinkwaterverbruik in huishoudens

[FIGUUR: Tabel met het drinkwaterverbruik in liters per persoon per dag voor verschillende activiteiten (bad, douche, wastafel, toiletspoeling, kleding wassen machine, kleding wassen hand, afwassen hand, afwassen machine, voedselbereiding, koffie, thee, water drinken, overig, Totaal) voor de jaren 1995, 2004, 2007, 2010, 2013.]

1p 18 In de tabel in bron 18 kun je een oorzaak vinden van het sterk
toegenomen drinkwaterverbruik voor de douche tussen 1995 en 2013.
→ Geef die oorzaak.
GT-0131-a-16-1-o 15 / 33 lees verder ‣‣‣

### Pagina 16

bron 19
Dijkdoorbraak bij Wilnis
[FIGUUR: Luchtbeeld van een dijkdoorbraak in een stedelijke omgeving met wateroverlast]
1p 19 Zie bron 19.
Op 26 augustus 2003 brak bij Wilnis een gedeelte van de ringdijk langs de
ringvaart van de Polder Groot-Mij-drecht door. De ringvaart ligt rechts van
de (doorgebroken) dijk.
De volgende gebeurtenissen hebben geleid tot het doorbreken van de
dijk. Ze staan in willekeurige volgorde.
1 Onder de veendijk kwam water uit de boezem omhoog.
2 Er kwamen scheuren in de dijk.
3 In 2003 was er een hittegolf.
4 De dijk, die uit veengrond bestaat, droogde uit.
5 De dijk gleed weg over de natte ondergrond.
-> Wat is de juiste volgorde van de gebeurtenissen?
Neem het volgende schema over op het antwoordblad en vul het verder
in.
3 → ... → ... → 1 → ...
GT-0131-a-16-1-0
16 / 33
lees verder ►►►

### Pagina 17

bron 20
Goederenvervoer binnen Nederland en goederenvervoer van en naar
Nederland, 2010

[FIGUUR: Staafdiagram met de titel 'x miljoen ton' op de y-as. Het diagram toont twee groepen staven, gescheiden door een verticale lijn. De linker groep heet 'binnenlands goederenvervoer' en de rechter groep heet 'goederenvervoer van en naar Nederland'. Er is een legenda met de volgende categorieën: zeevaart (grijs gestreept), binnenvaart (lichtgrijs), wegvervoer (donkergrijs gestreept), spoorvervoer (lichtgrijs gestreept), luchtvervoer (donkergrijs), pijpleidingvervoer grensoverschrijdend (lichtgrijs en donkergrijs gestreept).]

2p 20 Bekijk bron 20.
→ Geef eerst aan welke vorm van vervoer het belangrijkst is voor de
afvoer van en de aanvoer naar Nederland.
→ Geef vervolgens een reden waarom deze vorm van vervoer het meest
gebruikt wordt.

bron 21
Tuinbouw in het Midden-Oosten

[FIGUUR: Foto van een landbouwveld, waarschijnlijk in het Midden-Oosten. Op de voorgrond zijn rijen met planten bedekt met plastic folie. Op de achtergrond is een groen landschap te zien met gebouwen.]

1p 21 Op de foto in bron 21 is de grond afgedekt met plastic. In het plastic zijn
gaten gemaakt voor de planten. In het Midden-Oosten wordt gezocht naar
mogelijkheden om op een duurzame manier met het water om te gaan.
→ Waarom is het afdekken van de grond met plastic een duurzame(re)
vorm van akkerbouw?

2p 22 Bron 21 laat een duurzamere vorm van akkerbouw zien.
→ Noem nog twee manieren waarop in de akkerbouw en tuinbouw in het
Midden-Oosten duurzamer met water kan worden omgegaan.

GT-0131-a-16-1-0 17 / 33 lees verder

### Pagina 18

bron 22
Krantenartikel

Het einde van de houten eetstokjes

[FIGUUR: Een afbeelding van twee houten eetstokjes.]

14 maart 2013 - Chinezen gebruiken steeds meer houten weggooi-
eetstokjes. Daarmee zorgen ze voor ontbossing. Dat moet anders kunnen.
Voor al die stokjes zijn jaarlijks twintig miljoen bomen nodig. Dit is
1,5 procent van het bosoppervlak van China. In China is slechts twintig
procent van het land bedekt met bos.
Waarom zouden de Chinezen per se houten eetstokjes moeten
gebruiken? Ieder z'n eigen herbruikbare stokjes; dat is de oplossing.

1p 23 Lees bron 22.
→ Beschrijf waardoor ontbossing de kans op overstroming van de rivier
vergrooot.

GT-0131-a-16-1-o 18 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 19

bron 23
Vier klimaatgrafieken

klimaatgrafiek 1
[FIGUUR: Klimatogram met op de y-as temperatuur in °C en de maand op de x-as. De temperatuurlijn is een golvende lijn, met een piek in de zomermaanden. De neerslag wordt weergegeven met een staafdiagram, met pieken in de zomermaanden.]
mm
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
J F M A M J J A S O N D
°C
40
30
20
10
0
-10
-20
-30
-40
-50

klimaatgrafiek 2
[FIGUUR: Klimatogram met op de y-as temperatuur in °C en de maand op de x-as. De temperatuurlijn is een golvende lijn, met een piek in de zomermaanden. De neerslag wordt weergegeven met een staafdiagram, met pieken in de zomermaanden.]
mm
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
J F M A M J J A S O N D
°C
40
30
20
10
0
-10
-20
-30
-40
-50

klimaatgrafiek 3
[FIGUUR: Klimatogram met op de y-as temperatuur in °C en de maand op de x-as. De temperatuurlijn is een golvende lijn, met een piek in de zomermaanden. De neerslag wordt weergegeven met een staafdiagram, met pieken in de zomermaanden.]
mm
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
J F M A M J J A S O N D
°C
40
30
20
10
0
-10
-20
-30
-40
-50

klimaatgrafiek 4
[FIGUUR: Klimatogram met op de y-as temperatuur in °C en de maand op de x-as. De temperatuurlijn is een golvende lijn, met een piek in de zomermaanden. De neerslag wordt weergegeven met een staafdiagram, met pieken in de zomermaanden.]
mm
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
J F M A M J J A S O N D
°C
40
30
20
10
0
-10
-20
-30
-40
-50

1p 24 Welke klimaatgrafiek uit bron 23 is van een plaats in de Gobiwoestijn in
China?
A klimaatgrafiek 1
B klimaatgrafiek 2
C klimaatgrafiek 3
D klimaatgrafiek 4

GT-0131-a-16-1-o 19 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 20

bron 24
Turks plan voor aanleg van waterpijpleidingen

[FIGUUR: Een kaart van het Midden-Oosten met Turkije, Syrië en Irak. Dikke lijnen geven de geplande waterpijpleidingen aan die vanuit Turkije via Syrië naar andere landen lopen. Een legende geeft aan dat de dikke lijnen pijpleidingen voor watertransport voorstellen. Een schaalbalk is zichtbaar met de aanduiding 0, 350 en 700 km.]

2p 25 Het wordt steeds moeilijker om iedereen in het Midden-Oosten te voorzien van voldoende schoon drinkwater. Bron 24 laat het Turkse plan voor de aanleg van waterpijpleidingen zien, waarmee buurlanden voorzien zullen worden van meer schoon, zoet water.
De aanleg van deze waterpijpleidingen heeft voor Syrië naast voordelen ook nadelen.
→ Geef eerst een politiek nadeel voor Syrië.
→ Geef daarna een economisch nadeel voor Syrië.

GT-0131-a-16-1-o
20 / 33
lees verder

### Pagina 21

bron 25
Midden-Oosten, neerslag

[FIGUUR: Kaart van het Midden-Oosten met neerslaghoeveelheden en aanduiding van een dam. De legenda geeft neerslagklassen aan: 0 - 250 mm, 250 - 750 mm en meer dan 750 mm. Griekse en Latijnse letters duiden geografische locaties en regio's aan.]

2p 26 Door welk soort regen wordt de Nijl in de bovenloop vooral gevoed?
→ Kies eerst uit: frontale neerslag, stuwingsneerslag of stijgingsneerslag.
→ Geef een argument voor je keuze met behulp van bron 25.

GT-0131-a-16-1-o
21 / 33
lees verder ►►►


### Pagina 22

bron 26
Landbouw in droge gebieden
[FIGUUR: Een kaart van Egypte en delen van Soedan met de Nijl, waarop irrigatiegebieden, gepland irrigatiegebied en een dam zijn aangegeven.]

1p 27 Dankzij irrigatie is in het warme, droge Egypte op bepaalde plaatsen
landbouw mogelijk (zie bron 26). Deze irrigatie kan na langere tijd leiden
tot verzilting.
→ Beschrijf dit proces.

1p 28 Er worden naar aanleiding van bron 26 vier uitspraken gedaan.
Welke uitspraak is juist?
A Dankzij de stuwdammen en stuwmeren is er steeds meer
wateraanvoer in de Nijl.
B Door de aanleg van de Aswandam werden de landbouwgronden
stroomafwaarts vruchtbaarder.
C Door de Aswandam nam de delta van de Nijl snel in omvang toe.
D Het Nassermeer slibt langzaam dicht.

GT-0131-a-16-1-o 22 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 23

bron 27
Tekst
Problemen in het Egyptische Nijlgebied
Al in 1902 werd de eerste (lage) Aswandam in de Nijl aangelegd. Twee
keer werd deze dam verhoogd. In 1946 overstroomde de dam bijna en
werd besloten een nieuwe dam te bouwen: de nieuwe (hoge) Aswandam.
In 1970 werd deze afgebouwd. Deze dam ligt een stukje ten zuiden van
de oude dam. Het hele stuwmeer kwam bijna 70 meter hoger te liggen.
Toen in 1976 het 'nieuwe' Nassermeer voor het eerst helemaal gevuld
was met water van de Nijl, was bijna heel Egypte enthousiast. Er was nu
enorm veel zoet water beschikbaar. De landbouw groeide in de jaren erna
snel en gaf extra voedsel en inkomsten. Maar meer dan 100 jaar nadat de
eerste dam in de Nijl werd aangelegd, blijken langzaam grote problemen
te ontstaan.

bron 28
Aanleg van de nieuwe Aswandam (1970)
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van de Aswandam met verschillende hoogtes en afmetingen: 175 meter (hoogte bovenkant dam), 67 meter (waterniveau Nassermeer), 108 meter (breedte dam), 6,5 km (lengte dam), 20 meter (nieuwe dam hoogte boven bestaande dam), 88 meter (hoogte van de oude dam met de nieuwe dam eromheen). Het Nassermeer is aan de linkerkant en de Oude Aswandam aan de rechterkant.]
Nieuwe Aswandam Oude Aswandam

1p 29 Lees bron 27 en zie bron 28.
In bron 28 zie je een doorsnede van de situatie bij de Aswandam.
→ Is de nieuwe dam stroomafwaarts of stroomopwaarts van de oude
dam geplaatst?
→ Geef een argument voor je keuze met behulp van bron 28.

GT-0131-a-16-1-o 23 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 24

Bevolking en ruimte

bron 29
Krantenartikel

ARNHEM - Kledingwinkel Primark opende eind maart 2014 een winkel in
Nijmegen. Daar stonden toen duizenden mensen voor de deur om de
opening mee te maken. Het Ierse concern opende op 30 september 2014
zijn zevende filiaal in Nederland aan de Ketelstraat in Arnhem.

Bezoekers-toename in betreffende stad sinds / door komst Primark (%)
vestiging bezoekers-toename sinds/door komst Primark (%)
Zaandam +30%
Rotterdam +25%
Zoetermeer +15 tot +20%
Eindhoven +13 tot +20%
Nijmegen +10 tot +15%
Almere +14%
Hoofddorp geen gegevens

[FIGUUR: Een staafdiagram met de steden Zaandam, Rotterdam, Zoetermeer, Eindhoven, Nijmegen, Almere en Hoofddorp op de y-as en percentages op de x-as, met bijhorende staven en waarden.]

bron 30
Vestigingen Primark (januari 2014) en keuzeplaatsen nieuwe vestiging

[FIGUUR: Een kaart van Nederland met markeringen voor bestaande vestigingen (sterretjes) en keuzeplekken voor nieuwe vestigingen (bolletjes). De provinciegrenzen zijn aangegeven met stippellijnen. Steden als Den Burg, Groningen, Terneuzen en Roermond zijn benoemd.]

Legenda:
• bestaande vestiging
• keuze nieuwe vestigingen
--- provinciegrens

[Schaalbalk met 0, 40, 80 km]

GT-0131-a-16-1-o 24 / 33 lees verder ► ► ►


### Pagina 25

1p 30 Lees bron 29 en bekijk bron 30.
Twee leerlingen doen een uitspraak over de gevolgen van de komst van
Primark naar Arnhem.
Daan zegt: “Door de komst van Primark naar Arnhem zal het
verzorgingsgebied van de Primark in Nijmegen groter worden.”
Fleur zegt: “Door de komst van Primark zal ook de horeca profiteren.”
Wat is juist?
A Alleen de uitspraak van Daan is juist.
B Alleen de uitspraak van Fleur is juist.
C Beide uitspraken zijn juist.
D Beide uitspraken zijn onjuist.

1p 31 Lees bron 29 en bekijk bron 30.
Primark is succesvol in Nederland. De eerste vestiging werd in december
2008 geopend in Rotterdam. In 2014 waren er ook al vestigingen in
Almere, Hoofddorp, Zaandam, Zoetermeer, Eindhoven, Venlo, Arnhem,
Nijmegen en Enschede. Er zijn verschillende nieuwe vestigingen gepland.
In welke plaats kan Primark het best een nieuwe vestiging openen?
A in Den Burg
B in Groningen
C in Roermond
D in Terneuzen

1p 32 Toen Primark zich in Nijmegen vestigde, nam het bezoekersaantal in
Nijmegen sterk toe. Thirza beweert dat de bezoekersstoename door de
vestiging van Primark in Arnhem lager zal zijn dan die in Nijmegen.
→ Geef met behulp van bron 30 een argument om deze voorspelling te
onderbouwen.

1p 33 De drempelwaarde van basisscholen wordt door de overheid vastgesteld.
In 2013 gaf de onderwijsraad het advies om basisscholen met minder dan
100 leerlingen te sluiten. De ondergrens ligt voor scholen in dunbevolkte
gebieden nu op 23 leerlingen. Als een basisschool volgens de normen
van het Ministerie van Onderwijs drie achtereenvolgende jaren te weinig
leerlingen heeft, dan krijgt deze basisschool geen geld meer van de
overheid.
Welke redenering is juist?
A Als de drempelwaarde daalt, dan neemt het aantal scholen af en wordt
het verzorgingsgebied kleiner.
B Als de drempelwaarde daalt, dan neemt het aantal scholen toe en
wordt het verzorgingsgebied groter.
C Als de drempelwaarde stijgt, dan neemt het aantal scholen af en wordt
het verzorgingsgebied groter.
D Als de drempelwaarde stijgt, dan neemt het aantal scholen toe en
wordt het verzorgingsgebied kleiner.

GT-0131-a-16-1-o 25 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 26

bron 31
Nederland, bevolkingsontwikkeling 2010-2025

[FIGUUR: Kaart van Nederland met provincies ingekleurd volgens bevolkingsontwikkeling. Legenda met aanduidingen voor krimp en toename.]

1p 34 Bekijk bron 31.
→ Geef een oorzaak waardoor de bevolkingsontwikkeling in de provincie
Flevoland afwijkt van Nederland gemiddeld.

GT-0131-a-16-1-o 26 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 27

bron 32
Vier foto's van de stad
foto 1
[FIGUUR: Een waterrijk landschap met gebouwen op de achtergrond.]
foto 2
[FIGUUR: Een drukke winkelstraat met voetgangers en fietsers.]
foto 3
[FIGUUR: Een bakstenen huis met een aangelegde voortuin.]
foto 4
[FIGUUR: Een straat met geparkeerde auto's en woonhuizen.]

1p 35 Bekijk de foto's in bron 32.
Een leerling krijgt de opdracht om de vier foto's in de juiste volgorde te
zetten vanuit het centrum van de stad naar de buitenrand van de stad.
Wat is de juiste volgorde bij een stad met een concentrisch groeimodel?
A foto 1 - foto 2 - foto 3 - foto 4
B foto 2 - foto 3 - foto 4 - foto 1
C foto 2 - foto 4 - foto 3 - foto 1
D foto 2 - foto 3 - foto 4 - foto 1
E foto 3 - foto 2 - foto 4 - foto 1

GT-0131-a-16-1-o 27 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 28

bron 33
Foto's van vier Duitse steden

foto 1 herinrichting stad na terugloop bevolking
[FIGUUR: Een stadsgezicht met bouwkranen op een bouwplaats, met op de achtergrond gebouwen.]

foto 2 financieel zakencentrum
[FIGUUR: Een stadsgezicht met veel hoge, moderne gebouwen, waarschijnlijk een zakencentrum.]

foto 3 historische binnenstad met uitzicht op de Alpen
[FIGUUR: Een stadsgezicht met historische architectuur, torens en op de achtergrond besneeuwde bergen.]

foto 4 havenstad
[FIGUUR: Een panoramisch uitzicht over een drukke havenstad met veel water, schepen en gebouwen.]

1p 36 In bron 33 zie je foto's van vier Duitse steden. Bij elke foto is een kenmerk van de stad aangegeven. Achter welke letter staan de juiste plaatsnamen bij de foto's 1, 2, 3 en 4?

|     | foto 1    | foto 2    | foto 3    | foto 4    |
| --- | --------- | --------- | --------- | --------- |
| A   | Leipzig   | Frankfurt | Hamburg   | München   |
| B   | Leipzig   | Frankfurt | München   | Hamburg   |
| C   | Frankfurt | Leipzig   | München   | Hamburg   |
| D   | Hamburg   | München   | Leipzig   | Frankfurt |
| E   | München   | Hamburg   | Frankfurt | Leipzig   |
| F   | München   | Hamburg   | Leipzig   | Frankfurt |

GT-0131-a-16-1-o 28 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 29

bron 34
Duitsland, bevolkingsgrafieken 1910, 1950, 2000 en 2050

[FIGUUR: Twee bevolkingspiramides voor Duitsland in 1910 en 1950, met leeftijdsgroepen op de y-as en het aantal inwoners in miljoenen op de x-as. De piramides tonen de verdeling van mannen en vrouwen per leeftijdsgroep.]

2p 37 Daan, Ferdinand en Rosa hebben een discussie over de
bevolkingsgrafieken in bron 34.
Daan zegt: "Duitsland had tussen 1910 en 1950 te maken met
ontgroening."
Ferdinand zegt: "Uit de bevolkingsopbouw kun je afleiden dat de
beroepsbevolking na 2000 daalt."
Rosa zegt: "Er is duidelijk sprake van vergrijzing tussen 2000 en 2050."
→ Neem de namen Daan, Ferdinand en Rosa over op het antwoordblad
en geef bij elke uitspraak aan of deze juist of onjuist is.

GT-0131-a-16-1-o
29 / 33

### Pagina 30

bron 35
Duitsland, bevolkingsontwikkeling in 2010

| aantal inwoners op 1 januari 2010 | geboorten | sterfgevallen | migratie- saldo | totale bevolking op 1 januari 2011 |
|---|---|---|---|---|
| 81.802.030 | 678.000 | 859.000 | 130.000 | ... ? ... |

1p 38 Zie bron 35.
Welke bewering over de bevolking van Duitsland is juist?
A Deze nam af in 2010 en bestond op 1-1-2011 uit 81.621.030 inwoners.
B Deze nam af in 2010 en bestond op 1-1-2011 uit 81.751.030 inwoners.
C Deze nam toe in 2010 en bestond op 1-1-2011 uit 81.853.030 inwoners.
D Deze nam toe in 2010 en bestond op 1-1-2011 uit 81.983.030 inwoners.

GT-0131-a-16-1-o 30 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 31

bron 36
China, groei stedelijke bevolking en groei stedelijke hukou-bevolking,
1970 - 2010

[FIGUUR: Lijn grafiek met op de y-as "miljoenen" van 0 tot 700, en op de x-as de jaren 1970 tot 2010. Er zijn twee lijnen: "stedelijke bevolking" en "stedelijke hukou-bevolking".]

2p 39 In bron 36 is de ontwikkeling van de totale stedelijke bevolking en de
stedelijke bevolking met een hukou voor de stad weergegeven.
→ Wie worden bedoeld met de stedelijke hukou-bevolking?
→ Welke groep stadsbewoners wordt weergegeven door het
grijsgekleurde gebied in bron 36?

bron 37
China, twee bevolkingsgrafieken

[FIGUUR: Twee bevolkingspiramides voor China, een voor 2010 en een voor 2050. Beide piramides tonen de verdeling naar leeftijdscategorieën en geslacht (mannen en vrouwen). De x-as geeft het aantal miljoenen weer.]

mannen vrouwen mannen vrouwen
2010 2050
100+ 100+
95-99 95-99
90-94 90-94
85-89 85-89
80-84 80-84
75-79 75-79
70-74 70-74
65-69 65-69
60-64 60-64
55-59 55-59
50-54 50-54
45-49 45-49
40-44 40-44
35-39 35-39
30-34 30-34
25-29 25-29
20-24 20-24
15-19 15-19
10-14 10-14
5-9 5-9
0-4 0-4
0 13 26 39 52 65 65 52 39 26 13 0
x mln x mln

1p 40 Bekijk bron 37.
→ Geef twee demografische ontwikkelingen die je kunt aflezen als je de
bevolkingsgrafieken van 2010 en 2050 met elkaar vergelijkt.

GT-0131-a-16-1-o 31 / 33 lees verder

### Pagina 32

bron 38
Demografisch transitiemodel
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'hoogte geboortecijfer en sterftecijfer' en op de x-as 'fase 1', 'fase 2', 'fase 3', 'fase 4' en 'tijd'. De grafiek toont twee lijnen: een ononderbroken lijn voor het geboortecijfer en een gestippelde lijn voor het sterftecijfer.]
Legenda:
geboortecijfer
sterftecijfer

1p 41 Bekijk bron 38.
Alle landen zijn in te delen bij een bepaalde fase van het transitiemodel.
Achter welke letter staat bij elk land voor 2015 de juiste transitiefase?

| | China | Nederland | Duitsland |
|---|---|---|---|
| A | fase 2 | fase 3 | fase 4 |
| B | fase 3 | fase 3 | fase 4 |
| C | fase 3 | fase 4 | fase 4 |
| D | fase 4 | fase 4 | fase 4 |

1p 42 Achter welke letter staan twee juiste oorzaken van de
groei van de
gegaglommeratievorming en migratie
B bebouwingsdichtheid en migratie
C natuurlijke groei en segregatie
D sociale bevolkingsgroei en sterfteoverschot

2p 43 Groei van de stedelijke zones Guangzhou en Shanghai heeft negatieve
gevolgen voor de ruimtelijke kwaliteit in die stedelijke zones.
→ Noem zo'n negatief gevolg.
→ Noem een manier om de ruimtelijke kwaliteit te verbeteren.

GT-0131-a-16-1-o 32 / 33 lees verder ►►►

### Pagina 33

bron 39
China's hogesnelheidsnetwerk

[FIGUUR: Kaart van China met lijnen die verschillende steden verbinden en tijden aangeven, schaal 0-800 km]

1p 44 Zie bron 39.
In China is een hogesnelheidsnetwerk in ontwikkeling waarop treinen met
hoge snelheid (tot 350 km per uur) kunnen rijden.
Hoe lang duurt een treinreis van Shanghai naar Guangzhou?
A minder dan 2 uur
B tussen 2 en 3 uur
C tussen 3 en 4 uur
D meer dan 8 uur

1p 45 De Chinese overheid kiest voor de aanleg van een uitgebreid
hogesnelheidsnetwerk. Kiezen voor hogesnelheidstreinen in plaats van
kiezen voor uitbreiding van het vliegverkeer heeft milieuvoordelen.
-> Noem zo'n milieuvoordeel.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

GT-0131-a-16-1-o 33 / 33 einde


### Pagina 34

erratumblad 2016-1
aardrijkskunde CSE GL en TL
Centraal examen vmbo
Tijd vak 1
Op gaven
Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor vmbo,
Bij het centraal examen aardrijkskunde GL en TL vmbo op maandag 23 mei, aanvang
9.00 uur moeten de kandidaten een herziene versie van bron 14 op pagina 12
ontvangen. In het opgavenboekje moet bron 14 worden doorgestreept.
De herziene versie van bron 14 moet bij het begin van de zitting aan de kandidaten
worden uitgereikt. Ter herkenning van deze versie is rechtsboven opgenomen:
HERZIENE VERSIE.
De herziene versie van bron 14 maakt deel uit van de zending die op 9, 10 of 11 mei op
de scholen bezorgd wordt.
Het College voor Toetsen en Examens
Namens deze, de voorzitter,
drs. P.J.J. Hendrikse
GT-0131-a-16-1-o-E*

### Pagina 35

aardrijkskunde CSE GL en TL 2016-1
opgavenboekje
Herziene versie
bron 14, pagina 12

bron 14
De Rijn

[FIGUUR: Kaart van een rivierlandschap met steden als Lobith, Keulen, Basel en Maxau. De kaart toont hoogteverschillen door middel van grijstinten en lijnen. Een legenda verklaart de kleurschakeringen en de lijnen voor landsgrenzen en rivieren. Een schaalbalk is aanwezig.]
Legenda:
hoogte in meters
onder zeeniveau
0 - 200
200 - 500
500 - 1000
1000 - 2000
hoger dan 2000
--- landsgrenzen
rivier
0 150 300 km

GT-0131-a-16-1-o_HV einde ■


### Pagina 36

aardijkskunde CSE GL en TL 2016-1
opgavenboekje
Herziente versie
bron 14, pagina 12
bron 14
[FIGUUR: Kaart van een rivierlandschap met de rivier de Rijn, met plaatsaanduidingen Lobith, Keulen, Maxau en Basel. De kaart toont hoogteverschillen met grijstinten, met een legenda die aangeeft dat witte gebieden onder zeeniveau liggen en de donkerste grijze gebieden hoger dan 2000 meter zijn. Er zijn ook landsgrenzen en rivieren aangegeven. Een schaalbalk geeft afstanden van 0 tot 300 km aan.]
GT-0131-a-16-1-o_HV einde ■

### Pagina 37

errratumblad
aardrijkskunde CSE GL en TL
2016-1
Centraal examen vmbo
Tijd vak 1
Opgaven
Aan de secretarissen van het eindexamen van de scholen voor vmbo,
Bij het centraal examen aardrijkskunde GL en TL vmbo op maandag 23 mei, aanvang
9.00 uur moeten de kandidaten een herziene versie van bron 14 op pagina 12
ontvangen. In het opgavenboekje moet bron 14 worden doorgestreept.
De herziene versie van bron 14 moet bij het begin van de zitting aan de kandidaten
worden uitgereikt. Ter herkenning van deze versie is rechtsboven opgenomen:
HERZIENE VERSIE.
De herziene versie van bron 14 maakt deel uit van de zending die op 9, 10 of 11 mei op
de scholen bezorgd wordt.
Het College voor Toetsen en Examens
Namens deze, de voorzitter,
drs. P.J.J. Hendrikse
GT-0131-a-16-1-o-E*