# Eindexamen Natuur- en scheikunde 1 VMBO-BB 2013 tijdvak 1 > Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-bb/nask1/2013/tijdvak-1 ## Vragen in dit examen ### Vraag 33 – Opgave 33 ## Opgaven (tekst van het examen) ### Pagina 1 Examen VMBO-BB 2013 tijd vak 1 dinsdag 21 mei 13:30 - 15:00 uur natuur- en scheikunde 1 CSE BB Naam kandidaat _________________________ Kandidaatnummer _________________________ Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje. Gebruik het BINAS informatieboek. Dit examen bestaat uit 33 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 55 punten te behalen. Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden. BB-0173-a-13-1-o ### Pagina 2 Meerkeuzevragen - Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1). - Geef verbeteringen aan volgens voorbeeld 2 of 3. [FIGUUR: Drie voorbeelden van meerkeuzevragen. Voorbeeld 1 toont een vraag met opties A, B, C, D waarbij B is omcirkeld. Voorbeeld 2 toont een vraag met opties A, B, C, D waarbij A en C zijn doorgestreept en D is omcirkeld. Voorbeeld 3 toont een vraag met opties A, B, C, D waarbij A, B en D zijn doorgestreept en C is omcirkeld.] (1) B (2) (3) B Open vragen - Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de eerste twee redenen kunnen punten opleveren. - Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. - Een goede uitkomst zonder berekening levert geen punten op. - Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid. BB-0173-a-13-1-0 2 / 23 lees verder ### Pagina 3 Graniet Peter en Anneke hebben een nieuwe keuken gekocht. Het aanrechtblad is van graniet gemaakt. [FIGUUR: Een foto van een moderne keuken met een granieten aanrechtblad.] 3p 1 Het granieten blad heeft een aantal eigenschappen. Je hebt eigenschappen die te maken hebben met de stof en eigenschappen die te maken hebben met het voorwerp. → Zet achter elke grootheid een kruisje in de juiste kolom. grootheid stof eigenschap voorwerp eigenschap massa oppervlakte dichtheid temperatuur warmteleiding 2p 2 Het blad heeft een oppervlak van $3,8 \, \text{m}^2$ en een volume van $0,14 \, \text{m}^3$. Graniet heeft een dichtheid van $2700 \, \text{kg}/\text{m}^3$. De massa van een voorwerp bereken je met de volgende woordformule: massa = dichtheid x volume. → Bereken de massa van dit aanrechtblad. ................................................. ................................................. ................................................. BB-0173-a-13-1-o 3 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 4 Overbelasting Op een zolder bevinden zich een wasautomaat en een elektrische radiatorkachel. 1p 3 De radiatorkachel heeft een metalen buitenkant. Welke stekker moet er aan het snoer van de radiatorkachel zitten? [FIGUUR: Vier stekkers, genummerd A, B, C, en D] De wasautomaat neemt een vermogen van 2500 W op. De elektrische radiatorkachel heeft vier standen: stand 0: uitgeschakeld stand 1: vermogen 500 W stand 2: vermogen 1000 W stand 3: vermogen 2000 W 4p 4 De elektrische leiding naar de zolder is beveiligd met een zekering van 16 A. De spanning van de huisinstallatie bedraagt 230 V. De wasautomaat (2500 W) staat aan. → Laat met een berekening zien of je de radiatorkachel op stand 2 kan inschakelen zonder dat de zekering uitschakelt. Noteer je conclusie. ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ BB-0173-a-13-1-o 4 / 23 lees verder ‣‣‣ ### Pagina 5 1p 5 Waarvoor dient de zekering? A Deze voorkomt dat de buitenkant van een apparaat onder spanning komt te staan. B Deze voorkomt energieverspilling. C Deze beschermt tegen overbelasting. 1p 6 De radiatorkachel is defect. Waar moet je de radiatorkachel inleveren? A bij het KCA B bij het recyclestation C bij het restafval Geluidsstenen 2p 7 Ankie en Bibian doen een proefje met geluid. Ze luisteren naar een zachte hoge toon en daarna naar een harde lage toon. De geluiden zien ze ook op het scherm van een oscilloscoop. → Zet bij elke toon een kruisje in het vakje onder het juiste beeld. de zachte hoge toon [FIGUUR: Een oscilloscoop weergave met een sinusgolf met een relatief hoge frequentie en lage amplitude.] de harde lage toon [FIGUUR: Een oscilloscoop weergave met een sinusgolf met een relatief lage frequentie en hoge amplitude.] BB-0173-a-13-1-o 5 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 6 Steenkruiwagen Op een steenkruiwagen liggen een aantal stenen. In punt Z werkt de zwaartekracht $F_z$ (op de stenen en de kruiwagen). De as van het wiel is met D aangegeven. [FIGUUR: Schematische tekening van een kruiwagen met stenen, belasting bij punt Z en het wiel met as D. Handvatpunten A, B en C zijn aangegeven.] 2p 8 Het gewicht van de stenen is 7500 N. Teken de zwaartekracht op de stenen. Gebruik als krachtenschaal 1 cm $\hat{=}$ 2500 N. 2p 9 Een kruier tilt de kruiwagen bij het handvat op $\rightarrow$ Leg uit in welk punt (A, B of C) zijn benodigde spierkracht het kleinst is. BB-0173-a-13-1-o 6 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 7 1p 10 De kruier tilt het uiteinde steeds hoger op. [FIGUUR: Drie illustraties van een kruiwagen met toenemende belading en/of een andere hoek, die de toename in de hoogte van het uiteinde suggereren.] Wat is dan juist over zijn benodigde spierkracht? A Die blijft gelijk. B Die wordt groter. C Die wordt kleiner. BB-0173-a-13-1-o 7 / 23 lees verder ### Pagina 8 Practicum elektriciteit Freek maakt als practicumopdracht een schakeling. Hij gebruikt: één batterij, twee schakelaars, twee lampen en een aantal snoertjes. 2p 11 Je ziet een deel van het schakelschema. → Maak het schema af met twee schakelaars en snoeren, zodat L₁ en L₂ apart aan en uit kunnen worden gezet. [FIGUUR: Schakelschema met een batterij, twee lampen (L1 en L2) en verbindingsdraden.] 1p 12 Freek krijgt vervolgens de opdracht om zijn schakeling aan te passen zodat die reageert op licht in de omgeving. Welk onderdeel moet hij kiezen? [FIGUUR: Symbool voor een weerstand met twee pijlen die erop wijzen, wat aangeeft dat de weerstand reageert op licht.] A [FIGUUR: Symbool voor een thermistor, met een minteken erin, wat aangeeft dat de weerstand afneemt bij hogere temperatuur.] B [FIGUUR: Symbool voor een lichtdiode (LED) met pijlen die de lichtemissie aangeven.] C [FIGUUR: Symbool voor een schakelaar die open is.] D BB-0173-a-13-1-o 8 / 23 lees verder ▶ ▶ ▶ ### Pagina 9 Snel afdalen Voor het ontsnappen uit hoge gebouwen bij een ramp is een apparaat ontwikkeld waarmee je vanuit een raam kan abseilen (afdalen). [FIGUUR: Een foto van een hoge gebouw met een persoon die aan een touw naar beneden abseilt en een close-up van een abseilapparaat.] Dit abseilen gebeurt met een gemiddelde snelheid van 1,8 m/s. 2p 13 Bereken hoeveel seconden iemand nodig heeft om van 90 m hoogte de grond te bereiken. ................................................................................. ................................................................................. ................................................................................. ................................................................................. 1p 14 Tijdens het abseilen is de hoogste snelheid 2,4 m/s. → Hoe groot is die snelheid in km/h? ................................................................................. ................................................................................. ................................................................................. ................................................................................. BB-0173-a-13-1-o 9 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 10 Mobiele kraan Voor het verplaatsen van zware voorwerpen kun je een mobiele kraan gebruiken. [FIGUUR: Een mobiele kraan met veel assen en wielen, met de arm omhoog.] 2p 15 Deze mobiele kraan heeft 18 wielen. Over deze kraan staan twee zinnen. → Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid. Er worden 18 wielen gebruikt om de druk de kracht het oppervlak van de kraan op de ondergrond groot te maken. Veel wielen maken de druk de kracht het oppervlak van de kraan op de ondergrond klein. BB-0173-a-13-1-o 10 / 23 lees verder ### Pagina 11 Smelten Wetenschappers voorspellen dat door de opwarming van de aarde veel ijs zal gaan smelten. [FIGUUR: Een ijsberg in de zee met een bewolkte hemel.] 1p 16 In welke fase(n) komt water voor in deze afbeelding? A gas, vast, vloeibaar B vast, vloeibaar C vloeibaar 1p 17 Wat gebeurt er met de dichtheid als ijs smelt? A De dichtheid neemt toe. B De dichtheid blijft gelijk. C De dichtheid neemt af. BB-0173-a-13-1-o 11 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 12 200 m sprint Tijdens het WK atletiek van 2011 heeft Usain Bolt de 200 meter sprint gewonnen. Hij legde de 200 meter af in 19,40 s. [FIGUUR: Een foto van Usain Bolt die de finishlijn overschrijdt, gevolgd door een andere atleet.] Je ziet een diagram van de snelheid tegen de tijd van Usain tijdens zijn sprint. [FIGUUR: Een grafiek met op de x-as 'tijd (s)' van 0 tot 20 en op de y-as 'snelheid (m/s)' van 0 tot 14. De grafiek toont een curve die eerst stijgt, dan een tijdlang constant blijft en dan weer licht daalt. Er zijn drie markeringen op de curve.] 2p 18 Bepaal met het diagram de snelheid van Usain op $t = 4,5$ s. .......................................................................................................................................................................................................... BB-0173-a-13-1-o 12 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 13 3p 19 De grafiek is verdeeld in vier delen. Zet achter elk deel van de race één kruisje in de kolom die hoort bij de juiste soort beweging. [FIGUUR: Tabel met in de linkerkolom tijdsintervallen (0,0 - 5,5 s; 5,5 - 10 s; 10 - 14 s; 14 - 19 s) en in de bovenste rij vier categorieën van beweging (rust (snelheid is nul), constante snelheid, snelheid neemt toe, snelheid neemt af). De cellen in de tabel zijn leeg.] BB-0173-a-13-1-0 13 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 14 Tuinwachter Er is een apparaat (Tuinwachter) te koop om de tuin vrij te houden van onder andere honden en katten. De Tuinwachter maakt ultrasoon geluid dat die dieren verjaagt. Met een knop kun je frequenties van 10 000 tot 25 000 Hz instellen. [FIGUUR: Zwart apparaatje met twee knoppen en een speaker-achtig element, gemonteerd op een paaltje in het gras.] 20 2p Je ziet een tabel waarin frequenties staan weergegeven. → Zet een kruisje achter de frequenties die het apparaat wel kan weergeven maar die voor de mens niet hoorbaar zijn. | $f$ (Hz) | | :-------------- | | 10 000 tot 12 500 | | 12 500 tot 15 000 | | 15 000 tot 17 500 | | 17 500 tot 20 000 | | 20 000 tot 22 500 | | 22 500 tot 25 000 | 21 1p Op een afstand van 50 cm van de Tuinwachter is een hoorbaar geluid met een geluidsniveau van 124 dB gemeten. In welk gebied valt dit geluid? Gebruik de tabel ‘Gehoorgevoeligheid’ in BINAS. A gevaarlijk geluid; kans op gehoorbeschadiging B toenemende kans op gehoorbeschadiging C permanente gehoorschade BB-0173-a-13-1-o 14 / 23 lees verder ► ► ► ### Pagina 15 Lassen in treinrails Treinrails worden gemaakt van staven staal. Tot voor kort werden de rails (spoorstaven) op houten bielzen vastgezet. Om op warme dagen de uitzetting van de rails op te vangen, liet men op regelmatige afstanden ruimte tussen de staven. Tegenwoordig zet men de staven op betonnen bielzen vast. De staven last men aan elkaar. [FIGUUR: Houten bielzen] [FIGUUR: Betonnen bielzen] 1p 22 Waarom is het nu niet meer nodig om ruimte tussen de staven te hebben? A Beton voert warmte beter af dan hout. B Beton voert warmte slechter af dan hout. C Beton zet evenveel uit als staal. BB-0173-a-13-1-o 15 / 23 lees verder ### Pagina 16 Carbid schieten Carbid schieten is een populaire gebeurtenis rond de oud en nieuw-viering. [FIGUUR: Een persoon die met een melkbus carbid schiet, waarbij een voetbal uit de melkbus wordt geschoten.] Een melkbus ligt schuin op een balk. De opening is afgesloten met een voetbal. In de melkbus wordt een brokje carbid gedaan. Daarop wordt wat water gegoten. Het gas dat daarbij ontstaat, wordt ontstoken waarna de voetbal van de melkbus wegschiet. 1p 23 Het ontstaan van het gas is A een chemische reactie. B een natuurkundig verschijnsel. C geen reactie of verschijnsel. BB-0173-a-13-1-o 16 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 17 Koken en smelten Johan brengt met een elektrisch kookplaatje een vloeistof aan de kook. [FIGUUR: Een laboratoriumopstelling met een kookplaat, een laptop waarop een temperatuur van 573 K wordt weergegeven, een thermometer in een reageerbuis die boven de kookplaat hangt.] de meetopstelling Johan hangt in de vloeistof een sensor. Op een computerscherm leest hij het kookpunt van de vloeistof af. Je ziet een tabel met gegevens van een aantal stoffen. | stof | dichtheid (g/cm³) | smeltpunt (°C) | kookpunt (°C) | | :------------ | :---------------- | :------------- | :------------ | | aceton | 0,79 | -103 | 56 | | alcohol | 0,80 | -114 | 78 | | glycerol | 1,26 | 18 | 290 | | paraffineolie | 0,80 | 54 | 300 | | water | 1,00 | 0 | 100 | 1p 24 Welke stof gebruikt Johan? A aceton B alcohol C glycerol D paraffineolie E water BB-0173-a-13-1-o 17 / 23 lees verder ### Pagina 18 Veilig waxen Na het kopen van leren schoenen of laarzen is het aan te raden deze in te spuiten met speciale wax. Deze beschermt het leer tegen weersinvloeden. [FIGUUR: Een spuitbus met de tekst "WAX LEATHER" en een uitvergroot venster met waarschuwingstekens en instructies.] voor- en achterkant van de bus wax 2p 25 Op de achterkant van de bus wax staat onder de tekst een aantal veiligheidspictogrammen. → Zet een kruisje onder twee van de pictogrammen die volgens de tekst zeker op de bus moeten staan. [FIGUUR: Een rij van zes pictogrammen in een ruitvormig kader. Van links naar rechts: een spuitende vloeistof die metaal en huid aantast, een dode vis en boom, een explosie, een brandende vlam, een doodskop, een uitroepteken.] BB-0173-a-13-1-o 18 / 23 lees verder ### Pagina 19 Opgelost? Mariam doet een proefje over het oplossen van vaste stoffen. Ze heeft drie reageerbuisjes met water. In elk buisje doet ze een spatelpunt van een andere stof. Na even kwispelen met elke buis ziet ze het volgende resultaat: [FIGUUR: Foto van drie schaaltjes, labeled A, B, C, met vaste stoffen op een grijze ondergrond.] [FIGUUR: Foto van drie reageerbuizen, labeled A, B, C, met oplossingen en vaste stoffen.] Mariam schrijft haar waarnemingen op: Stof A in water: doorzichtig en lichtblauw Stof B in water: ondoorzichtig en wit Stof C in water: doorzichtig en kleurloos 1p 26 Wat is juist? A Alleen stof A lost op in water. B Alleen stof B lost op in water. C Alleen stof C lost op in water. D Alleen stof A en stof C lossen op in water. E Alle drie de stoffen lossen op in water. F Geen van de drie stoffen lossen op in water. BB-0173-a-13-1-o 19 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 20 Elektrisch fietsen Elektrische fietsen zijn populair. Als je fietst geeft een elektromotor je ondersteuning. De accu is in de fietsassen verwerkt. [FIGUUR: Een elektrische fiets met een tas aan het achterwiel.] Bij een snelheid van 20 km/h is het afgegeven vermogen van de accu 250 W. 1p 27 Je fietst twee uur. Hoe groot is de energie die de accu in twee uur afgeeft? A 0,05 kWh B 0,50 kWh C 5,00 kWh D 50,0 kWh 1p 28 De volle accu heeft een capaciteit van 35 Ah. Een capaciteit van 35 Ah wil zeggen dat bij een stroomsterkte van 35 A een volle accu 1 uur energie kan leveren. Bij een snelheid van 20 km/h levert de accu een stroomsterkte van 7 A. Hoe lang kun je met deze snelheid fietsen? A 0,2 uur B 1,8 uur C 5,0 uur D 42 uur BB-0173-a-13-1-o 20 / 23 lees verder Voor alle eindexamens, zie ook www.ssl-leiden.nl. Pagina: 229 ### Pagina 21 2p 29 De elektromotor werkt op een spanning van 36 V. Bij een snelheid van 20 km/h loopt er dan een stroom van 7 A door de motor. Bereken de weerstand van de motor bij die snelheid. 3p 30 Van de accu loopt er maar één draad naar de motor. Je ziet twee zinnen over het elektrische circuit. Omcirkel in elke zin de juiste mogelijkheid/mogelijkheden. De motor werkt alleen bij een open gesloten stroomkring. Het frame van de fiets moet een geleider isolator zijn, want de stroom moet door het frame de lucht terug naar de accu lopen. de weg BB-0173-a-13-1-o 21/23 lees verder ### Pagina 22 Oneerlijke start Bij een atletiekwedstrijd wordt bij de 100 m hardlopen een startschot gegeven. De starter staat met zijn pistool midden op de baan achter de atleten. [FIGUUR: Tabel met namen van atleten en afstanden tot de starter. Dennis staat op 5,4 m van de starter. Freek staat op 4,0 m van de starter. Pijl van starter naar Dennis, met afstand 5,4 m. Pijl van starter naar Freek, met afstand 4,0 m.] Wanneer de starter schiet, gaat de tijd lopen en mogen de atleten starten. De starter bevindt zich 4,0 m van Freek en 5,4 m van Dennis. Freek heeft het voordeel dat hij het geluid van het startpistool eerder hoort dan de andere lopers. 2p 31 Laat door een berekening zien dat het geluid er 0,0159 s (15,9 ms) over doet om Dennis te bereiken. De geluidssnelheid in lucht bij 288 K is 340 m/s. 1p 32 Schat hoeveel ms (milliseconden) Freek het geluid eerder hoort dan Dennis. A 1 ms B 4 ms C 10 ms BB-0173-a-13-1-0 22 / 23 lees verder ►►► ### Pagina 23 Verkeerslawaai [FIGUUR: Een zwart-witfoto van een drukke snelweg met veel auto's.] Om geluidsoverlast van verkeer te verminderen kunnen verschillende maatregelen worden genomen. Je kunt maatregelen nemen bij de bron, bij de tussenstof en bij de ontvanger. 2p 33 Je ziet een tabel met verschillende maatregelen. Zet in de tabel achter elke maatregel één kruisje in de juiste kolom. maatregel geluidsscherm hogere bandenspanning oordopjes gebruiken dubbele ramen bron tussenstof ontvanger BB-0173-a-13-1-o 23 / 23 einde