# Eindexamen Natuur- en scheikunde 1 VMBO-BB 2009 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/vmbo-bb/nask1/2009/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen VMBO-BB
2009
tijdvak 1
woensdag 3 juni
13.30 - 15.00 uur
natuur- en scheikunde 1 CSE BB

Naam kandidaat Kandidatu mnumer

Beantwoord alle vragen in dit opgavenboekje.
Gebruik het BINAS informatieboek.

Dit examen bestaat uit 29 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 45 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen
worden.

913-0173-a-BB-1-0

### Pagina 2

Meerkeuzevragen
- Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).
- Geef verbeteringen aan volgens voorbeeld 2 of 3.
(1) A B C D
(2) A B C D
(3) A B C D

Open vragen
- Geef niet méér antwoorden dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld
twee redenen worden gevraagd, geef er dan twee en niet méér. Alleen de
eerste twee redenen kunnen punten opleveren.
- Vermeld altijd de berekening, als een berekening gevraagd wordt. Als een
gedeelte van de berekening goed is, kan dat punten opleveren. Een goede
uitkomst zonder berekening levert geen punten op.
- Geef de uitkomst van een berekening ook altijd met de juiste eenheid.

Alcoholthermometer

Gebruik het BINAS informatieboek.

1p 1 Een veel gebruikte thermometer is de alcoholthermometer.
Je ziet hiernaast een thermometer getekend.
→ Wat is de laagste temperatuur die deze thermometer kan
aangeven?
............... K

[FIGUUR: Een alcoholthermometer met een vloeistofkolom die tot onder de schaalverdeling reikt.]

913-0173-a-BB-1-o 2 lees verder ►►►

### Pagina 3

Van erts naar smeedijzer

In een hoogoven wordt ijzererts verwerkt en ijzer gemaakt.
Door sterke verhitting van ijzererts met steenkool en zuurstof ontstaat ijzer.
Dit ijzer is door de hoge temperatuur vloeibaar.
Na afkoeling ontstaat ijzer in vaste vorm.
[FIGUUR: Een hoogoven in een fabriekshal.]
[FIGUUR: Een smid met een hamer op een aambeeld.]

In een smederij wordt ijzer bewerkt.
Er worden bijvoorbeeld smeedijzeren hekken gemaakt.
De juiste vorm geeft men aan het ijzer door het eerst sterk te verhitten,
waardoor het ijzer 'zacht' wordt (bijna vloeibaar).
Als je een smeedijzeren hek in de tuin zet en het wordt niet geschilderd, gaat
het roesten.

2p 2 Hieronder zijn de vier processen nog een keer genoemd.
→ Geef in de tabel aan of het gaat om een natuurkundig of een chemisch
proces.

| | natuurkundig proces | chemisch proces |
|---|---|---|
| ijzererts wordt ijzer |  |  |
| vloeibaar ijzer wordt vast |  |  |
| het zacht worden van ijzer |  |  |
| het roesten van ijzer |  |  |

913-0173-a-BB-1-o 3 lees verder ► ► ►

### Pagina 4

Compressor
3p 3 Loek heeft in z'n garage een compressor, die hij gebruikt voor de aandrijving van gereedschap. Op de compressor staat 230 V / 12 A.
→ Bereken het vermogen als de compressor is aangesloten.
[FIGUUR: Een zwart-witte foto van een elektrische compressor met een tank en een motorunit.]
Thermostaat
1p 4 Hieronder is het schema van een thermostaat getekend.
[FIGUUR: Een elektronisch schema met twee transistors (T1 en T2), weerstanden (P1, R1, R2, R3, R4), en diodes (D1 en D2). Er is een spanningsbron (4,5-12 V) aangesloten.]
In het schema staan de weerstanden R1 en R2. Hoe zijn de weerstanden R1 en R2 geschakeld?
A in serie
B parallel
C Dat kun je niet zien in dit schema.
913-0173-a-BB-1-o 4 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

1p 5 Eén van de weerstanden wordt vervangen door een NTC.
Wat is het symbool van een NTC?

[FIGUUR: Symbool A is een rechthoek met een horizontale lijn aan weerszijden.]
A

[FIGUUR: Symbool B is een rechthoek met een diagonale lijn erdoorheen en een cirkel met een minteken erin.]
B

[FIGUUR: Symbool C is een transistor met drie aansluitingen.]
C

[FIGUUR: Symbool D is een rechthoek met twee pijlen die erop wijzen.]
D

Practicum

1p 6 Tijdens een practicum meten Jasper en Jeroen de spanning over en de
stroomsterkte door een weerstand.
Het schema van de schakeling is hieronder getekend.
Beide meters zijn juist aangesloten.

[FIGUUR: Schema van een elektrische schakeling met een weerstand. Twee meters zijn aangesloten, één in serie met de weerstand (meter 2) en één parallel aan de weerstand (meter 1). Meter 1 heeft een '+' symbool. Meter 2 heeft een '-' symbool. Een batterij wordt gesuggereerd door een gestippelde lijn.]
meter 1

meter 2

Eén van de meters wijst 0,6 A aan.
Welke meter is dat?
A meter 1
B meter 2
C Beide meters kunnen 0,6 A aanwijzen.

913-0173-a-BB-1-o 5 lees verder

### Pagina 6

Reddingsactie

3p 7 Bij een aardbeving in Indonesië zijn mensen
bedolven onder het puin.
Ze proberen de aandacht van reddingswerkers
te trekken door tegen een ijzeren staaf te
tikken.
De reddingswerkers beschikken over gevoelige
meetapparatuur.
→ In welke tijd komt het signaal bij de
meetapparatuur als de ijzeren staaf 26 m
lang is?

Awacs

1p 8 Op de NAVO-basis te Geilenkirchen in Duitsland, over de grens bij Schinveld in
Limburg, zijn een aantal Awacs-vliegtuigen gestationeerd.

[FIGUUR: Een Awacs-vliegtuig, een Boeing 707 met een grote schotel bovenop, stijgt op van een landingsbaan met bomen op de achtergrond.]

De verouderde motoren van deze Boeings geven tijdens het starten en landen
veel geluidsoverlast.
Het geluid bereikt in Schinveld regelmatig pieken van 100 dB.
In welke zone valt dit vliegtuig lawaai?
A veilig geluid
B gevaarlijk geluid, kans op gehoorbeschadiging
C toenemende kans op gehoorbeschadigingen

913-0173-a-BB-1-o 6 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Van de helling af
2p 9 Een fietser rijdt vanuit stilstand van een lange helling af. Met een fietscomputer wordt de snelheid voortdurend bijgehouden. Het snelheid-tijd diagram zie je hieronder.
[FIGUUR: Snelheid-tijd diagram met op de y-as snelheid in m/s (van 0 tot 8) en op de x-as tijd in s (van 0 tot 140). Een curve die begint op (0,0) en naarmate de tijd toeneemt, de snelheid steeds langzamer toeneemt en asymptotic benadert rond 6 m/s.]
→ Hoe groot is de snelheid op $t = 30$ s?
Fietsen in de sneeuw
De Ktrack is geschikt voor het fietsen in de sneeuw. Deze Ktrack heeft een speciaal achterwiel.
[FIGUUR: Een fiets met een ski in plaats van een achterwiel.]
1p 10 Een achterwiel met rupsband heeft bepaalde voordelen. Wat is het voordeel van een rupsband vergeleken met een gewoon wiel?
A Een rupsband heeft minder gewicht.
B De druk onder de rupsband is groter.
C De druk onder de rupsband is kleiner.
D Met een rupsband is de sneeuwfiets beter bestuurbaar.
913-0173-a-BB-1-o 7 lees verder ►►►

### Pagina 8

Formule 1
1p 11 Tijdens het optrekken van een race-auto zijn de krachten erg groot.
[FIGUUR: Een raceauto rijdt over een racecircuit, gezien vanaf de zijkant en in zwart-wit.]
De aandrijfkracht bedraagt 8000 N.
De totale wrijvingskracht bedraagt 2000 N.
Hoe groot is de netto kracht in dat geval?
A 2000 N
B 6000 N
C 8000 N
D 10 000 N
913-0173-a-BB-1-o 8 lees verder ►►►

### Pagina 9

Hergebruik van oud papier

Het hergebruik van oud papier is de laatste jaren toegenomen.
In de tabel hieronder kun je het hergebruik in de jaren 1960 tot en met 2000
zien.

| jaar | hergebruik (%) |
|---|---|
| 1960 | 15 |
| 1970 | 36 |
| 1980 | 52 |
| 1990 | 66 |
| 2000 | 72 |

3p 12 Teken in het diagram hieronder de grafiek van dit hergebruik.
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as "hergebruik (%)" en op de x-as "jaar". De y-as loopt van 0 tot 90 in stappen van 10. De x-as loopt van 1950 tot 2010 in stappen van 10.]
913-0173-a-BB-1-o 9 lees verder

### Pagina 10

Rendement

Hieronder zie je twee lampen.

[FIGUUR: Een spaarlamp met de tekst "50% licht" en "12 W"] spaarlamp
[FIGUUR: Een gloeilamp met de tekst "10% licht" en "60 W"] gloeilamp

Van elke lamp is het vermogen gegeven.
Van elke lamp is gegeven hoeveel procent van het vermogen wordt omgezet in
licht.

1p 13 Wat kun je zeggen over de beide lampen?
A De gloeilamp geeft het meeste licht.
B De spaarlamp geeft het meeste licht.
C Beide lampen geven evenveel licht.

913-0173-a-BB-1-o 10 lees verder 

### Pagina 11

Lamp en schakelaars
[FIGUUR: Schakelschema met een batterij, een lamp en twee schakelaars S1 en S2.]
Hierboven zie je een lamp die je met twee schakelaars aan en uit kunt doen.
De schakelaars hebben twee standen.
De standen zijn in de tabel hieronder getekend.
2p 14 Kruis in de tabel bij elke stand aan of de lamp aan of uit is.

|     | aan | uit |
| :-- | :-: | :-: |
| [FIGUUR: Schakelaars S1 en S2 in een bepaalde stand.] |     |     |
| [FIGUUR: Schakelaars S1 en S2 in een andere stand.] |     |     |
| [FIGUUR: Schakelaars S1 en S2 in weer een andere stand.] |     |     |
| [FIGUUR: Schakelaars S1 en S2 in de laatste getoonde stand.] |     |     |
913-0173-a-BB-1-o 11 lees verder ►►►

### Pagina 12

Popconcert

De Arbeidsinspectie houdt zich ook bezig
met de muziek- en theaterwereld.
De inspectie controleert onder meer
of er in poppodia genoeg voorzieningen
zijn om gehoorschade te voorkomen.

1p 15 Wat gaat de Arbeidsinspectie meten?
A de frequentie van het geluid
B de sterkte van het geluid
C de toonhoogte van het geluid
D de weerkaatsing van het geluid

In de grafiek hieronder zie je hoe lang iemand zonder gehoorbescherming geluid
kan verdragen zonder gehoorschade.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'tijd (in uren)' van 0 tot 9, en op de x-as 'geluidssterkte (in dB)' van 78 tot 96. Er loopt een dalende curve vanaf ongeveer 8 uur bij 78 dB naar minder dan 1 uur bij 92 dB.]

1p 16 Hoe lang mag iemand luisteren naar geluid van 86 dB zonder kans op
gehoorschade?
.............. uur

913-0173-a-BB-1-o 12 lees verder

### Pagina 13

Dakgootrobot
Een dakgootrobot maakt in één beweging een dakgoot schoon. In de folder van deze dakgoot-robot staat dat hij een snelheid heeft van 0,04 m/s.
3p 17 Bereken hoeveel tijd de robot nodig heeft om door een dakgoot van 12 m lang te gaan.

913-0173-a-BB-1-o
lee s verder

### Pagina 14

Botsproef
[FIGUUR: Twee afbeeldingen van een botsing op een luchtkussenbaan.]
In de klas worden botsproeven gedaan met een luchtbaan.
De pijl op de foto wijst naar het model van een botsende auto.
Met de computer wordt gemeten hoe groot de krachten op de auto zijn tijdens de
botsing.
De computer tekent na afloop van de proef de grafiek van de kracht.
De proef wordt tweemaal uitgevoerd, met en zonder kreukelzone.
Hieronder zie je de twee grafieken.
[FIGUUR: Grafiek 1: Kracht (N) tegen Tijd (s) voor de botsing.]
grafiek 1
[FIGUUR: Grafiek 2: Kracht (N) tegen Tijd (s) voor de botsing.]
grafiek 2
2p 18 Hieronder staan drie vragen.
Beantwoord de vragen door kruisjes op de juiste plek te zetten.
In welke grafiek is de botskracht het grootst?
grafiek 1
grafiek 2
Welke botsing duurde het langst?
Welke grafiek is die van de proef met kreukelzone?
913-0173-a-BB-1-o
14
lees verder ►►►

### Pagina 15

Frisdrankpak
Een frisdrankpak is afgesloten op de manier zoals hieronder te zien is.
Als je het lipje omhoog trekt, breekt het afsluitfolie.
[FIGUUR: Twee beelden van een frisdrankpak waarbij een lipje omhoog wordt getrokken.]
Van het lipje is een zij-aanzicht getekend.
De kracht omhoog levert een kracht omlaag op het afsluitfolie.
[FIGUUR: Grafiek van kracht omhoog versus de positie van het lipje, met de assen gelabeld als "afsluitfolie" en "asje".]
1p 19 De kracht omhoog is 3 N.
Hoe groot is de kracht op het afsluitfolie?
A minder dan 3 N.
B 3 N.
C meer dan 3 N.
913-0173-a-BB-1-o 15 lees verder ►►►

### Pagina 16

Aluminium

Aluminium wordt geleverd vanaf de fabriek in de vorm van grote blokken.
Zie de afbeelding hieronder.

[FIGUUR: Een grote, rechthoekige aluminium blok dat hangt aan een hijskraan in een fabriekshal. Een arbeider in overall staat aan de zijkant te kijken.]

Een blok aluminium heeft een volume van 2500 dm$^3$.
De dichtheid van aluminium is 2,7 kg/dm$^3$.

3p 20 Bereken de massa van zo'n blok.

913-0173-a-BB-1-o 16 lees verder ►►►

### Pagina 17

Geleiding

[FIGUUR: Schakeling met lampje, batterij en een open schakelaar, met ernaast 5 genummerde voorwerpen.]

Hierboven zie je een aantal voorwerpen en een schakeling.
Met de schakeling kun je onderzoeken welke voorwerpen stroom geleiden en
welke niet.
Een voorwerp in de open plaats laat de lamp wel of niet branden.

21 (1p) Van één van de voorwerpen kun je niet zien van welk materiaal het gemaakt is.
De lamp brandt niet als je het voorwerp in de open plaats zet.
Van welk materiaal zou dit voorwerp gemaakt kunnen zijn?
A aluminium
B koper
C kunststof
D ijzer

22 (1p) Wat zou er gebeuren als je de voorwerpen 1 en 4 in serie tussen de aansluitpunten
van de schakeling zet?
A Het lampje brandt normaal.
B Het lampje brandt op halve sterkte.
C Het lampje brandt niet.

913-0173-a-BB-1-o 17 lees verder ►►►

### Pagina 18

Winkelbel

Bij het binnenkomen van een winkel gaat er vaak een bel of gong.
Je loopt dan door een lichtstraal, die onderbroken wordt.
De eigenaar van de winkel weet dan dat er een klant binnenkomt.
Op de ene deurpost zit een lampje en op de andere deurpost een ontvanger.

[FIGUUR: Een lampje dat een lichtstraal uitzendt naar een ontvanger.]

1p 23 Welk elektrisch onderdeel zit er in de ontvanger?
A LED
B LDR
C NTC
D spoel

Stroomsterkte

Bekijk de schakelingen hieronder.
In beide schakelingen zijn de batterij en de lampjes hetzelfde.

[FIGUUR: Twee schakelingen A en B. Schakeling A heeft een batterij, een ampèremeter en een lampje in serie. Schakeling B heeft een batterij en twee lampjes parallel geschakeld, met een ampèremeter voor de batterij.]

schakeling A schakeling B

1p 24 Welke waarde zal de ampèremeter in schakeling B aanwijzen?
A minder dan 1 A
B precies 1 A
C meer dan 1 A

913-0173-a-BB-1-o 18 lees verder ►►►

### Pagina 19

Man overzetten

Een marineman wordt van het ene schip overgezet naar een ander schip.
Zie de afbeelding.
De man heeft een gewicht van 800 N.
De krachtenschaal is 1 cm $\stackrel{\wedge}{=}$ 200 N.

[FIGUUR: Een man hangt aan een touw, dat aan een schip is bevestigd.]

2p 25 Teken de kracht die de man op de katrol uitoefent.
De kracht moet de juiste grootte en de juiste richting hebben.
Laat de kracht aangrijpen op de katrol.

913-0173-a-BB-1-o 19 lees verder ►►►

### Pagina 20

Remweg
[FIGUUR: Een motorrijder en een auto remmen op een weg. De remweg van de motor is kleiner dan die van de auto. Ze doen de proef nog een keer, nu op een nat wegdek.]
Bron: www.accuraat.nu
2p 26 Geef bij elke uitspraak in de tabel aan of deze juist of niet juist is.

| | juist | niet juist |
|---|---|---|
| De stopafstand van de auto en de motor wordt kleiner bij nat wegdek. | | |
| De remweg van de auto en de motor wordt groter bij nat wegdek. | | |
| De reactietijd van beide bestuurders wordt groter bij nat wegdek. | | |
| De reactie-afstand van beide bestuurders wordt kleiner bij nat wegdek. | | |

913-0173-a-BB-1-o 20 lees verder ►►►

### Pagina 21

Geluidsisolatie
De geluidsisolatie van een wand hangt af van de massa van de wand per m$^2$.
In het diagram hieronder is de geluidsisolatie weergegeven bij verschillende
massa's van de wand.
[FIGUUR: Een grafiek met op de x-as 'oppervlaktetmassa (kg/m$^2$)' van 0 tot 600, en op de y-as 'geluidsisolatie (dB)' van 35 tot 65. Een stijgende lijn die begint bij ongeveer (100, 37) en eindigt bij ongeveer (600, 63).]
1p 27 Een wand van baksteen heeft een oppervlaktetassa van 180 kg/m$^2$.
Hoe groot is de geluidsisolatie van deze wand?
......... dB
Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
913-0173-a-BB-1-o 21 lees verder ►►►

### Pagina 22

Harde muziek
Lees het gedeelte uit een krantenartikel hieronder.
In de popsector is afgesproken dat bij alle concerten
het geluid niet harder mag zijn dan 105 dB.
Ondersteunend personeel dat assisteert bij concerten
moet gehoorbescherming dragen.
1p 28 Het personeel moet gehoorbescherming dragen om gehoorschade te voorkomen.
Hoeveel dB moet zo'n gehoorbescherming tegenhouden, zodat het personeel
langdurig haar werk kan doen?
A 5 dB
B 10 dB
C 15 dB
D 25 dB
Geluidssnelheid
Kijk in het BINAS-tabellenboek voor de geluidssnelheid in verschillende materialen.
1p 29 Bij onderzoek van bouwkundige constructies gebruikt men ultrasone technieken.
Verschillen in geluidssnelheid leveren informatie over de gebruikte materialen.
In welk materiaal is de geluidssnelheid het grootst?
A beton
B glas
C ijzer
D steen
Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
913-0173-a-BB-1-o*
22
einde