# Eindexamen Wiskunde A HAVO 2013 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/wiskunde-a/2013/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 2

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 2

### Vraag 7 – Opgave 2

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 2

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 2

### Vraag 18 – Opgave 2

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2013
tijdvak 1
vrijdag 17 mei
13.30 - 16.30 uur
wiskunde A
Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.
Dit examen bestaat uit 21 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 79 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening vereist is, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redeneren worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-1024-a-13-1-o

### Pagina 2

De huisarts
[FIGUUR: Een stethoscoop op de schouder van een arts, met pennetjes in de borstzak.]
Huisartsen nemen een centrale positie in binnen de gezondheidszorg. De huisarts is namelijk het eerste aanspreekpunt voor mensen met vragen over gezondheid en ziekte. Veel mensen hebben dan ook regelmatig contact met hun huisarts, bijvoorbeeld door naar het spreekuur te gaan of een telefonisch consult te hebben. Deze contacten worden contactmomenten genoemd. Volgens een medisch tijdschrift hadden in 2008 mannelijke patiënten gemiddeld 3,5 en vrouwelijke patiënten gemiddeld 4,7 contactmomenten met hun eigen huisarts.
Neem aan dat deze gegevens ook gelden voor huisarts Tineke Hoekstra. Zij heeft in 2008 een huisartsenpraktijk met 912 mannelijke patiënten en dat is 52% van haar totale aantal patiënten.
4p 1 Bereken voor Tineke in 2008 het totale aantal contactmomenten met al haar patiënten.
Niet elke patiënt van Tineke heeft jaarlijks contact met haar. Van haar mannelijke patiënten had 30% in 2008 geen enkel contactmoment met haar. Dat betekent dat er met de mannelijke patiënten die wel contact met haar hadden, gemiddeld meer dan 3,5 contactmomenten waren.
3p 2 Bereken voor de mannelijke patiënten die wel contact met haar hadden, hoeveel contactmomenten zij in 2008 gemiddeld hadden.
HA-1024-a-13-1-o
2 / 11
lees verder

### Pagina 3

Een jaar of veertig geleden was een vrouwelijke huisarts nog een
uitzondering. Maar tegenwoordig zijn er heel wat vrouwelijke huisartsen
en dat aantal neemt nog steeds toe, zie de figuur. We nemen aan dat de
stijging lineair verloopt.

figuur aantal huisartsen in Nederland
[FIGUUR: Een lijngrafiek met op de y-as het aantal huisartsen (oplopend van 0 tot 10000) en op de x-as de tijd (van 1-1-1990 tot 1-1-2005). Er zijn twee lijnen getekend: een doorgetrokken lijn die stijgt van ongeveer 6000 naar 10000, en een gestippelde lijn die stijgt van ongeveer 1500 naar 2000. De legenda geeft aan dat de doorgetrokken lijn het totaal aantal huisartsen en de gestippelde lijn het aantal vrouwelijke huisartsen weergeeft.]

Legenda:
totaal
vrouwen

Op 1 januari 1990 waren er 1078 vrouwelijke huisartsen en op
1 januari 2008 bleek dit aantal gestegen tot 2980. Het aantal vrouwelijke
huisartsen $H_V$ na $t$ jaar, met $t = 0$ op 1 januari 1990, is te schrijven als

$$H_V = a \cdot t + 1078$$
De waarde van $a$ is ongeveer 106.

3p 3 Bereken met behulp van bovenstaande gegevens de waarde van $a$ in één
decimaal nauwkeurig.

Ook het totaal aantal huisartsen $H_T$ neemt vanaf 1 januari 1990 toe.
Hiervoor geldt de formule

$$H_T = 107 \cdot t + 6703$$
, met $t$ in jaren en $t=0$ op 1 januari 1990.

Als de stijging van het totaal aantal huisartsen en van het aantal
vrouwelijke huisartsen zich op dezelfde manier voortzet als in de formules
voor $H_T$ en $H_V$, is beschreven, komt er een moment dat er evenveel
vrouwelijke als mannelijke huisartsen zullen zijn.
5p 4 Onderzoek in welk jaar dat zal zijn.

HA-1024-a-13-1-o 3 / 11 lees verder ➢➢➢

### Pagina 4

Eerlijk spel?
Peter en Quinten spelen een dobbelspel.
Er wordt gegooid met twee zuivere dobbelstenen,
waarbij het niet uitmaakt of Peter of Quinten gooit.
Peter krijgt een punt als met beide dobbelstenen
hetzelfde aantal ogen (dubbel) wordt gegooid.
In alle andere gevallen (niet-dubbel) krijgt Quinten
een punt.

5 3p Toon aan dat de kans dat Quinten een punt krijgt $\frac{5}{36}$ is.

Degene die het eerst een vooraf afgesproken aantal punten heeft, wint
het spel. Het is wel duidelijk dat er geen sprake is van eerlijk spel:
Quinten heeft vijfmaal zoveel kans op een punt als Peter.
Daarom spreken ze af dat Quinten één punt krijgt als er niet-dubbel wordt
gegooid, maar dat Peter vijf punten krijgt als er dubbel wordt gegooid.

6 3p Neem aan dat Peter en Quinten hebben afgesproken dat degene die het
eerst vijf punten heeft, het spel wint.
Toon aan dat de kans dat Quinten dan het spel wint kleiner is dan 0,5.

Peter en Quinten hebben niet in de gaten dat Quinten minder kans heeft
het spel te winnen. Ze houden de puntentelling zoals afgesproken, dus bij
dubbel krijgt Peter vijf punten en bij niet-dubbel krijgt Quinten één punt.
Wanneer ze afspreken dat degene die het eerst vijf punten heeft het spel
wint, kan het gebeuren dat het spel al na één keer gooien beslist is. Als er
dubbel gegooid wordt, krijgt Peter vijf punten en is hij de winnaar. Maar
het kan ook gebeuren dat er meerdere malen gegooid moet worden totdat
er een winnaar is. Je kunt berekenen hoeveel keer er gemiddeld gegooid
moet worden totdat er een winnaar is. Hierbij wordt gebruikgemaakt van
onderstaande tabel.
Deze tabel staat ook op de uitwerkbijlage.

tabel

benodigd aantal keren gooien | 1 | 2 | 3 | 4 | 5
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
kans

7 5p Vul de tabel op de uitwerkbijlage in en bereken hiermee de
verwachtingswaarde van het aantal worpen dat nodig is totdat er een
winnaar is. Rond het antwoord af op één decimaal.

[FIGUUR: Twee dobbelstenen met de ogen zichtbaar.]

HA-1024-a-13-1-o 4 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 5

Peter en Quinten besluiten het spel te spelen totdat één van hen
10 punten heeft.
Voorbeelden van een spelverloop waarbij Peter wint, zijn
Q-P-Q-Q-Q-Q-P en P-Q-Q-Q-P.
Een voorbeeld van een spelverloop waarbij Quinten wint, is
Q-Q-Q-Q-P-Q-Q-Q-Q.
8 Bereken hoeveel verschillende spelverlopen er zijn waarbij Quinten wint.
HA-1024-a-13-1-o 5 / 11 lees verder

### Pagina 6

Ontslagvergoeding

Bij grote bedrijven wordt er regelmatig gereorganiseerd. Hierbij vallen soms gedwongen ontslagen. Een ontslagen werknemer krijgt dan vaak eenmalig een ontslagvergoeding. Er zijn verschillende rekenmethodes om deze vergoeding te bepalen. In deze opgave bekijken we er twee.

De eerste rekenmethode gebruikt de formule

$$V_1 = 0,5 \cdot m \cdot g$$

Hierin is $V_1$ de ontslagvergoeding in euro's, $m$ het bruto maandsalaris in euro's en $g$ het aantal gewogen dienstjaren. De dienstjaren vóórdat iemand 40 jaar is, tellen elk voor 1, de volgende tien dienstjaren tellen elk voor 1,5 en elk dienstjaar vanaf het moment dat iemand 50 jaar is geworden, telt voor 2.

3p 9 Bob Jansen is onlangs 52 jaar geworden. Hij werkt vanaf zijn dertigste verjaardag bij zijn huidige werkgever. Deze werkgever gaat reorganiseren met als gevolg dat Bob ontslagen wordt.
Bob had een bruto maandsalaris van 4300 euro.
Toon aan dat Bob volgens de formule een ontslagvergoeding krijgt van meer dan 60 000 euro.

De tweede rekenmethode gebruikt de formule

$$V_2 = 6 \cdot m + 2,4 \cdot m \cdot d$$

Hierin is $V_2$ de ontslagvergoeding in euro's, $m$ het bruto maandsalaris in euro's en $d$ het aantal dienstjaren, geteld vanaf de 36e verjaardag.
Er geldt dat $d = 0$ totdat de werknemer 37 jaar wordt. Op de dag dat de werknemer 37 jaar wordt, wordt $d = 1$. Op de 38e verjaardag wordt $d = 2$, enzovoort. Het aantal dienstjaren wordt altijd in gehele jaren berekend.
Bij de tweede formule geldt een maximale ontslagvergoeding van 54 keer het bruto maandsalaris.

4p 10 Henk Klaassen werkt vanaf zijn 36e verjaardag bij zijn huidige werkgever. Hij is bang bij een reorganisatie te worden ontslagen. Neem aan dat zijn maandsalaris door de jaren heen steeds gelijk blijft.
Bereken na hoeveel dienstjaren hij voor het eerst zijn maximale ontslagvergoeding zou krijgen volgens de tweede formule.

HA-1024-a-13-1-o 6 / 11 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

Vakbonden hebben liever dat de formule voor $V_2$ gebruikt wordt dan de formule voor $V_1$. Toch is de formule voor $V_2$ niet altijd gunstiger. Er zijn situaties waarbij de eerste formule gunstiger is voor een ontslagen werknemer.
4p 11 Geef een rekenvoorbeeld van zo'n situatie en geef daarbij aan op welke leeftijd de werknemer in dienst is getreden en op welke leeftijd hij ontslagen wordt.

Met de tweede formule kan de ontslagvergoeding $V_2$ worden berekend als het bruto maandsalaris $m$ en het aantal dienstjaren $d$, geteld vanaf de 36e verjaardag, bekend zijn.
De formule kan worden herschreven tot een formule die uitgaat van het bruto jaarsalaris in plaats van het bruto maandsalaris. Een jaarsalaris is meer dan 12 maandsalarissen, omdat een werknemer ook vakantiegeld en een eindejaarsuitkering uitbetaald krijgt. Hierdoor geldt dat het bruto jaarsalaris $j$ gelijk is aan $13,5$ keer het bruto maandsalaris $m$.

De tweede formule is daarmee te schrijven in de vorm:
$$V_2 = \dots j + \dots j \cdot d$$

3p 12 Bereken in twee decimalen nauwkeurig de getallen die op de puntjes moeten staan. Licht je werkwijze toe.
HA-1024-a-13-1-o 7 / 11 lees verder

### Pagina 8

Centenarians

Hoe oud kun je worden? Veel mensen vinden het al bijzonder als iemand de leeftijd van 90 jaar bereikt. Toch zijn er zelfs mensen die 100 jaar of ouder worden.

[FIGUUR: Een close-up portret van een oude man die een glas vasthoudt.]

In Engeland wordt iemand die de leeftijd van 100 jaar bereikt, aangeduid met de titel centenarian. De kans om centenarian te worden is echter niet erg groot, ook niet als je al 90 jaar bent. Van degenen die toch de leeftijd van 100 jaar bereiken, worden sommigen zelfs supercentenarian; zij bereiken de leeftijd van 110 jaar. Deze titel is echter voor zeer weinigen weggelegd.

Uit onderzoek zijn de volgende gegevens bekend:
De kans dat een 90-jarige man 95 jaar wordt, is 0,27.
De kans dat een 95-jarige man 100 jaar wordt, is 0,13.
De kans dat een 100-jarige man 105 jaar wordt, is 0,11.
De kans dat een 105-jarige man 110 jaar wordt, is 0,09.

3p 13 Bereken de kans dat een 90-jarige man supercentenarian wordt.

4p 14 Bereken de kans dat een 100-jarige man geen supercentenarian wordt.

HA-1024-a-13-1-o 8 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 9

Het aantal centenarians in Engeland wordt vanaf 1911 nauwkeurig
bijgehouden. In figuur 1 kun je zien hoe het aantal centenarians zich in de
loop van de jaren heeft ontwikkeld.

figuur 1
[FIGUUR: Grafiek met op de y-as het aantal centenarians (oplopend van 0 tot 10000) en op de x-as de jaren (lopend van 1921 tot 2001). Er zijn drie lijnen: een doorgetrokken lijn (totaal), een gestippelde lijn (vrouwen) en een gestreepte lijn (mannen). De lijnen stijgen exponentieel.]
Legenda:
— totaal
...... vrouwen
— - mannen

Metingen 1 januari van het betreffende jaar
Vanaf 1967 begon het totale aantal centenarians bij benadering
exponentieel te groeien. Waren er op 1 januari 1967 zo'n
1000 centenarians, op 1 januari 2009 was dit aantal gestegen tot 9600.

4p 15 Bereken het groeipercentage per jaar in deze periode.

In figuur 1 is duidelijk te zien dat de groei van het aantal centenarians
voornamelijk voor rekening van de vrouwen komt. Op 1 januari 2009 was
$\frac{7}{8}$ deel van de 9600 centenarians vrouwelijk.
Voor de toekomst gaat men in Engeland uit van de volgende aannames:
— het aantal centenarians stijgt vanaf 1 januari 2009 met 8,0% per jaar;
— het aantal vrouwelijke centenarians blijft in de toekomst $\frac{7}{8}$ deel van
het totaal.

4p 16 Bereken het te verwachten aantal vrouwelijke centenarians op 1 januari
2034 in Engeland.

HA-1024-a-13-1-o 9 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 10

Ook in Nederland wordt het aantal personen van 100 jaar of ouder
nauwkeurig bijgehouden. Deze personen worden ook wel eeuwelingen
genoemd. Het Centraal Bureau voor de Statistiek heeft het aantal
eeuwelingen in 2005 vergeleken met het aantal eeuwelingen in 1985.
Gegevens daarover vind je in de figuren 2 en 3.

In figuur 2 kun je bijvoorbeeld aflezen dat er op 1 januari 1985 ongeveer
45 personen waren van 103 jaar oud. In figuur 3 kun je aflezen dat er op dat
moment op elke 100 vrouwelijke eeuwelingen ongeveer 38 mannen waren.

figuur 2
[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as leeftijden van 100 jaar tot $\geq$ 105 jaar, en op de x-as het aantal eeuwelingen. De staven zijn verdeeld per jaar.]

eeuwelingen naar leeftijd

figuur 3
[FIGUUR: Staafdiagram met op de y-as leeftijdsgroepen van 60-69 jaar tot 100 jaar en ouder, en op de x-as het aantal mannen per 100 vrouwen. De staven zijn verdeeld per jaar.]

aantal mannen per 100 vrouwen

Legenda:
1985
2005

Legenda:
1985
2005

6p 17 Bereken met de gegevens van de figuren 2 en 3 hoeveel vrouwelijke
eeuwelingen er op 1 januari 2005 in Nederland waren.

HA-1024-a-13-1-o 10 / 11 lees verder ►►►

### Pagina 11

Lantaarnvisjes
In de oceanen leven tot een diepte van
zo’n 100 meter lantaarnvisjes. Ze
worden zo genoemd vanwege hun
lichtuitstraling waarmee ze elkaar op
grote diepte in het donker kunnen
herkennen.
afbeelding
[FIGUUR: Tekening van een vis met een lichtgevend orgaan onder zijn oog.]
Bij een bepaalde soort lantaarnvisjes is de lengte van volwassen
exemplaren bij benadering normaal verdeeld met een gemiddelde van
5,50 cm en een standaardafwijking van 0,45 cm.
3p 18
Bereken hoe lang een volwassen lantaarnvisje dat bij de 10% langste
volwassen lantaarnvisjes van deze soort hoort, minimaal is.
4p 19
Bereken hoeveel procent van de volwassen lantaarnvisjes van deze soort
een lengte heeft die minder dan 20% afwijkt van de gemiddelde lengte.
In de oceanen drijven veel plastics rond. In deze plastics zitten giftige
stoffen die een bedreiging vormen voor het milieu omdat ze in de
voedselketen terecht kunnen komen. De meeste plastics vergaan namelijk
niet, maar vallen uiteen in ragfijne stukjes. Deze niet-afbreekbare stukjes
plastic kunnen via het plankton in de maag van de lantaarnvisjes
terechtkomen. Uit onderzoek is gebleken dat 35% van de lantaarnvisjes
plastic in hun maag heeft.
4p 20
Er worden 500 lantaarnvisjes gevangen.
Bereken de kans dat minstens 170 van die lantaarnvisjes plastic in hun
maag hebben.
Een verbod op plastic zakken zou niet alleen goed zijn voor de
voedselketen, maar ook voor de CO₂-uitstoot.
In lerland heeft men onderzocht wat het effect zou zijn op de CO₂-uitstoot
als er in dat land geen plastic zakken meer zouden worden gemaakt. De
conclusie: per jaar zou er 31 000 ton minder CO₂ worden uitgestoten.
In Nederland wonen 4,4 keer zoveel mensen als in lerland. Neem aan dat
er in Nederland per persoon evenveel plastic zakken gemaakt worden als
in lerland.
3p 21
Stel dat het aantal plastic zakken dat in Nederland gemaakt wordt, zou
worden verminderd tot 35% van het oorspronkelijke aantal.
Bereken hoeveel ton CO₂ er dan in Nederland per jaar minder zou worden
uitgestoten.
HA-1024-a-13-1-0
11 / 11
einde