# Eindexamen Wiskunde A HAVO 2006 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/wiskunde-a/2006/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

wiskunde A1,2
Examen HAVO
Hoger
Algemeen
Voortgezet
Onderwijs
20 06
Tijdvak 2
donderdag 21 juni
13.30 - 16.30 uur
Voor dit examen zijn maximaal 80
punten te behalen; het examen bestaat
uit 22 vragen.
Voor elk vraagnummer is aangegeven
hoeveel punten met een goed
antwoord behaald kunnen worden.
Voor de beantwoording van de vragen
3 en 19 is een uitwerkbijlage
bijgevoegd.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg
of berekening vereist is, worden aan het
antwoord meestal geen punten toegekend
als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen,
voorbeelden e.d.) dan er worden
gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee
redenen gevraagd en je geeft
meer dan twee redenen, dan worden
alleen de eerste twee in de beoordeling
meegedeeld.
600061-2-490
Begin

### Pagina 2

Fooien

In de Verenigde Staten is het gebruikelijk dat je in een restaurant een flinke fooi
geeft aan degene die je bedient. Het basisloon is er zeer laag en daardoor is het
bedienend personeel veel meer afhankelijk van fooien dan in Nederland.
In de Verenigde Staten bestudeerde een onderzoeker welke fooien er gegeven
werden bij bijna duizend rekeningen in twee restaurants.

In de onderstaande cumulatieve relatieve frequentiepolygonen (figuur 1) zijn de
fooien van de twee restaurants A en B verwerkt. Figuur 1 staat ook op de
uitwerkbijlage.
figuur 1
[FIGUUR: Cumulatieve relatieve frequentiepolygonen van fooien in twee restaurants. De x-as representeert de fooi in dollar, van 0 tot 24. De y-as representeert de cumulatieve relatieve frequentie in procent, van 0 tot 100. Twee lijnen, een doorgetrokken lijn voor restaurant A en een gestippelde lijn voor restaurant B, tonen de verdeling van de fooien.]
100
cumulatieve
relatieve
frequentie
(%)
80
restaurant A
60
40
20
restaurant B
0
2
4
6
8
10
12
14
16
18
20
22
24
fooibe
drag (dollar)

3p 1 In welk restaurant worden er relatief meer fooien tussen de 6 en de 8 dollar
gegeven? Licht je antwoord toe.

Met behulp van de klassengriddens kun je een schatting geven van
de gemiddelde
f Goi in de twee restaurants.
4p 2 Bereken op deze manier de gemiddelde fooi in restaurant A.

Hoe hoger de rekening, hoe hoger de fooi, was een resultaat van het onderzoek.
Restaurant C is veel duurder dan de restaurants A en B. De rekeningen zijn daar
dan ook een stuk hoger en de fooien dus ook. Een fooi onder de 6 dollar komt in
restaurant C niet voor, fooien van meer dan 20 dollar komen af en toe voor.
4p 3 Teken in de figuur op de uitwerkbijlage een mogelijk cumulatief relatief
frequentiepolygoon voor restaurant C.

Uit het onderzoek bleek dat er tussen de fooi $F$ en de hoogte van de rekening $R$
een lineair verband bestaat. De onderzoeker vond de volgende gegevens:
• bij een rekening van 20 dollar hoort een fooi van 3,75 dollar;
• bij een rekening van 85 dollar hoort een fooi van 12 dollar.
4p 4 Stel een formule op voor dit lineaire verband.

600061-2-49o
2
Lees verder


### Pagina 3

Wiel

Bij het wielrennen zie je soms dat wielen van fietsen dicht zijn. Op het normale wiel met spaken is dan een plastic schijf aangebracht. Op een racefiets met dichte wielen kun je harder fietsen dan op een racefiets met open wielen: de luchtwrijving is bij een dicht wiel minder dan bij een open wiel. Dat is onderzocht op de volgende manier. Men laat een dicht wiel en een open wiel vrij draaien. Door de luchtwrijving gaan ze steeds langzamer draaien. Met behulp van een fietscomputer wordt de snelheid van de wielen gemeten. In tabel 1 staan enkele meetgegevens voor een open wiel.

tabel 1
| open wiel | | | | | |
|---|---|---|---|---|---|
| $t$ | 0 | 20 | 40 | 60 | 80 | 100 | 120 |
| $V$ | 30,0 | 23,5 | 18,4 | 14,5 | 11,3 | 8,9 | 7,0 |

Hierin is $t$ de tijd in seconden en $V$ de snelheid in kilometer per uur. Het wiel heeft een beginsnelheid van 30 km/uur gekregen. De snelheid neemt bij benadering exponentieel af.
5p 5 ☐ Bereken met behulp van de tabel het percentage waarmee de snelheid per 10 seconden afneemt.

Een dicht wiel en een open wiel krijgen een beginsnelheid van 20 km/uur. We laten de wielen drie minuten draaien. Hierbij passen de volgende formules:

Dicht wiel: $V_{dicht} = 20 \cdot 0,9920^t$
Open wiel: $V_{open} = 20 \cdot 0,9879^t$

In beide formules is $t$ in seconden en $V$ in kilometer per uur. In figuur 2 zijn de grafieken getekend van deze formules voor de eerste twee minuten.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as V (km/uur) van 0 tot 20 en op de x-as t (sec) van 0 tot 120. Er zijn twee lijnen getekend: een lijn voor het dichte wiel en een lijn voor het open wiel. Tussen t=30 en t=60 zijn bij de onderste lijn twee stippellijnen getekend met dubbele pijl ertussen.]

figuur 2

Op een zeker moment is de snelheid van een wiel half zo groot geworden. Bij het dichte wiel is dat later dan bij het open wiel. In figuur 2 is met een pijl aangegeven hoe groot het verschil in tijd is.
5p 6 ☐ Bereken met behulp van de formules dit verschil in tijd in seconden.

Beide wielen krijgen op hetzelfde moment een snelheid van 20 km/uur en we laten ze weer drie minuten draaien. Het dichte wiel heeft steeds een hogere snelheid.
4p 7 ☐ Bereken met behulp van de formules het grootste verschil in snelheid tussen de twee wielen.

600061-2-490 3 Lees verder


### Pagina 4

Muntenrij
Je gooit vijf keer met een muntstuk. Als je kop gooit, schrijf je een K op en als je munt gooit een M. Je kunt dan een rijtje krijgen zoals in figuur 3. Zo’n rijtje met de letters K en M noemen we een muntenrij.
figuur 3
[FIGUUR: Een rechthoek met daarin de letters K, M, M, K, M]
Ga er in deze opgave steeds van uit dat de kans op kop gooien en de kans op munt gooien even groot zijn.
3p 8 Is de kans op de muntenrij K K K K K kleiner dan de kans op de muntenrij K M K M K? Licht je antwoord toe.
3p 9 Bereken hoeveel verschillende mogelijkheden er zijn.
Tom gooit net zo lang met een muntstuk tot hij drie keer achter elkaar munt heeft gegooid.
In de muntenrij van figuur 4 lukte dat pas na elf keer gooien.
figuur 4
[FIGUUR: Een rechthoek met daarin de letters K, M, K, M, K, M, M, M, M]
4p 10 Bereken de kans dat Tom na 5 keer gooien voor het eerst M M M achter elkaar ziet staan in zijn muntenrij.
Herma komt op bezoek bij Tom. Herma daagt Tom uit voor een spelletje. Eerst mag Tom een rijtje met drie letters (bestaande uit K’s en/of M’s) kiezen. Daarna kiest Herma een ander rijtje met drie letters. Dan wordt er met een muntstuk gegooid. Degene wiens rijtje van drie letters voorkomt in de muntenrij, wint het spelletje. Het muntstuk wordt net zo lang gegooid tot er iemand gewonnen heeft.
Tom kiest het rijtje M M M, want dat valt gemakkelijk op in een lange muntenrij. Dat is heel slim van Herma, want zodra er kop is gegooid, kan Tom nooit meer winnen.
3p 11 Leg uit dat Tom nooit meer kan winnen zodra er kop is gegooid.
De enige mogelijkheid voor Tom om te winnen is dus dat er meteen vanaf het begin van het spelletje drie keer munt wordt gegooid.
4p 12 Toon aan dat de kans dat Herma het spelletje wint zeven keer zo groot is als de kans dat Tom het spelletje wint.
600061-2-490 4 Lees verder

### Pagina 5

Voorraadkosten

FuelMaster produceert benzinepompen, die gebruikt worden door tankstations. In elke benzinepomp zit een pomp. FuelMaster heeft elk jaar 40 000 pompen nodig voor zijn productie. FuelMaster bestelt zijn pompen bij PumpTech. De bestelkosten bedragen 0,50 euro per pomp plus 300 euro per bestelling.

3p 13 □ Bereken de jaarlijkse bestelkosten als er 4000 pompen per bestelling geleverd worden.

FuelMaster wil altijd minimaal 1600 pompen in voorraad hebben (dat is een reservevoorraad voor zo’n twee weken productie). Voor het aantal pompen dat FuelMaster op enig moment in voorraad heeft, is een model opgesteld. Zie daarvoor de schets in figuur 5. De productie en dus ook het verbruik van de pompen is gelijkmatig over het jaar verdeeld. Elke bestelling wordt afgeleverd op het moment dat de voorraad nog 1600 stuks groot is. Het aantal pompen dat FuelMaster per keer bij PumpTech bestelt, noemen we $A$.

[FIGUUR: Grafiek met op de y-as 'voorraad' en de waarden 0, 1600, 1600+A, en op de x-as 'tijd'. De grafiek toont een zaagtandpatroon waarbij de voorraad daalt van 1600+A naar 1600 en dan sprongsgewijs weer stijgt. De gemiddelde voorraad wordt aangegeven met een stippellijn.]

Voor het in voorraad houden van de pompen heeft FuelMaster ook kosten. Het in voorraad houden van een pomp kost 6 euro per jaar. De jaarlijkse voorkoosten kunnen berekend worden door de *gemiddelde* voorraad pompen te vermenigvuldigen met de jaarlijkse kosten per pomp.

3p 14 □ We gaan er nog even van uit dat er 4000 pompen per bestelling geleverd worden. Laat zien dat de jaarlijkse voorkoosten dan 21 600 euro bedragen.

De afdeling inkoop van FuelMaster onderzoekt bij welke bestelgrootte de jaarlijkse kosten voor het bestellen en in voorraad houden zo laag mogelijk zijn. Men heeft daarvoor de volgende formule opgesteld:

$$ K = 29600 + \frac{1200000}{A} + 3A $$

Hierin is $K$ het totaal van de jaarlijkse bestel- en voorraadkosten in euro en $A$ het aantal pompen dat per keer besteld wordt.

3p 15 □ Zoals je aan de formule kunt zien, zijn de jaarlijkse kosten altijd hoger dan 29 600 euro. Onderzoek uit welke vaste bedragen deze 29 600 euro is opgebouwd.

De formule voor $K$ kan ook geschreven worden als:

$$ K = 29600 + 1200000 \cdot A^{-1} + 3A $$

5p 16 □ Stel de afgeleide van $K$ op en bereken met behulp daarvan de bestelgrootte $A$ waarbij $K$ minimaal is.

600061-2-490
5
Lees verder


### Pagina 6

Platvissen
afbeelding

Er bestaan diverse soorten platvissen, bijvoorbeeld schollen en tongen. In de afbeelding hiernaast zie je een schol.
[FIGUUR: Tekening van een platvis, mogelijk een schol.]

De lengte van 8 jaar oude, vrouwelijke schollen is bij benadering normaal verdeeld. De gemiddelde lengte is 30,8 cm en de standaardafwijking is 4,6 cm.

3p 17 □ Bereken hoeveel procent van deze 8 jaar oude vrouwtjesschollen langer is dan 33 cm.

De lengte van de mannetjesschollen van 8 jaar oud is ook bij benadering normaal verdeeld. Ze hebben een gemiddelde lengte van 27,4 cm. Deze mannetjesschollen zijn kleiner dan de 8 jaar oude vrouwtjesschollen. Slechts 5% van deze mannetjes is langer dan 33 cm.

4p 18 □ Bereken de standaardafwijking van de lengte van de 8 jaar oude mannetjesschollen. Rond af op 1 decimaal.

In de Beringzee is het onderzoekers van het Alaska Fisheries Science Center gelukt de groei en ontwikkeling van vrouwelijke schollen over een lange periode te volgen. Deze schollen kunnen maar liefst 30 jaar oud worden. Hieronder staan twee grafieken met informatie over deze schollen.
In figuur 6 zie je het verband tussen de leeftijd en de lengte.
In figuur 7 zie je het verband tussen de lengte en het gewicht.

figuur 6
lengte
(mm)
$\uparrow$
600
500
400
300
200
100
0
0  4  8  12  16  20  24  28  32
$\rightarrow$ leeftijd in jaren

figuur 7
gewicht
(g)
$\uparrow$
3000
2500
2000
1500
1000
500
0
0  5  10  15  20  25  30  35  40  45  50  55  60
$\rightarrow$ lengte (cm)

600061-2-49o
6
Lees verder


### Pagina 7

De twee grafieken staan vergroot op de uitwerkbijlage.
Door deze grafieken te combineren, is te achterhalen wat het gewicht is van een
vrouwtjesschol als je de leeftijd kent.
3p 19 $\Box$ Wat is het gewicht van een vrouwtjesschol van 14 jaar oud? Licht je antwoord toe
met behulp van de grafieken op de uitwerkbijlage.

Ook bij de tong neemt het gewicht toe met de leeftijd. De onderzoekers in Alaska
vonden dat het gewicht van de tong wordt benaderd door de formule:
$W = 2,867 \cdot (1-0,9094^t)^3$
Hierin is $W$ het gewicht in kilogram en $t$ de leeftijd in jaren.

3p 20 $\Box$ Bereken de leeftijd in jaren van een tong van 1,5 kg.

Een cohort vissen is een groep vissen van één soort die vrijwel tegelijk zijn
geboren.
De biomassa $B$ van een cohort vissen is het totale gewicht (in kg) van die vissen.

Voor het cohort van 1000 tongen is een formule opgesteld voor het aantal nog
levende tongen $N$ na $t$ jaren:
$$N=1000 \cdot 0,9048^t$$
Voor de biomassa $B$ geldt dus $B = N \cdot W$.

Het aantal tongen in het cohort neemt ieder jaar af, maar de tongen worden zelf
steeds zwaarder.
Na 7 jaar ligt de biomassa van dit cohort in de buurt van 200 kg.
3p 21 $\Box$ Toon dit met een berekening aan.

Naarmate de tijd verstrijkt, neemt het aantal tongen dus af maar neemt hun
gewicht toe. De biomassa zal eerst toenemen, maar later weer afnemen.
4p 22 $\Box$ Bereken de maximale biomassa van het cohort tongen.

Einde
600061-2-49o
7