# Eindexamen Tehatex HAVO 2025 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2025/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 28 – Opgave 28

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2025
tijdvak 1
maandag 19 mei
9.00 - 11.30 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 28 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 64 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-5001-a-25-1-0

### Pagina 2

Levendige trappenhuizen
Vragen bij afbeelding 1 tot en met 10

De voorbeelden in dit blok komen uit een paleis uit de barok en een negentiende-eeuws herenhuis. De architecten die ze ontwierpen werden er beroemd mee.

De Italiaanse beeldhouwer en architect Gian Lorenzo Bernini (1598-1680) kreeg tijdens zijn leven veel opdrachten van de invloedrijke familie Barberini. Een van hen werd in 1623 tot paus gekozen: paus Urbanus VIII. Hij had Bernini leren kennen als kind, voedde hem op en zorgde voor een goede opleiding aan het hof. Bernini groeide uit tot een getalenteerd beeldhouwer en architect. Op figuur 1 zie je het marmeren beeld dat Bernini rond 1640 maakte van paus Urbanus VIII.

figuur 1
[FIGUUR: Een marmeren beeld van paus Urbanus VIII, zittend in zijn pauselijke gewaad en tiara. Hij kijkt naar boven met zijn rechterhand opgeheven.]

HA-5001-a-25-1-o 2 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Bekijk figuur 1.
Bernini benadrukt de belangrijke status van de paus, onder andere door het beeld op een sokkel te plaatsen.
3p 1 Noem nog drie aspecten van het beeld die bijdragen aan de belangrijke status van de paus.
Bernini maakte ook een marmeren portretbust van de paus. Je ziet de buste op figuur 2. Op afbeelding 1 zie je een detail.

figuur 2
[FIGUUR: Marmeren buste van een paus, met baard en mijter, in een pensive houding.]

Bekijk het detail op afbeelding 1. Bernini was beroemd om zijn vakmanschap. Dit is bijvoorbeeld te zien aan de vormgeving van de kraag. Verder slaagde hij erin om de ouderdom van de paus op een levensechte manier te verbeelden.

3p 2 Geef
— aan waaruit Bernini’s vakmanschap blijkt als het gaat om de vormgeving van de kraag.
— twee voorbeelden waaruit de levensechte verbeelding van de ouder wordende paus blijkt.

HA-5001-a-25-1-0 3 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 4

De familie Barberini woonde en werkte in een groot paleis in Rome. Het
paleis werd begin zeventiende eeuw verbouwd in de stijl van de barok. Op
afbeelding 2 zie je een recente foto van het paleis. Figuur 3 toont de
plattegrond en figuur 4 de ingang.

figuur 3
[FIGUUR: Plattegrond met aanduidingen 'a', 'b' en 'c'.]

figuur 4
[FIGUUR: Foto van de facade van een gebouw met bogen en pilaren.]

a paleistuin
b trap ontworpen door Bernini
c trap ontworpen door Borromini

Bekijk afbeelding 2 en figuur 3 en 4.
Voor een gebouw in de stijl van de barok is de architectuur van dit paleis
vrij sober. Toch herken je de barok onder meer aan de sterk naar voren
uitstekende (zij)vleugels.

3p 3 Beschrijf nog drie kenmerken van de barok aan de hand van het exterieur
en/of van de plattegrond.

Bernini en de architect Franceso Borromini ontwierpen destijds twee
bijzondere trappen(huizen) aan weerszijden van de centrale ingang. Op
de plattegrond van figuur 3 (zie b) en op afbeelding 3 en 4 zie je het
trappenhuis dat Bernini ontwierp. De trap leidt naar een ontvangstkamer.

Bekijk afbeelding 3 en 4.
Dit trappenhuis is zo ontworpen dat het de gasten haast dwingt om hun
pas te vertragen, elkaar te zien en/of te spreken. Zo kunnen de beelden
die in de nissen geplaatst zijn, aanleiding geven voor een gesprek in het
trappenhuis.

2p 4 Geef nog twee andere aspecten van het ontwerp die het trappenhuis tot
een plek van ontmoeting en gesprek maken.

HA-5001-a-25-1-o 4 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 5

Bekijk afbeelding 5 en 6 en figuur 3.
Op afbeelding 5 en 6 zie je het trappenhuis dat Borromini ontwierp. Het
bevindt zich rechts van de ingang. Zie (c) op figuur 3.
Bezoekers moesten destijds verrast zijn geweest door het vernieuwende,
dynamische ontwerp van het trappenhuis van Borromini.
5 2p Beschrijf twee aspecten van het trapontwerp die vernieuwend en/of
dynamisch waren.

Paus Urbanus VIII zou Bernini ooit begroet hebben met de volgende
woorden: \"Het is voor u een groot geluk om de paus te mogen ontmoeten,
maar het geluk is voor mij nog veel groter dat u, Bernini, leeft tijdens mijn
ambtsperiode als paus.\"

Uit het citaat is af te leiden dat de paus veel betekenis hechtte aan de
duurzame verbintenis met een groot en veelzijdig kunstenaar. De familie
Barberini had dan ook belangen bij de aanstelling van een kunstenaar
zoals Bernini aan het hof.
6 2p Geef twee belangen die de familie moet hebben gehad bij de langdurige
aanstelling van een kunstenaar, zoals Bernini, aan het hof.

Tijdens de verbouwing van het paleis overleed de hoofarchitect.
Bernini kreeg de leiding over de afbouw van het paleis, omdat hij goede
contacten had met de familie. Borromini moest onder zijn leiding verder
werken, ook al was hij als vernieuwend architect en uitstekend ingenieur
geschikter geweest dan Bernini voor deze taak.

7 2p Stelling: Sociale vaardigheden en invloedrijke contacten zijn net zo
belangrijk voor een carrière van een kunstenaar als het maken van
vernieuwend werk.
Leg uit wat het belang is van
– sociale vaardigheden voor de carrière van een kunstenaar.
– het maken van vernieuwend werk voor de carrière van een
kunstenaar.

HA-5001-a-25-1-o 5 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 6

Op afbeelding 7 zie je Huis Tassel in Brussel (1893). Het woonhuis is
ontworpen door de Belgische architect Victor Horta. De opdrachtgever en
bewoner van het huis was Émile Tassel. Tassel was een professor in de
meetkunde en een vriend van Horta.

Op afbeelding 7 zie je de voorgevel van Huis Tassel. Het huis past in het
negentiende-eeuwse straatbeeld met vrij smalle, hoge herenhuizen.
De gevel bevat een voor die tijd bijzondere combinatie van materialen:
natuursteen, veel glas en ijzer.
Toch wekt de gevel vooral een voorname, klassieke indruk.

3p 8 Noem drie aspecten van de gevel die bijdragen aan die voorname,
klassieke indruk. Laat materiaalgebruik buiten beschouwing.

Op figuur 5 zie je een plattegrond van de begane grond van een
standaardtype herenhuis uit de negentiende eeuw. Op figuur 6 zie je links
de plattegrond van de begane grond en rechts de eerste verdieping van
Huis Tassel.

figuur 5
[FIGUUR: Plattegrond van een standaardtype herenhuis met genummerde vertrekken.]
1 ingang
2 hal
3 trap
4 eet-/woonkamer

figuur 6
[FIGUUR: Links de plattegrond van de begane grond van Huis Tassel met genummerde vertrekken. Rechts de plattegrond van de eerste verdieping van Huis Tassel met genummerde vertrekken.]
5 studeerkamer
6 keuken
7 huisbioscoop

HA-5001-a-25-1-o 6 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 7

De indeling van Huis Tassel was in meerdere opzichten speelser vormgegeven dan een standaardtype herenhuis uit die tijd.

3p 9 Vergelijk figuur 5 en 6.
Geef op basis van figuur 5 en 6 drie verschillende voorbeelden waaruit die speelsere vormgeving van Huis Tassel blijkt.

Bekijk afbeelding 8, 9 en 10.
Op afbeelding 8, 9 en 10 zie je delen van het interieur van Huis Tassel. Je ziet dat verschillende kunstdisciplines en ambachten samenkomen in een totaalkunstwerk.

2p 10 Geef twee voorbeelden van manieren waarop verschillende kunstdisciplines en/of ambachten op elkaar zijn afgestemd.

Bekijk afbeelding 8, 9 en 10.
Het creëren van een totaalkunstwerk wordt beschouwd als een van de kenmerken van de Art Nouveau die eind negentiende eeuw in Europa populair werd.

3p 11 Geef nog drie andere kenmerken van de Art Nouveau die je ziet in het interieur van Huis Tassel.

Horta had tijdens zijn leerjaren als architect gewerkt onder de leiding van Alphonse Balat. Balat gaf leiding aan de bouw van de koninklijke botanische kassen in België. Horta had hier ervaring met ijzeren constructies opgedaan.

Hoewel ijzeren constructies al bekend waren van bouwwerken zoals bruggen, kassen en stations, gold de toepassing ervan in een woonhuis, zoals Huis Tassel, als zeer vernieuwend.

1p 12 Leg uit wat hieraan zo vernieuwend was.

HA-5001-a-25-1-o 7 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

Delaunay en het moderne leven

Vragen bij afbeelding 11 tot en met 16

Het echtpaar Sonia en Robert Delaunay woonde en werkte in Parijs. Zij namen intensief deel aan het stadsleven. Soms stelden ze hun werken samen tentoon. In 1914 hingen hun werken naast elkaar op de Salon des Indépendants in Parijs. Deze salon van 'onafhankelijke kunstenaars' was een jaarlijks terugkerende tentoonstelling waar het werk van avant-gardekunstenaars te zien was.

Robert Delaunay presenteerde op deze Salon het werk Hommage à Blériot (Eerbetoon aan Blériot) dat je ziet op afbeelding 11. Blériot was een Franse luchtvaartpionier die in 1909 als eerste met een zelfontworpen vliegtuig het Kanaal over vloog.

Bekijk afbeelding 11.
Het schilderij van Robert Delaunay lijkt op het eerste gezicht abstract, maar rechts bovenin zie je een vliegtuigje. Er zijn meer voorbeelden in het werk te vinden die verwijzen naar het moderne (stads)leven.
3p 13 Noem nog drie aspecten van de voorstelling die naar het moderne (stads)leven verwijzen.

Op afbeelding 12 zie je het schilderij waarmee Sonia Delaunay deelnam aan de Salon. De kunstenaars probeerden beiden in hun werk een indruk te geven van de dynamiek van de moderne stad. Dit deden ze onder meer door middel van kleur en compositie.

Bekijk afbeelding 11 en/of 12.
2p 14 Toon aan op welke manier
– de kleur bijdraagt aan de dynamiek.
– de compositie bijdraagt aan de dynamiek.

Het schilderij van Sonia Delaunay op afbeelding 12 heeft als titel Prismes électriques (Elektrische prisma's). Een prisma is een driekantig stuk glas dat wit licht opbreekt in de afzonderlijke kleuren van de regenboog. Aan het begin van de twintigste eeuw werd in Parijs elektrische (straat)verlichting aangelegd. Zoveel meer licht in de stad moet in die tijd een enorm indrukwekkende ervaring zijn geweest.

Sonia Delaunay wilde in haar werk Prismes électriques die (visuele) ervaring verbeelden.
2p 15 Beschrijf twee manieren waarop zij in haar werk op afbeelding 12 die visuele ervaring van (elektrisch) licht verbeeldt.

HA-5001-a-25-1-o 8 / 15 lees verder ▶▶►


### Pagina 9

1p 16 Het werk van Sonia en Robert Delaunay toont inhoudelijk
overeenkomsten met het futurisme.
Geef op basis van afbeelding 11 en/of 12 een inhoudelijke overeenkomst
met het futurisme.

In 1913 verscheen het echtpaar op het Bal Bullier, een beroemde
danszaal in Parijs. Het echtpaar Delaunay droeg kostuums die door Sonia
zelf gemaakt waren. Sonia droeg de jurk die je ziet op afbeelding 13.
De jurk is gemaakt van verschillende stukjes stof: gekleurd, glanzend,
mat, dik en dun. Op figuur 7 zie je Sonia in haar zelfgemaakte jurk.

figuur 7
[FIGUUR: Een staande foto van Sonia Delaunay in een opvallende jurk, met tekst 'Robe simultané variante' en '1913' eronder.]

Sonia trok die avond veel aandacht met deze creatie. De bevriende
dichter Appollinaire schreef nadien over haar jurk dat die "een sculptuur
van levendige vormen" was.

Bekijk afbeelding 13 en figuur 7.
2p 17 Geef
— een kenmerk van de jurk dat bijdraagt aan de indruk van een
sculptuur.
— een aspect van de vormgeving dat bijdraagt aan de levendige indruk
van de jurk.

HA-5001-a-25-1-o 9 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 10

Vanaf 1917 begint Sonia Delaunay naast het maken van schilderijen met het ontwerpen van stoffen en kleding voor anderen. Haar moderne, abstracte schilderij vormde daarvoor een belangrijke inspiratiebron.

Op afbeelding 14 en figuur 8 zie je de jas die Sonia rond 1925 ontwierp voor de beroemde actrice Gloria Swanson.

figuur 8
[FIGUUR: Een staande foto van een vrouw, van achteren gezien, die een lange, met geometrische patronen versierde jas draagt.]

3p 18 Bekijk afbeelding 14 en figuur 8.
Sonia stemde het stofontwerp af op de vorm van het menselijk lichaam.
Geef drie manieren waarop het stofontwerp past bij de vorm van het menselijk lichaam.

figuur 9
[FIGUUR: Een foto van een groep mensen in een decor met abstracte schilderingen op de achtergrond. Twee personen dragen kleding met geometrische patronen.]

HA-5001-a-25-1-o 10 / 15 lees verder ▶▶▶

### Pagina 11

De zwart-witfoto op figuur 9 werd gemaakt in het atelier van Robert Delaunay. Op de achtergrond zie je zijn schilderij van afbeelding 12. Sonia zit op de voorgrond links en draagt een door haar zelfontworpen jas. De twee modellen dragen verschillende stoffen die Sonia ontwierp.

Gesteld kan worden dat op de foto (figuur 9) het beeld wordt neergezet van sterke, vooruitstrevende moderne vrouwen. Geef drie manieren waarop dit wordt verbeeld.

3p 19 Sonia Delaunay richtte midden jaren twintig haar eigen modestudio op: Atelier Simultaneï, wat zoiets betekent als Studio Simultaniteit (simultaan = tegelijkertijd). Met haar stofontwerpen, mantels en sjaals hoopte ze meer inkomsten te verwerven.

Op afbeelding 15 zie je het schilderij *Drie Simultaanjurken* uit 1925. Voor Sonia was haar werk als ontwerper even waardevol als haar autonome werk als kunstschilder. Haar ideaal was dat kunst en leven een geheel zouden vormen.

Bekijk afbeelding 12 tot en met 15 en figuur 9. Dat kunst en leven een geheel zijn, wordt zichtbaar in haar werk.
2p 20 Leg met twee voorbeelden uit dit opgavenblok uit hoe het ideaal van kunst en leven vorm krijgt in het werk van Sonia Delaunay.

Een vertegenwoordiger van het Nederlandse chique warenhuis Metz & Co zag in 1925 de ontwerpen van Sonia in Parijs. Het warenhuis besloot haar ontwerpen te gebruiken voor de productie van kant-en-klare-naaipatronen en sjaals. Zo'n tien jaar later ontwierp Sonia ook jurken voor Metz & Co.

Vergelijk afbeelding 16 met afbeelding 14 en figuur 9.
Op afbeelding 16 zie je een jurk die Sonia ontwierp voor Metz & Co. Met een dergelijk ontwerp wist Metz&Co een bredere doelgroep te bereiken.
2p 21 Geef aan welke twee aanpassingen Sonia deed in het nieuwe ontwerp om een bredere doelgroep te bereiken.

HA-5001-a-25-1-o 11 / 15 lees verder

### Pagina 12

Overall stippen

Vragen bij afbeelding 17 tot en met 22

Yayoi Kusama werd in 1929 in Japan geboren. Vanaf jonge leeftijd had Kusama last van hallucinaties: je hoort of ziet verschijnselen die er in werkelijkheid niet zijn. Tijdens zulke hallucinaties hoorde ze bijvoorbeeld de bloemen in haar tuin praten, zag ze patronen in het tafellaken tot leven komen en bollen die kamers vulden. Bollen en stippen zijn een terugkerend motief in haar kunst.

3p 22 Op afbeelding 17 zie je Flower (Bloem) uit 1952. Het is gemaakt met inkt, waterverf en pastel. Voor Kusama was de natuur een bron van inspiratie. Noem drie aspecten van het werk Flower, waarin je haar belangstelling voor natuur kunt zien.

Eind jaren vijftig vestigt Kusama zich in Amerika. Op figuur 10 zie je Kusama aan het werk in haar atelier in New York.

figuur 10

[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een atelier met schilderijen aan de muur en op de grond. Een persoon zit gehurkt te midden van de schilderijen.]
[FIGUUR: Een zwart-witfoto van een ladder tegen een gestippelde muur.]
[FIGUUR: Een close-up van een abstract schilderij met ronde vormen in verschillende tinten grijs.]

HA-5001-a-25-1-o 12 / 15 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

In New York maakt Kusama haar eerste *Infinity Nets* (oneindige netwerken), een serie olieverfschilderijen met een netwerk van stippen.

Bekijk afbeelding 17 en figuur 10.
3p 23 In New York maakt Kusama's werk een ontwikkeling door. Geef aan de hand van afbeelding 17 en figuur 10 drie voorbeelden van deze ontwikkeling die je ziet in haar kunst.

Eind jaren zestig begint Kusama met het uitvoeren van happenings. Ze beschildert onder meer de lichamen van dansers en voorbijgangers met stippen. De happenings stonden vaak in het teken van seksuele bevrijding.

figuur 11
[FIGUUR: Foto van een happening op de Brooklyn Bridge met naakte mensen, stadsgezicht en de Brooklyn Bridge op de achtergrond.]

1968

Op figuur 11 zie je een happening uit de serie *Naked Happenings*. Links staat Kusama met een Amerikaanse vlag in de hand. De deelnemers protesteerden onder andere tegen de oorlog in Vietnam, waaraan Amerika deelnam.
2p 24 Geef aan de hand van figuur 11 twee kenmerken van de kunstvorm happening.

HA-5001-a-25-1-o 13 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 14

Vanaf de jaren zestig keert Kusama met tussenpozen terug naar Japan.
Ze verblijft er regelmatig in een psychiatrische inrichting. In een eigen
atelier blijft ze kunst maken met patronen van stippen. Het motief van de
Japanse kabocha (pompoen) keert steeds terug in haar werk.

De pompoen speelt een belangrijke rol in haar *Infinity Rooms* (Kamers
van oneindigheid). De pompoen symboliseert voor haar vruchtbaarheid en
overvloed, een bron van energie.

figuur 12

[FIGUUR: Exterieur van een tentoonstellingsruimte met de ingang naar een "Infinity Room". De ingang is een dubbele deur, waardoor binnen een weerspiegelende ruimte met stippenpatronen zichtbaar is.]

Op figuur 12 zie je het exterieur van een van haar *Infinity Rooms* met
daarin de installatie, vertaald uit het Engels, 'De oneindige liefde die ik
heb voor pompoenen' uit 2016. Een foto van deze installatie zie je op
afbeelding 18. Je kunt als beschouwer de ruimte betreden.

Bekijk figuur 12 en afbeelding 18.
2p 25 Kusama wil de bezoeker die dit werk betreedt enerzijds een ervaring van
oneindigheid geven en anderzijds de bezoeker laten duizelen.
Beschrijf de manier waarop Kusama
– de indruk van oneindigheid wekt, en
– de duizelingwekkende werking ervan versterkt.

In 2012 ontstond er een samenwerking tussen Kusama en het luxe
modemerk Louis Vuitton. Ze ontwierp kleding, schoenen en accessoires
vol stippen (polkadots). In 2023 mocht Kusama van Vuitton volledig haar
gang gaan bij de creatie en presentatie van de collectie *Creating Infinity*
(Oneindigheid creëren).

HA-5001-a-25-1-o 14 / 15 lees verder ►►►

### Pagina 15

Voor deze collectie ontwierp Kusama een exclusieve handtas in de vorm
van een pompoen. Je ziet de tas $LV \times YK Pumpkin Bag$ op afbeelding 19.
Dezelfde tas zie je ook op afbeelding 20. Deze laatste afbeelding maakte
deel uit van de publiciteitscampagne van de collectie.

Bekijk afbeelding 19 en 20.
Uit de campagne blijkt de invloed van Kusama op de collectie van Vuitton,
waarbij de identiteit van het modehuis toch goed herkenbaar blijft.
Geef aan de hand van afbeelding 19 en/of 20 twee voorbeelden waarin je
de invloed van Kusama op de collectie terugziet.

De nieuwe samenwerking van Louis Vuitton en Yayoi Kusama werd
wereldwijd groots gepresenteerd. Op afbeelding 21 zie je de belangrijkste
winkel van Louis Vuitton in Parijs. Op het dak werd een reusachtige
opblaaspop van de kunstenaar Kusama geplaatst, die als het ware de
gevels van stippen voorziet.

Kusama heeft samen met Vuitton de titel van de collectie bedacht:
*Creating Infinity* (Oneindigheid creëren).
Geef aan de hand van afbeelding 21 een verklaring voor deze titel.

In de marketingcampagne ging Vuitton een samenwerking aan met
Snapchat: via deze app worden digitaal gecreëerde beelden over de
werkelijkheid heen getoond. Op afbeelding 22 zie je hoe de polkadots van
Kusama verschijnen op beroemde gebouwen in Parijs.

Journalist Thomas van Huut gaf in de krant commentaar op de
samenwerking van Kusama met Vuitton. Hij vroeg zich af: "Een
kunstenaar die in de twintigste eeuw bij de avant-garde hoorde en haar
werk nu uitlevert aan een groot modehuis, reduceert die haar ooit
vooruitstrevende werk niet tot een decoratief printje?"

Uit het citaat kun je afleiden dat Van Huut kritiek heeft op de
samenwerking van Kusama met Vuitton.
Geef
– een argument ter onderbouwing van de kritiek van Van Huut dat het
hier alleen maar gaat om 'een decoratief printje'.
– een argument waarom Kusama nog steeds te zien is als een
vooruitstrevend kunstenaar.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.

HA-5001-a-25-1-o

15 / 15

einde