# Eindexamen Tehatex HAVO 2023 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2023/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2023
tijdvak 2
tijdsduur: 2,5 uur

tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving

Bij dit examen hoort een bijlage.

Dit examen bestaat uit 31 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 72 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.

Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening ontbreekt.

Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.

HA-5001-a-23-2-o

### Pagina 2

figuur 1

[FIGUUR: Schematische weergave van een gebouw in de grond met aanduidingen a, b, c en d.]

figuur 2

[FIGUUR: Doorsnede van een gebouw met aanduidingen q, r, s en t.]

q. woonkamer; r. slaapkamer; s. keuken; t. logeer- en studeerkamer

HA-5001-a-23-2-o 2 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Vakantiehuis 'Villa Vals'

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 8

Bjarne Mastenbroek van architectenbureau SeARCH bouwde in 2008
samen met een bevriende architect zijn eigen vakantiehuis in de
Zwitserse plaats Vals. Villa Vals is gemaakt van beton en natuursteen, en
ligt verborgen in de berhelling. De entree bevindt zich in een bestaande
boerenschuur. Op afbeelding 1 zie je een ontwerp van het geheel.
Afbeelding 2 en 3 tonen het exterieur van Villa Vals.

Op figuur 1 (zie pagina hiernaast) zie je een tekening van de schuur met
de entree (a) en de ondergrondse gang (b) die naar het woongedeelte
leidt (c). Via een steile trap (b), die ook te zien is op afbeelding 4, kom je
in de keuken. De witte delen zijn zichtbaar van buiten, zoals de
binnenplaats met de gevel van het woongedeelte (d). De delen
gemarkeerd met stippellijnen bevinden zich onder de grond.
Op figuur 2 zie je een doorsnede van de villa, vanaf de binnenplaats.

Over het ontwerp zegt Mastenbroek: "Als kind bouwde ik samen met
vrienden ondergrondse huizen. Dat heb ik altijd onthouden. Het leek me
leuk en hier was het logisch, met die heuvel".

figuur 3

[FIGUUR: Een zwart-wit foto van een groot, houten chalet met balkons en een schutting ervoor.]

Bekijk afbeelding 2 tot en met 5 en figuur 1, 2 en 3.
Op figuur 3 zie je een gangbaar Zwitsers huis. Het ontwerp van de villa
wijkt af van dit soort huizen. Zo is de villa in de grond gebouwd, waardoor
deze nauwelijks zichtbaar is.
3p 1 Geef nog drie verschillen aan tussen het ontwerp van Mastenbroek en de
gangbare Zwitserse huizen.

HA-5001-a-23-2-o 3 / 13 lees verder

### Pagina 4

3a (4p) Bekijk afbeelding 3 tot en met 6 en figuur 1 en 2.
Het ontwerp van Villa Vals is bijzonder. Toch kun je de villa ook zien als
een ontwerp dat bij de modernistische traditie past.
Geef drie kenmerken van modernistische architectuur die je herkent in het
ontwerp van Villa Vals.

Op figuur 4 zie je een luchtfoto van de villa en de schuur in de omgeving.
De schuur en de villa zijn aangegeven met een wit kader.

figuur 4
[FIGUUR: Lucht foto van een dorp in de bergen. Een witte vierkant markeert een huis met een ronde schuur. ]

2p 3 Bekijk afbeelding 2 en 3 en figuur 4.
Mastenbroek vond het belangrijk dat de villa zou opgaan in de omgeving.
Beschrijf twee manieren waarop Mastenbroek dit heeft bereikt.

2p 4 Bekijk afbeelding 6, figuur 1 en figuur 4.
Stel je voor dat je vanaf de binnenplaats naar de omgeving kijkt. De
uitsparing in de helling beïnvloedt je uitzicht op en ervaring van je
omgeving.
Leg uit op welke manier de uitsparing in de helling je uitzicht op en je
ervaring van je omgeving beïnvloedt.

HA-5001-a-23-2-o 4/13 lees verder

### Pagina 5

Op afbeelding 7 zie je het interieur van de logeer- en studeerkamer dat Studio JVM (Jeroen van Mechelen) ontwierp voor Villa Vals. Dit interieur heet Cardboard Cabinet (kartonnen kamer). Het ontwerp is op de computer getekend en daarna met een laser uit wafelkartonnen platen gesneden. Door de platen in elkaar te schuiven, kon het ontwerp binnen twee dagen op locatie worden ingebouwd.

Bij het ontwerpen van de villa en het interieur waren duurzaam en circulair bouwen belangrijke uitgangspunten. Het bouwen met karton past binnen deze uitgangspunten.
2p 5 Geef twee redenen waarom het bouwen met karton past bij duurzaam en/of circulair bouwen.

Voor Cardboard Cabinet heeft Studio JVM zich laten inspireren door het schilderij op afbeelding 8: Sint-Hiëronymus in zijn studeerkamer (1474) van Antonello da Messina. Het is een tafereel in een middeleeuwse kerk.

Bekijk afbeelding 7 en 8.
In het ontwerp van Studio JVM zijn kenmerken van middeleeuwse architectuur te herkennen.
2p 6 Noem twee kenmerken van middeleeuwse architectuur die je kunt afleiden uit Cardboard Cabinet.

Bekijk afbeelding 7 en 8.
Zeer waarschijnlijk vormde de architectuur op afbeelding 8 een inspiratiebron voor het ontwerpen van Cardboard Cabinet.
2p 7 Noem nog twee aspecten van afbeelding 8 die een inspiratiebron zijn geweest voor het ontwerpen van Cardboard Cabinet.

Bjarne Mastenbroek ontwierp en bouwde Villa Vals voor zichzelf. Hij werkte niet in opdracht. Voor een architect kan het werken in opdracht beperkingen met zich meebrengen, maar het kan ook voor nieuwe uitdagingen zorgen.
2p 8 Geef twee uitdagingen voor de architect bij het ontwerpen in opdracht.

HA-5001-a-23-2-o 5 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 6

In het atelier van de schilder

Vragen bij afbeelding 9 tot en met 13

De in Dordrecht geboren schilder Ary Scheffer (1795-1858) groeide op in
een kunstenaarsfamilie. Na de dood van zijn vader verhuisde het gezin in
1811 naar Parijs. In die tijd was Parijs een belangrijk centrum van de
kunsten. De talentvolle Ary Scheffer ging in de leer bij een academisch
geschoolde kunstenaar en ontwikkelde zich al gauw tot een volleerd en
succesvol kunstenaar. Hij kreeg toegang tot de hoogste kringen.
Aristocraten en voorname burgers gaven hem opdrachten voor het maken
van portretten.

Op afbeelding 9 zie je Ary Scheffer aan het werk in zijn atelier. Het
schilderij is gemaakt door zijn neef Johannes Lamme.

Bekijk afbeelding 9.
Scheffer wordt hier gepresenteerd als een vakman met een volwaardig
ingericht hoog en groot atelier. Je ziet allerlei kunstenaarsbenodigdheden
uitgestald die zijn professionaliteit benadrukken, zoals de schilderkist
rechts van Scheffer.
3p 9 Noem nog drie van dergelijke kunstenaarsbenodigdheden die de
professionaliteit van Scheffer benadrukken.

Naast het maken van portretten richtte Scheffer zich op de productie van
historiestukken: schilderijen met historische, mythologische of religieuze
onderwerpen, zoals het schilderij De Hemelse en Aardse Liefde op
afbeelding 10.

Bekijk afbeelding 9 en 10.
Bij de uitwerking van De Hemelse en Aardse Liefde bestudeerde Scheffer
verschillende objecten uit zijn atelier.
2p 10 Noem twee objecten uit het atelier die Scheffer bestudeerde bij de
uitwerking van het schilderij op afbeelding 10. Geef daarbij aan met welk
doel hij het object precies bestudeerde.

Bekijk afbeelding 10 en het detail op afbeelding 11.
De vrouwen op dit schilderij stellen twee verschillende soorten liefde voor.
De vrouw links staat in de christelijke leer voor de ‘goede’ of ware
hemelse (geestelijke) liefde en de vrouw rechts voor de ‘gevaarlijke’ of
verleidelijke (lichamelijke) liefde.
3p 11 Leg aan de hand van drie aspecten van de voorstelling uit dat de
lichamelijke liefde wordt gezien als gevaarlijk.

HA-5001-a-23-2-o 6 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 7

De voorstelling op afbeelding 9 is door Johannes Lamme zorgvuldig in
scène gezet, en biedt als het ware een rondleiding door het atelier van
Scheffer.
2p 12 Beschrijf twee manieren waarop Johannes Lamme de blik van de
beschouwer via de uitgestalde voorwerpen door het atelier leidt.
1p 13 Een dergelijk 'kijkje in het atelier' (zoals het werk op afbeelding 9) was
van economische betekenis voor Scheffer.
Geef hiervoor een argument.

[FIGUUR: Een ingekaderde afbeelding met de titel "Op afbeelding 12 zie je een schilderij van het atelier van Édouard Manet. Manet zit links vooraan op de schildersstoel. De mensen om hem heen zijn vrienden, onder wie de jonge schilders Monet en Renoir, en de journalist/schrijver Emile Zola. Het olieverfschilderij werd in 1870 gemaakt door Henri Fantin-Latour, een goede vriend van Manet."]

Het beeld van Manet in zijn atelier verschilt van dat van Scheffer in zijn
atelier. Het schilderij van het atelier van Manet roept een ander beeld op
van diens kunstenaarschap.
2p 14 Leg aan de hand van afbeelding 12 uit welk beeld wordt opgeroepen van
Manets kunstenaarschap.

Het schilderij op afbeelding 12 lijkt een momentopname, alsof het werk ter
plekke en direct 'naar de waarneming' is geschilderd.
Toch is uit de voorstelling en de toegepaste techniek af te leiden dat het
hier niet om één momentopname kan gaan, maar om een zorgvuldig
opgebouwd schilderij dat waarschijnlijk tot stand kwam in het atelier van
Fantin-Latour.
2p 15 Leg aan de hand van de voorstelling en de techniek uit dat het hier om
een zorgvuldig opgebouwd schilderij gaat (en niet om één
momentopname).

Op afbeelding 13 zie je een beroemd schilderij van Édouard Manet:
Olympia uit 1863. Toen het werk op de Salon van 1865 in Parijs
tentoongesteld werd, veroorzaakte het een schandaal. Een criticus
schreef dat het lichaam van de vrouw op het schilderij hem deed denken
aan een lijk in een lijkenhuis.
2p 16 Beschrijf twee aspecten van de vormgeving die in die tijd aanleiding
gaven voor kritiek.

Ondanks de kritiek op zijn werk was Manet van grote invloed op het werk
van enkele vernieuwende schilders uit de tweede helft van de
negentiende eeuw: de realisten en de impressionisten.
2p 17 Geef voor elk van deze twee kunststromingen aan waaruit die invloed van
Manet bestond.

HA-5001-a-23-2-o 7 / 13 lees verder

### Pagina 8

Betoverende boeken

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 19

Op afbeelding 14 en 15 zie je de Lebüinus codex. Dit middeleeuwse boek
is gemaakt rond 1100 na Chr. Het boek is rijk gedecoreerd met zilver,
goud, edelstenen en ivoor. In dit boek staan verhalen over het leven van
Christus. Deze Bijbelverhalen zijn, volgens de christelijke leer,
geschreven door de vier evangelisten. Twee van hen zie je in de ivoren
reliëfs op afbeelding 16 en 17.

Bekijk afbeelding 16 en 17.
Beide evangelisten zijn onder meer te herkennen aan een eigen symbool.
Op afbeelding 17 zie je Lucas met de stier en op afbeelding 17 zie je
Johannes met de adelaar.

3p 18 Noem nog drie aspecten van de voorstelling waaruit je kunt afleiden dat
het hier om de evangelisten (schrijvers van de Heilige Schrift) gaat.

Het boek is vermoedelijk gemaakt in opdracht van de kerk. De omslag
heeft in de eerste plaats een praktische functie, want die beschermt de
handgeschreven teksten.

2p 19 Noem nog twee functies van de omslag.

De omslag is van hout dat versierd is met verschillende materialen. Elk
materiaal is bewerkt door een specialist: een meester in zijn vak. Er is
onder andere gewerkt met ivoor en zilver.

4p 20 Noem
— twee bewerkingstechnieken voor ivoor én
— twee bewerkingstechnieken voor zilver.

Het boek wordt tevoorschijn gehaald bij bijzondere religieuze feestdagen
en tijdens het afleggen van de eed van de bisschoppen.

2p 21 Geef twee redenen waarom het boek geschikt is voor dergelijk ritueel
gebruik.

HA-5001-a-23-2-0
8 / 13
lees verder ► ► ►


### Pagina 9

Op afbeelding 18 en figuur 5 zie je een beeld dat de Duitse kunstenaar
Anselm Kiefer maakte in 1989. De titel is Die Sprache der Vögel (De taal
van de vogels). De beelden van Kiefer zijn vaak gemaakt van industriële
materialen zoals lood, beton en ijzer.

figuur 5
[FIGUUR: Een sculptuur van vleugels en gestapelde platen, met op de achtergrond een staande figuur.]

3p 22 Afbeelding 18 toont het werk in zijn geheel. Het beeld bestaat ruwweg uit
drie delen. Op afbeelding 19 zie je een detail van het middelste deel.
Geef een nauwkeurige en bondige beschrijving van het beeld, waarbij je
ingaat op de drie verschillende onderdelen waaruit het beeld is
samengesteld.

4p 23 Het beeld straalt tegelijkertijd kracht en kwetsbaarheid uit.
Noem aan de hand van de vormgeving
— twee aspecten die bijdragen aan de uitstraling van kracht.
— twee aspecten die bijdragen aan de uitstraling van kwetsbaarheid.

HA-5001-a-23-2-o 9 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 10

figuur 6

[FIGUUR: Een zwart-witafbeelding van een adelaar, vermoedelijk een nationaalsocialistisch symbool.]

Op figuur 6 zie je een beeld van de adelaar zoals dat gebruikt werd door
het Duitse nazi-regime tijdens de Tweede Wereldoorlog. Kiefer werd
geboren in 1945 en groeide op tussen de puinhopen van het naoorlogse
Duitsland. In zijn werk, zoals in Die Sprache der Vögel, verwijst hij
regelmatig naar deze periode of andere belangrijke gebeurtenissen in de
geschiedenis van Duitsland.

Toen Kiefer ooit gevraagd werd waarom hij in zijn werk zoveel nadruk op
de geschiedenis legde antwoordde hij: "[...] om beter inzicht te krijgen in
hoe de wereld werkt. Hoe verder je teruggaat in de geschiedenis, hoe
beter de structuren zichtbaar worden."

2p 24 Geef een korte interpretatie van Die Sprache der Vögel, waarin je de
uitspraak van Kiefer en figuur 6 betrekt. (maximaal circa 75 woorden)

Kiefer wordt gerekend tot het (neo-)expressionisme, een kunststroming uit
de jaren 80 van de vorige eeuw die een reactie was op de conceptuele en
minimalistische kunst.

2p 25 Geef twee kenmerken van het (neo-)expressionisme die je kunt afleiden
uit het beeld van Kiefer.

Kiefer vat zijn rol als kunstenaar op als het verbeelden van zijn visie op de
wereld. De rol van de kunstenaar in de middeleeuwen, zoals die van de
maker van de ivoren reliëfs van de Lebuïnus codex, was een heel andere.
2p 26 Beschrijf een belangrijk verschil in de rol en/of betekenis van de
kunstenaar tussen vroeger (middeleeuwen) en nu (Kiefer).

HA-5001-a-23-2-0 10 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 11

Mode met een missie

Vragen bij afbeelding 20 tot en met 25

Bas Kosters (1977) is een Nederlandse modeontwerper en kunstenaar.
Binnen de modewereld wordt Kosters gezien als een rebel. Tijdens zijn
shows steunt hij openlijk de lhbtiq+-gemeenschap¹) en hij maakt gebruik
van tweedehands kleding en restmaterialen.

Op afbeelding 20 zie je enkele modellen tijdens de presentatie van de
collectie 'Dear Sir/Madam: HOPE' uit 2018. Kosters verzet zich tegen de
elitaire wereld van de high fashion, van grote modehuizen, goede smaak
en schoonheidsidealen. Kosters: "Ik vind dat er een vooringenomen beeld
bestaat over wat mode is en ik ben het er vaak niet mee eens. Ik geloof
niet in hiërarchie."

2p 27 Bekijk afbeelding 20.
Geef aan de hand van afbeelding 20 twee voorbeelden waaruit je kunt
afleiden dat Kosters zich verzet tegen de wereld van high fashion en
bijbehorende opvattingen over mode, schoonheidsidealen en goede
smaak.

Aan het eind van een modeshow komt een modeontwerper vaak de
catwalk op om de show af te sluiten en applaus in ontvangst te nemen.
Op afbeelding 21 zie je de beroemde ontwerper Giorgio Armani na afloop
van een show tussen zijn modellen staan. Op afbeelding 22 zie je Kosters
aan het einde van zijn show.

2p 28 Vergelijk afbeelding 21 en 22.
Leg uit dat de manier waarop Kosters zich als ontwerper presenteert van
meer engagement getuigt dan de wijze waarop Armani zich als ontwerper
presenteert.

noot 1 De afkorting lhbtiq+ staat voor alle seksuele oriëntaties en genderidentiteiten (naast
heteroseksualiteit en cisgender).

HA-5001-a-23-2-o 11 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 12

Op afbeelding 23 zie je de Robotbag, een tas die ontstaan is uit een
samenwerking tussen Kosters, asielzoekers en immigranten. De tas is
gemaakt van reddingsvesten die zijn achtergelaten door vluchtelingen
toen ze de oversteek naar Europa maakten. Op afbeelding 24 zie je
Kosters te midden van de mensen met wie hij de tassen maakte.

Bekijk afbeelding 23 en 24.
De Robotbag werd gepresenteerd tijdens de show van ‘Dear Sir/Madam:
HOPE’. Het project staat volgens Kosters voor hoop en een frisse start.
Leg uit dat het project rond de Robotbag zowel letterlijk als figuurlijk
zorgt voor hoop en een frisse start.

De modeontwerper Bas Timmer (1990) ontwierp de sheltersuit
(schuilpak), een water- en winddichte jas, gemaakt van restmaterialen,
zoals oude slaapzakken. Hij richtte de Sheltersuit Foundation op om zo
veel mogelijk sheltersuits uit te delen aan dak- en thuislozen, zodat zij
warm en droog blijven. Op afbeelding 25 en figuur 7 zie je iemand in zo’n
sheltersuit.

figuur 7
[FIGUUR: Een zwart-wit foto van een persoon die een shelterpak draagt, zittend op de grond met een tas naast zich.]

Bekijk afbeelding 25 en figuur 7.
In tegenstelling tot de ontwerpen van Bas Kosters staat bij de sheltersuit
van Bas Timmer de functionaliteit centraal.
Noem drie manieren waarop de sheltersuit functioneel is gemaakt voor de
dak- en thuislozen.

2p 29

3p 30

HA-5001-a-23-2-o
12 / 13
lees verder

### Pagina 13

De Shelter suit Foundation heeft een naaiatelier in Enschede. Daar worden de shelters uits gemaakt door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en (voormalige) vluchtelingen. Er zijn sinds 2014 ruim tienduizend shelters uitgedeeld aan dak- en thuislozen.

2p 31 Kies een van de onderstaande begrippen die volgens jou een passende omschrijving is voor de shelters. Ondersteun je keuze met een argument.
1 assemblage
2 high fashion
3 massaproduct

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift.
HA-5001-a-23-2-o
13 / 13 einde