# Eindexamen Tehatex HAVO 2022 tijdvak 3

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2022/tijdvak-3

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 33 – Opgave 33

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2022
tijdvak 3
vrijdag 8 juli
13.30 - 16.00 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 33 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 71 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-5001-a-22-3-o

### Pagina 2

Een kerk voor de heilige Andreas

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 4

Op afbeelding 1 zie je een kerk in Rome. Het is de Sant'Andrea al
Quirinale, die in de tweede helft van de zeventiende eeuw werd
ontworpen door Gianlorenzo Bernini.

De ingangspartij is opgebouwd uit klassieke elementen: zuilen, pilasters,
timpanen en kroonlijsten. De manier waarop deze elementen zijn
toegepast is typerend voor de barok.
2p 1 Geef van twee klassieke elementen aan waarom de wijze waarop ze zijn
toegepast barok is.

figuur 1
[FIGUUR: Tekening van een centraalbouwkerk met een rechthoekige koepel en altaarruimte.]
Altaarruimte

Op afbeelding 2 zie je het interieur met het hoofdaltaar, dat tegenover de
ingang ligt. In figuur 1, de projectietekening van de Sant'Andrea, is deze
altaarruimte gemarkeerd.

Bekijk afbeelding 2 en figuur 1.
Bernini heeft de ingangspartij en de altaarruimte architectonisch op elkaar
afgestemd.
2p 2 Beschrijf twee manieren waarop hij dat heeft gedaan.

Bekijk afbeelding 2.
Bernini heeft de architectuur van het interieur uitbundiger vormgegeven
dan het exterieur.
3p 3 Geef drie voorbeelden waaruit die uitbundige vormgeving van het interieur
blijkt. Laat het beeldhouwwerk buiten beschouwing.

HA-5001-a-22-3-0 2 / 13 lees verder ►►►


### Pagina 3

De kerk is gewijd aan de heilige Andreas, een volgeling van Christus. Hij
werd vanwege zijn geloof door de Romeinen aan een X-vormig kruis
genageld. Toen hij stierf, werd hij in de hemel opgenomen. Op afbeelding
3 en 4 zie je dat zijn martelaarschap centraal staat in deze altaarruimte.

Bekijk afbeelding 4.
Op het schilderij zie je de gekruisigde Andreas. Het schilderij is een
voorbeeld van schilderkunst uit de Italiaanse barok.
3p 4 Noem drie aspecten van de vormgeving die kenmerkend zijn voor
barokke schilderkunst. Laat het lijstwerk buiten beschouwing.

Schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur zijn op elkaar afgestemd
om het verhaal te vertellen van Andreas, zijn dood en opname in de
hemel.
Bekijk afbeelding 3 en 4.
2p 5 Beschrijf twee manieren waarop de voorstelling op het schilderij wordt
voortgezet in de beeldhouwkunst en/of architectuur.

Bekijk afbeelding 2 en 3.
Op afbeelding 3 zie je een opening boven het altaar, die voor de bezoeker
van de kerk onzichtbaar is (afbeelding 2).
2p 6 Beschrijf welk effect de opening op het kunstwerk heeft en leg uit dat
hierdoor de betekenis van het kunstwerk wordt versterkt.

HA-5001-a-22-3-0
3/13
lees verder

### Pagina 4

Op figuur 2 zie je een beeld van Andreas op een wolk. Het beeld vormt
het bovenste deel van de altaarruimte, zoals te zien is op afbeelding 2.

figuur 2

[FIGUUR: Een gedetailleerde, zwart-wit foto van een barok sculptuur dat het bovenste deel van een altaarruimte voorstelt. Een menselijke figuur, waarschijnlijk Andreas, lijkt omhoog te stijgen op een wolk, omringd door draperie en engelenfiguren. De architectuur boven de figuur is ingewikkeld en decoratief, met geometrische patronen en ornamenten.]

Het samenbrengen van schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur tot
een totaalkunstwerk paste bij een specifiek doel van de Roomse kerk.
2p 7 Geef aan welk doel de Roomse kerk beoogde (met kunst) en beschrijf op
welke manier het totaalkunstwerk rond de heilige Andreas paste bij dit
doel.

HA-5001-a-22-3-o 4 / 13 lees verder

### Pagina 5

Spatten, vegen en knallen
Vragen bij afbeelding 5 tot en met 7

Na de Tweede Wereldoorlog verschoof het centrum van de moderne, westerse kunst van Parijs naar New York. Kunstenaars uit de Verenigde Staten namen de voortrekkersrol in de kunst over. Hun schilderijen waren abstract en meestal zeer groot van formaat. Kunstcritici zagen deze werken als typisch Amerikaans.
In de schilderijen die Jackson Pollock rond 1948 begon te maken, is de breuk met de Europese schildertraditie goed te zien. Niet alleen de werken zelf brachten een radicale vernieuwing, maar ook de techniek waarmee ze tot stand kwamen.

figuur 3

[FIGUUR: Twee zwart-witfoto's naast elkaar. Op de linkerfoto is Jackson Pollock te zien die, knielend op de grond, verf spuit op een groot doek dat op de vloer ligt. Op de rechterfoto zit Jackson Pollock in een atelier en werkt hij aan een doek dat op een schildersezel staat.]

Op figuur 3 zie je Jackson Pollock aan het werk in zijn atelier.

Bekijk figuur 3.
Pollock werkte ook met traditionele schildersmaterialen, zoals verf
kwasten en doek, maar hij gebruikte deze materialen radicaal anders dan
kunstschilders vóór hem.
3p 8 Geef aan op welke wijze Pollock zowel verf, kwasten als doek radicaal
anders gebruikte.

HA-5001-a-22-3-o 5 / 13 lees verder ►►►

### Pagina 6

Op afbeelding 5 zie je een schilderij dat Pollock in 1950 maakte. De titel is
Autumn Rhythm, Number 30 (Herfstritme, nummer 30).

Bekijk afbeelding 5 en figuur 3.
Uit de verschillende vormen en sporen op het doek is af te leiden uit
welke (lichaams)bewegingen van de schilder ze zijn ontstaan.
3p 9 Beschrijf voor drie verschillende sporen en/of vormen uit welke beweging
ze zijn ontstaan.

De media zetten Pollock graag neer als een 'schilderbeest' of een wilde
die werd gedreven door ongecontroleerde emoties. Maar volgens
ooggetuigen bouwde de kunstenaar zijn schilderijen juist heel doelbewust
op.
2p 10 Geef aan hoe je deze bewuste werkwijze terugziet in het schilderij op
afbeelding 5. Betrek twee aspecten in je antwoord.

Pollock was een vertegenwoordiger van de Amerikaanse stroming in de
schilderkunst die de kunstwereld domineerde in de jaren na de Tweede
Wereldoorlog.
1p 11 Noem de naam van deze stroming.

Ook in Europa gaan kunstenaars na 1945 op zoek naar nieuwe
mogelijkheden in de schilderkunst. Net als in Amerika experimenteren zij
met nieuwe materialen en technieken om hun ideeën vorm te geven.
Vanaf 1958 maakt de kunstenaar Yves Klein afdrukken van naakte
vrouwen die van tevoren werden ingesmeerd met blauwe verf. Klein raakt
gefasineerd door de mogelijkheden van deze 'menselijke penselen' en
zal uiteindelijk meer dan honderdvijftig werken maken met gebruikmaking
van het lichaam. Op afbeelding 6 zie je een voorbeeld uit 1960.

Bekijk afbeelding 6.
Het werk van Klein bestaat net als dat van Pollock uit verfsporen die te
herleiden zijn tot bewegingen. De vormen die zo ontstaan, zorgen op hun
beurt voor een nieuwe dynamiek.
3p 12 Beschrijf drie manieren waarop de vormen bijdragen aan die nieuwe
dynamiek.

HA-5001-a-22-3-o
6 / 13
lees verder

### Pagina 7

figuur 4
[FIGUUR: Twee afbeeldingen van een Yves Klein performance. Links een naakte vrouw staat op een verhoging en verft een muur, met een orkest van cellisten op de achtergrond. Rechts een naakt lichaam ligt op de grond, besmeurd met verf, met een orkest van cellisten op de achtergrond.]

De foto's op figuur 4 zijn gemaakt tijdens de eerste presentatie in een galerie in Parijs in 1960. Yves Klein geeft aanwijzingen aan de modellen. Op de achtergrond speelt een orkestje een muziekstuk (eveneens van Klein) dat uit één enkele toon bestaat.

2p 13 Je zou deze presentatie een performance kunnen noemen.
Geef daarvoor een argument.
Geef ook een argument waarom het géén performance genoemd zou mogen worden.

Kleins opvatting over de rol van de kunstenaar bij de totstandkoming van een kunstwerk verschilt fundamenteel van die van Pollock. Bij Pollock is de rol nog vrij traditioneel te noemen, bij Klein is die meer vernieuwend.

2p 14 Leg dit verschil in de rol die beide kunstenaars spelen bij de totstandkoming van hun werk uit aan de hand van figuur 3 en 4.

HA-5001-a-22-3-o 7 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 8

De kunstenares Niki de Saint Phalle maakte deel uit van de groep
kunstenaars waar Yves Klein ook toe behoorde.
In 1961 en 1962 maakte zij in een aantal sessies haar Shooting Paintings.
De werken bestonden uit assemblages van verschillende voorwerpen
waartussen kleine zakjes met verf werden bevestigd. Het geheel werd
vervolgens overdekt met een laag gips.
De zo verkregen witte reliëfs vormden het doelwit bij de schietsessies die
Saint Phalle organiseerde in aanwezigheid van publiek, en vaak ook met
medewerking van het publiek.

figuur 5
[FIGUUR: Twee personen staan in een ruïne, gezien vanaf de rug. Een persoon in een jas heeft zijn hand voor zijn gezicht. De andere persoon, met een sjaal, kijkt naar de ruïne. De muur is zichtbaar beschadigd en er zijn houten balken te zien.]

De foto op figuur 5 is gemaakt tijdens een schietsessie.
Het werk op afbeelding 7 is een resultaat van een sessie.

Bekijk afbeelding 7.
De verf die uit het kapotgeschoten oppervlak sijpelt, bepaalt hoe het werk
eruit gaat zien. De kunstenaar kan het eindresultaat maar gedeeltelijk
beïnvloeden.
3p 15 Noem drie manieren waarop de kunstenaar toch invloed uitoefent op het
uiteindelijke resultaat.

Bekijk afbeelding 6 en 7.
Yves Klein en Niki de Saint Phalle behoorden tot het nouveau réalisme,
een Franse stroming die ook wel neo-dada werd genoemd.
3p 16 Noem drie kenmerken van het dadaïsme die je terugvindt in het werk van
een van deze kunstenaars of van beide kunstenaars.

HA-5001-a-22-3-o
8 / 13
lees verder ► ► ►

### Pagina 9

Gouden gloed
Vragen bij afbeelding 8 tot en met 13
Op afbeelding 8 zie je een Grieks beeld uit de zesde eeuw voor Christus.
Dit type beeld van een jonge, naakte man wordt een kouros (jonge man)
genoemd. De kouros op afbeelding 8 stond op het graf van een
omgekomen soldaat.
Het beeld van de jonge man symboliseert kracht.
3p 17 Noem drie aspecten van de voorstelling waaruit je die (symboliek van)
kracht kunt afleiden.
Op afbeelding 9 zie je een beeldje dat de beeldhouwer George Stanley
maakte. Het stelt een naakte ridder voor die een zwaard vasthoudt,
steunend op een filmrol.
Het beeld, dat bekend staat als 'de Oscar', is ontworpen als trofee en
wordt jaarlijks uitgereikt aan degenen die de beste prestaties in de
filmwereld hebben geleverd.
figuur 6
[FIGUUR: Een foto van Jacqueline Durran die een Oscar vasthoudt en daarnaast een tekening van de Oscar.]
Op figuur 6 zie je links Jacqueline Durran en rechts een tekening van het
beeld. Durran kreeg een Oscar voor het kostuumdesign van de film Little
Women.
Bekijk figuur 6 en afbeelding 9.
De Oscar is slechts 35 cm hoog, waardoor je het beeld in de hand kunt
houden.
2p 18 Noem nog twee aspecten van de vormgeving en geef voor elk aspect aan
hoe het bijdraagt aan de functie van het beeld als trofee.
HA-5001-a-22-3-0
9 / 13
lees verder ►►►

### Pagina 10

1p 19 De betekenis van de Oscar is te vergelijken met die van de Griekse kouros van afbeelding 8.
Leg uit dat de Oscar te zien is als een moderne kouros.

2p 20 De Oscar is een bronzen beeld. Het Griekse beeld op afbeelding 8 is van marmer.
Beschrijf het belangrijkste verschil tussen de (technische) totstandkoming van een bronzen beeld en van een marmeren beeld. Geef daarna aan waarom juist brons vanwege de technische totstandkoming een geschikt materiaal is voor een trofee.

2p 21 Op afbeelding 10 en 11 zie je twee aanzichten van het beeld Forme uniche della continuità nello spazio (Unieke vormen van de continuïteit in de ruimte) uit 1913 van de Italiaanse kunstenaar Umberto Boccioni. Het beeld stelt een man voor die stevig doorloopt. Zo is één gebogen been naar voren geplaatst en één been naar achteren.
Beschrijf nog twee manieren waarop het lopen wordt benadrukt.

Boccioni is een van de bekendste kunstenaars van het futurisme. De futuristen wilden breken met de traditionele kunst, zoals ze in hun manifest duidelijk maakten: "Laten we onszelf van dat zootje bevrijden [... ] Laten we het lichaam openscheuren en de omgeving erin opnemen."

Bekijk afbeelding 10 en 11.
Uit dit citaat, en ook uit Boccioni's werk, klinkt de wens om de (beeldhouw)kunst te vernieuwen en op deze manier uitdrukking te geven aan de moderne tijd.

2p 22 Leg aan de hand van het citaat uit in welk opzicht Boccioni's beeld zo vernieuwend is vergeleken met traditionele beeldhouwkunst. Geef daarna aan wat volgens de futuristen zo kenmerkend is voor de moderne tijd die hun voor ogen staat.

HA-5001-a-22-3-o 10 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

figuur 7
[FIGUUR: Twee gepolijste aluminium beelden in een museumsetting.]
Thomas Schütte, Große Geister (Grote geesten), 1997/1998
Op figuur 7 zie je drie beelden uit de serie Große Geister (Grote geesten)
van de Duitse kunstenaar Thomas Schütte. Hij maakte ruim vijftig van dit
soort beelden in verschillende uitvoeringen. De beelden op figuur 7 zijn
van gepolijst aluminium.

Schütte plaatst zijn beelden vaak in groepjes, meestal in een groep van
drie. Daardoor ontstaat interactie tussen de beelden.
2p 23 Geef aan welke interactie je kunt afleiden uit figuur 3 en op welke manier
die precies ontstaat.

Op afbeelding 12 en 13 zie je een 'grote geest' van Schütte voor het
Neues Museum in Weimar. Het werk is nagenoeg identiek aan het beeld
links op figuur 7, alleen is het uitgevoerd in gepolijst brons.

Bekijk afbeelding 12 en 13.
In deze nieuwe context – bij de entree van het museum voor moderne
kunst – ontstaat een andere interactie met het beeld.
2p 24 Geef aan
– welke interactie er ontstaat, en
– welke betekenis het beeld daardoor krijgt.

De titel van de beelden, Große Geister, is van invloed op hoe de
beschouwer de beelden waarneemt en ze betekenis geeft.
2p 25 Geef een interpretatie van het werk Große Geister, waarbij je
– de titel van het werk betrekt, en
– de vormgeving.

HA-5001-a-22-3-o
11 / 13
lees verder

### Pagina 12

Krullen

Vragen bij afbeelding 14 tot en met 17

Op afbeelding 14 zie je een prent van een schoorsteenmantel met een spiegel erboven. Het is een rijk interieur uit de tijd van de late barok. De stijl uit die periode wordt ook wel rococo genoemd.

Een kenmerk van een rococo-interieur is dat architectuur en wanddecoratie op elkaar zijn afgestemd en als één geheel zijn vormgegeven. Bekijk afbeelding 14.
2p 26 Beschrijf op welke manier
- de wanddecoratie is afgestemd op de architectuur, en
- de spiegel de samenhang versterkt.

figuur 8
[FIGUUR: Een gedetailleerde gravure van een deel van een rococoin-terieur met een schoorsteenmantel, spiegel en wandversieringen.]

In de haard werd hout gestookt om de kamer te verwarmen. Boven de haard, aan weerszijden van de spiegel, zijn kandelaars geplaatst. Op figuur 8 zie je een detail met een kandelaar.

1p 27 De kandelaars zijn met opzet bij de spiegels aangebracht. Leg uit waarom die plaats destijds voor de hand lag.

HA-5001-a-22-3-o 12 / 13 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Huizen worden tegenwoordig meestal centraal verwarmd met radiatoren.
Op afbeelding 15 zie je een radiator uit 2003 van de Nederlandse
ontwerper Joris Laarman.

Laarmans ontwerp is geïnspireerd op ornamenten uit de rococo.
Bekijk afbeelding 15.
3p 28 Noem drie aspecten die aan rococo doen denken.

Laarman heeft zijn ontwerp Heatwave (Hittegolf) genoemd. Het ontwerp is
door een Belgische fabrikant in productie genomen en de radiator is te
koop in verschillende formaten. Op afbeelding 15 zie je de Heatwave
small, op afbeelding 16 de Heatwave extra large.

De radiator is gemaakt van gegoten beton en wordt aangesloten op de
warmwaterleidingen achter de muur. Door aan het kraantje rechts te
draaien stroomt het water in de verwarming.

Laarman hield er rekening mee dat een radiator veel warmte moet kunnen
afgeven.
1p 29 Leg uit hoe hij dit heeft bereikt in de vormgeving.

Bekijk afbeelding 15 en 16.
De Heatwave extra large is opgebouwd uit het baselement Heatwave
small.
3p 30 Beschrijf de drie voornaamste aanpassingen die nodig zijn om van het
baselement Heatwave small een Heatwave extra large te maken. Laat
de kleur buiten beschouwing.

Op afbeelding 17 zie je de Heatwave extra large in een bar in Antwerpen.
De folder noemt het "een prachtig kunstwerk dat alle blikken naar zich toe
trekt".
Dat komt niet alleen door de vorm van de radiator.
2p 31 Beschrijf twee andere aspecten waardoor de radiator hier opvalt.

Bekijk afbeelding 15 en 16.
Het ontwerp van Laarman past bij een postmoderne visie op ontwerpen.
2p 32 Geef hiervoor twee argumenten.

Toch past zijn ontwerp ook bij een modernistische visie op ontwerpen.
1p 33 Geef hiervoor één argument.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-5001-a-22-3-o
13/13
einde