# Eindexamen Tehatex HAVO 2019 tijdvak 2

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2019/tijdvak-2

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 2

### Vraag 3 – Opgave 3

### Vraag 4 – Opgave 4

### Vraag 5 – Opgave 5

### Vraag 6 – Opgave 6

### Vraag 7 – Opgave 7

### Vraag 8 – Opgave 8

### Vraag 9 – Opgave 9

### Vraag 10 – Opgave 10

### Vraag 11 – Opgave 11

### Vraag 12 – Opgave 12

### Vraag 13 – Opgave 13

### Vraag 14 – Opgave 14

### Vraag 15 – Opgave 15

### Vraag 16 – Opgave 16

### Vraag 17 – Opgave 17

### Vraag 18 – Opgave 18

### Vraag 19 – Opgave 19

### Vraag 20 – Opgave 20

### Vraag 21 – Opgave 21

### Vraag 22 – Opgave 22

### Vraag 23 – Opgave 23

### Vraag 24 – Opgave 24

### Vraag 25 – Opgave 25

### Vraag 26 – Opgave 26

### Vraag 27 – Opgave 27

### Vraag 28 – Opgave 28

### Vraag 29 – Opgave 29

### Vraag 30 – Opgave 30

### Vraag 31 – Opgave 31

### Vraag 32 – Opgave 32

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2019
tijdvak 2
woensdag 19 juni
13.30 - 16.00 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 32 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 74 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft er meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-5001-a-19-2-o

### Pagina 2

Het thema van dit examen is water: het gaat over de symbolische
betekenis van water en de manieren waarop kunstenaars, architecten en
vormgevers water verbeelden en water als inspiratiebron of uitgangspunt
nemen voor hun werk.

Waterlelie, water, waterlicht

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 9

Op afbeelding 1 zie je Impression, soleil levant (Impressie, zonsopgang)
van de Franse schilder Claude Monet. Hij schilderde het aan de haven
van Le Havre.

Bekijk afbeelding 1.
Het schilderij riep bij de presentatie ervan op de eerste tentoonstelling van
de impressionisten in Parijs (1874) heftige reacties op. Veel bezoekers en
(kunst)critici vonden dat dit werk niet voldeed aan de eisen van de
Academie.
2p 1 Geef een reden
– waarom de voorstelling aanleiding gaf voor kritische reacties.
– waarom de vormgeving aanleiding gaf voor kritische reacties.

In 1883 betrok Monet een huis met een groot atelier in Giverny, op het
platteland buiten Parijs. De schilder legde er een grote tuin aan met een
vijver waarin hij verschillende soorten waterlelies liet groeien.

3p 2 De vijver met waterlelies was voor Monet een onuitputtelijke bron van
inspiratie. Hij schilderde wel 250 varianten op dit onderwerp.
Leg uit dat een vijver met waterlelies een bron van inspiratie is voor een
impressionist, zoals Monet. Geef twee voorbeelden die je uitleg
ondersteunen.

HA-5001-a-19-2-o 2 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 3

De vijver in Giverny vormde de belangrijkste inspiratiebron voor Monets monumentale serie: *Les Nymphéas* (De waterlelies). Op afbeelding 2 en 3 zie je twee schilderijen uit deze serie, die in totaal acht doeken omvat. Monet werkte eraan van 1914 tot aan zijn dood in 1926. Op figuur 1 zie je Monet in zijn atelier in Giverny, met op de achtergrond enkele doeken uit deze serie.

figuur 1
[FIGUUR: Een foto van Claude Monet in zijn atelier, staande voor een groot schilderij van waterlelies.]

Van Monet is bekend dat hij bij voorkeur in de open lucht schilderde. Uit bovenstaande foto is echter af te leiden dat Monet deze serie waterlelies in zijn atelier in Giverny maakte.

Bekijk figuur 1.
Voor het maken van deze serie schilderijen bood het atelier in Giverny Monet een aantal voordelen ten opzichte van het werken in de open lucht.
3p 3 Noem drie voordelen die dit atelier Monet bood voor het maken van deze serie schilderijen.

HA-5001-a-19-2-o 3 / 14 lees verder

### Pagina 4

2p 4 Bekijk afbeelding 2, 3 en het detail op afbeelding 4.
In elk schilderij wordt een enorme ruimte gesuggereerd.
Beschrijf met twee verschillende voorbeelden hoe die enorme ruimte
wordt gesuggereerd.

Aan het eind van zijn leven schonk Monet de acht werken aan de stad
Parijs. Hij bedacht zelf hoe de werken tentoongesteld moesten worden,
namelijk verdeeld over twee ovale ruimtes.

Op afbeelding 5 zie je een van deze twee ovale ruimtes in het museum in
Parijs, waar de werken tentoongesteld zijn precies zoals Monet het heeft
gewild.

Bekijk afbeelding 5.
Het tentoonstellingsplan van Monet gaat ervan uit dat de beschouwer
helemaal kan opgaan in de schilderijen.
Beschrijf twee aspecten van de tentoonstellingswijze van de schilderijen
die daaraan bijdragen.

Les Nymphéas van Monet is wereldberoemd. In de kunstgeschiedenis
wordt deze serie soms genoemd als een voorloper van het abstract
expressionisme van na de Tweede Wereldoorlog. Op figuur 2 zie je een
voorbeeld van zo'n abstract expressionistisch werk.

figuur 2

[FIGUUR: Een schilderij met veel zwarte en grijze spetters en lijnen op een witte achtergrond.]
Jackson Pollock, Autumn Rhythm Number 30, 1950, 266 x 525 cm

3p 6 Bekijk afbeelding 2 en 3.
Noem drie aspecten van de vormgeving die aanleiding geven om Monets
serie te zien als een voorloper van het abstract expressionisme.

HA-5001-a-19-2-o 4 / 14 lees verder

### Pagina 5

Op figuur 3 zie je **Sticky Water** (2015) van de Engelse kunstenaar Claire Harvey. Op afbeelding 6 en 7 zie je enkele details van het werk. Het bestaat uit kleine stukjes plakband waarop met acrylverf in miniatuur mensen getekend zijn. De stukjes plakband worden verspreid op een doek of op een deel van een muur aangebracht.

[FIGUUR: Een groot, wit doek met daarop in de verte kleine, donkere stipjes verspreid.]

Claire Harvey, **Sticky Water**, 360 x 600 cm

Op enige afstand van het werk doet de voorstelling denken aan een groep badgasten op een strand (zie figuur 3). Meer van dichtbij bekeken lijkt het een voorstelling van een groep mensen in een ondergelopen gebied.
Bekijk afbeelding 6 en 7.
2p 7 Geef twee aspecten van de voorstelling die de associatie met mensen in een ondergelopen gebied ondersteunen.

Bekijk figuur 3 en afbeelding 6 en 7.
4p 8 Het werk lijkt zowel plat als ruimtelijk.
Beschrijf
– twee aspecten van het werk waardoor het plat lijkt.
– twee aspecten van het werk waardoor het ruimtelijk lijkt.

Sticky Water zou je kunnen interpreteren als een werk over de vergankelijkheid van de mens.
2p 9 Leg deze interpretatie uit aan de hand van
– de voorstelling en
– de vormgeving.

HA-5001-a-19-2-o 5 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 6

Op afbeelding 8 en 9 zie je de installatie *Waterlicht* van Studio
Roosegaarde. De installatie bestaat uit nevel- en lichteffecten en werd in
2015 tijdelijk gerealiseerd op het Museumplein in Amsterdam. De
golvende blauwe lijnen werden een meter boven de mensen
geprojecteerd. Doel van de installatie was te laten zien tot waar het water
zou komen als de dijken zouden breken.

De installatie werd door sommige aanwezigen ervaren als "droomachtig
en beklemmend tegelijk".
3p 10 Bekijk afbeelding 8 en 9.
Beschrijf:
- twee aspecten van deze installatie die droomachtig kunnen
overkomen.
- één aspect van de installatie die een gevoel van beklemming kan
oproepen.

Daan Roosegaarde van Studio Roosegaarde zegt: "Waterlicht laat je
ervaren hoe Nederland eruit zou zien zonder waterwerken, als een
virtuele overstroming. Innovatie zit in ons landschap, we zijn het alleen
een beetje vergeten."

Stelling: Studio Roosegaarde slaagt erin om met *Waterlicht* mensen
bewust te maken van de noodzaak om Nederland te beschermen tegen
overstromingen als gevolg van klimaatverandering.
2p 11 Geef
- een argument die deze stelling ondersteunt.
- een argument die deze stelling ontkracht.

HA-5001-a-19-2-o
6 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 7

Doop in de Jordaan

Vragen bij afbeelding 10 tot en met 15

Op figuur 4 zie je bronzen deuren die de Italiaanse beeldhouwer Bonanno Pisano rond 1180 maakte voor de Dom van Pisa. De 22 reliëfs verbeelden het leven van Christus, onder andere de doop van Christus in de rivier de Jordaan. Deze voorstelling is hieronder aangegeven met een pijl.

figuur 4

[FIGUUR: Bronzen deuren met reliëfs van scènes uit het leven van Christus. Een pijl wijst naar een specifieke voorstelling op de deur.]

HA-5001-a-19-2-o 7 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 8

Op afbeelding 10 zie je dit reliëf met de doop van Christus in de Jordaan.
Rechts op de oever staat Johannes de Doper, links staan twee engelen
met de kleren van Christus in hun handen. LinksBoven in het reliëf staat
'baptizat', wat 'doop' betekent.

Bekijk afbeelding 10.
3p 12 Van Christus is alleen zijn hoofd zichtbaar. Toch valt Christus direct op.
Beschrijf drie aspecten van de voorstelling waardoor Christus direct
opvalt.

De manier waarop de ruimte in dit bronzen reliëf is weergegeven, is
kenmerkend voor de vroege middeleeuwen.
2p 13 Toon dit aan met twee voorbeelden.

[FIGUUR: Grijs kader met tekst over afbeelding 11.]
Op afbeelding 11 tot en met 15 zie je het doopvont dat bronsgieter Reinier
van Hoei in 1107 vervaardigde voor de kloosterkerk in Luik.
Dit geelkoperen doopvont is uit één stuk gegoten.
Op afbeelding 11 zie je de doop van Christus in de Jordaan met links
Johannes de Doper en rechts de engelen.

Bekijk afbeelding 11.
De voorstelling bevat veel symboliek, zoals de aureolen om de hoofden
van de engelen, Christus en Johannes, die staan voor de heiligheid van
de figuren.
3p 14 Noem nog drie symbolen die de heiligheid van de gebeurtenis aantonen.

Vergelijk afbeelding 10 en afbeelding 11.
De doopscène op afbeelding 11 is, vergeleken met die van Pisano op
afbeelding 10, levensechter.
3p 15 Beschrijf drie aspecten van de voorstelling waaruit dit blijkt.

Op afbeelding 14 en 15 zie je een andere doopscène. Johannes doopt
twee heidenen, niet-gelovige jonge mannen. Hier gaat het om gewone
stervelingen die door Johannes worden gedoopt.

Bekijk afbeelding 14 en 15.
Anders dan op afbeelding 11 benadrukt de kunstenaar hier het meer
alledaagse karakter van de gebeurtenis.
3p 16 Noem drie aspecten van de voorstelling die het meer alledaagse karakter
van de gebeurtenis benadrukken.

HA-5001-a-19-2-o 8 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 9

Bekijk afbeelding 11 tot en met 15.
De verschillende voorstellingen op het doopvont vormen samen een
vloeiende opeenvolging van scènes.
17 Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die ervoor zorgen dat de ene
scène vloeiend overloopt in de volgende scène.
Vanwege de meesterlijke uitvoering wordt dit doopvont een van de zeven
kunstwonderen van België genoemd.
18 Geef twee redenen waarom de uitvoering zo meesterlijk is.
Het is bijzonder dat de naam van de middeleeuwse maker, Reinier van
Hoei, bekend is.
19 Leg uit waarom dit zo bijzonder is.
9 / 14
lees verder ►►►
HA-5001-a-19-2-o

### Pagina 10

Stil water

Vragen bij afbeelding 16 tot en met 24

Sinds de tweede helft van de negentiende eeuw worden
wereldtentoonstellingen gehouden. Hier tonen verschillende landen hun
vooruitgang op het gebied van (bouw)kunst, techniek en wetenschap. Op
afbeelding 16, 17 en 18 zie je het paviljoen dat de architect Ludwig Mies
van der Rohe ontwierp voor de wereldtentoonstelling in Barcelona in
1929. Op figuur 5 zie je de plattegrond van het paviljoen.

figuur 5
[FIGUUR: Plattegrond van het paviljoen met genummerde onderdelen.]
1 trap (entrée)
2 waterbassin
3 wand van glas
4 wand van marmer
5 pilaar van staal
6 sculptuur

3p 20 Bekijk afbeelding 16, 17 en 18 en figuur 5.
Het langgerekte Barcelona-paviljoen met het platte dak is een voorbeeld
van het Nieuwe Bouwen.
Noem drie kenmerken van het Nieuwe Bouwen die je terugvindt in de
vormgeving van het paviljoen.

1p 21 Bekijk afbeelding 16, 18, 19 en figuur 5.
Het paviljoen ligt iets verhoogd op een plateau met twee waterbassins. Op
afbeelding 19 zie je dat de vloertegels een beetje uitsteken over de rand
van de bassins. De architect creëert hiermee een specifiek ruimtelijk
effect.
Geef aan welk ruimtelijk effect de architect hiermee creëert.

HA-5001-a-19-2-o 10 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 11

Anders dan in traditionele architectuur vloeien in het Barcelona-paviljoen de ruimtes in elkaar over.
Bekijk afbeelding 16, 17, 18 en figuur 5.
1p 22 Leg uit op welke manier de plaatsing van de wanden hieraan bijdraagt.

Het Barcelona-paviljoen van Mies van der Rohe was een inspiratiebron voor veel architecten, onder wie de Mexicaanse architect Luis Barragan (1902-1988). Op afbeelding 20, 21 en 22 zie je La Cuadra San Cristobal, een luxueus paardenstallencomplex met twee woonhuizen, dat Barragan in 1965 ontwierp. Figuur 6 toont een tekening van dit complex.

figuur 6

[FIGUUR: Schematische weergave van een complex met genummerde elementen: 1 woonhuis, 2 paardenstallen, 3 (drink)vijver, 4 fontein, 5 serviceruimte, 6 zwembad.]

1 woonhuis
2 paardenstallen
3 (drink)vijver
4 fontein
5 serviceruimte
6 zwembad

Bekijk afbeelding 20, 21 en 22 en figuur 6.
Uit de vormgeving van het complex is af te leiden dat Barragan zich liet inspireren door het Barcelona-paviljoen van Mies van der Rohe.
3p 23 Noem drie aspecten van de vormgeving van het complex waaruit die invloed van het Barcelona-paviljoen blijkt.

Bekijk afbeelding 16, 18, 20, 21 en 22 en figuur 6.
De waterbassins van Barragan hebben een andere functie dan de waterbassins van het Barcelona-paviljoen.
1p 24 Beschrijf het verschil in functie tussen de waterbassins van Barragan en die van Mies van der Rohe.

HA-5001-a-19-2-o 11 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 12

Barragan heeft zich ook laten inspireren door de architectuur uit zijn jeugd, namelijk die van Mexicaanse haciënda's. Op afbeelding 23 zie je een voorbeeld van zo'n haciënda.
Barragans architectuurstijl is expressiever dan veel Europese modernistische architectuur.
2p 25 Bekijk afbeelding 20 tot en met 23. Geef twee voorbeelden van het exterieur van La Cuadra San Cristobal waaruit die expressievere stijl blijkt.
Op afbeelding 24 zie je een foto uit de voorjaarscollectie van het modemerk Nine West. De producer vond dat het gebouw van Barragan de volmaakte omgeving vormde voor het presenteren van deze voorjaarscollectie.
2p 26 Blijkbaar vormt het complex met paarden, stallen en water een aantrekkelijk decor voor het maken van een fotoshoot. Bekijk afbeelding 24. Beschrijf aan de hand van twee aspecten van de architectuur waarom die zich zo goed leent als decor voor deze foto-shoot.
HA-5001-a-19-2-o 12 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Kolken water

Vragen bij afbeelding 25 tot en met 29

Op afbeelding 25 zie je het kunstwerk Descension (Afdaling) uit 2015 van de Indiase kunstenaar Anish Kapoor. Het kunstwerk, een enorme poel van kolkend water, werd in 2015 tentoongesteld in een galerie in Italië. Een luid brommende motor onder in de poel, zorgt voor de aanzuigende werking van het water, dat in een onzichtbare put lijkt te verdwijnen. Op figuur 7 zie je een detail van de draaikolk.

figuur 7

[FIGUUR: Een zwart-wit foto van een kolkende draaikolk in water.]

Bekijk afbeelding 25 en figuur 7.
Het werk van Kapoor trekt direct sterk de aandacht van de bezoeker als die de galerieruimte betreedt.
Noem, afgezien van het geluid, drie aspecten van Descension die direct de aandacht van de bezoeker zullen trekken.

27
3p

Anish Kapoor voegde een zwarte kleurstof toe aan het water, waardoor het kunstwerk nog verontrustender wordt.
Geef twee redenen waardoor juist het zwarte water het kunstwerk nog verontrustender maakt.

28
2p

Descension werd in verschillende versies uitgevoerd die op diverse plekken in de wereld te zien zijn geweest. Op afbeelding 26 en 27 zie je een versie van Descension in het Brooklyn Bridge Park in New York (2017). Hier voegde Kapoor geen kleurstof toe aan het water.

Bekijk afbeelding 25 tot en met 27.
Buiten in het park zal het werk heel anders worden ervaren dan binnen in de galerie.
Geef drie argumenten waarom dit kunstwerk buiten in het park anders ervaren zal worden dan in de galerie.

29
3p

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.

HA-5001-a-19-2-o
13 / 14
lees verder

### Pagina 14

Een journalist vroeg Kapoor of *Descension* wel een sculptuur was. Kapoor
antwoordde: "Natuurlijk is het een sculptuur. Ik geef toe, het ziet er niet uit
als een sculptuur: het is eerder een neerwaartse sculptuur dan een
opwaartse sculptuur, maar het is een sculptuur."

2p 30 Leg uit wat Kapoor bedoeld zal hebben met zijn uitspraak over sculptuur.
Geef vervolgens een verklaring voor het belang dat Kapoor blijkbaar
hecht aan deze omschrijving.

Op afbeelding 28 zie je een ander werk van Kapoor: *Ascension*
(Opstijging) uit 2011. Hij maakte dit werk, een witte rookpluim die opstijgt
uit een cirkelvormige basis, voor een kerk in Venetië.

Door de titel van het werk en de plaatsing ervan onder de koepel van de
kerk, roept *Ascension* associaties op met religieuze symboliek.
2p 31 Geef aan de hand van de titel twee associaties die het werk oproept met
religieuze symboliek.

Op afbeelding 29 zie je *Sky Mirror Red* (Hemel, spiegel, rood). Kapoor
realiseerde dit werk in 2010 voor een vijver in een park in Londen. Het
bestaat uit een grote holle, roestvrijstalen schotel die op een buis is
geplaatst. Het staal is glad gepolijst en voorzien van een rode
spiegelende coating.

Een journalist merkte op dat het kunstwerk "het landschap dramatiseert".
2p 32 Leg uit wat de journalist bedoeld zal hebben en geef een korte
interpretatie van *Sky Mirror Red*, waarin je zowel het kunstwerk als het
landschap betrekt.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.

HA-5001-a-19-2-0

14 / 14

einde