# Eindexamen Tehatex HAVO 2018 tijdvak 1

> Openbaar eindexamen. Bekijk en oefen het examen: https://slimmeexamens.nl/examens/havo/tehatex-havo/2018/tijdvak-1

## Vragen in dit examen

### Vraag 1 – Opgave 1

### Vraag 2 – Opgave 1

### Vraag 3 – Opgave 1

### Vraag 4 – Opgave 1

### Vraag 5 – Opgave 1

### Vraag 6 – Opgave 1

### Vraag 7 – Opgave 1

### Vraag 8 – Opgave 1

### Vraag 9 – Opgave 1

### Vraag 10 – Opgave 1

### Vraag 11 – Opgave 1

### Vraag 12 – Opgave 1

### Vraag 13 – Opgave 1

### Vraag 14 – Opgave 1

### Vraag 15 – Opgave 1

### Vraag 16 – Opgave 1

### Vraag 17 – Opgave 1

### Vraag 18 – Opgave 1

### Vraag 19 – Opgave 1

### Vraag 20 – Opgave 1

### Vraag 21 – Opgave 1

### Vraag 22 – Opgave 1

### Vraag 23 – Opgave 1

### Vraag 24 – Opgave 1

### Vraag 25 – Opgave 1

### Vraag 26 – Opgave 1

### Vraag 27 – Opgave 1

### Vraag 28 – Opgave 1

### Vraag 29 – Opgave 1

### Vraag 30 – Opgave 1

### Vraag 31 – Opgave 1

### Vraag 32 – Opgave 1

### Vraag 33 – Opgave 1

### Vraag 34 – Opgave 1

### Vraag 35 – Opgave 1

### Vraag 36 – Opgave 1

## Opgaven (tekst van het examen)

### Pagina 1

Examen HAVO
2018
tijd vak 1
woensdag 16 mei
13.30 - 16.00 uur
tekenen, handvaardigheid, textiele vormgeving
Bij dit examen hoort een bijlage.
Dit examen bestaat uit 36 vragen.
Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.
Voor elk vraagnummer staat hoeveel punten met een goed antwoord behaald
kunnen worden.
Als bij een vraag een verklaring, uitleg of berekening gevraagd wordt, worden aan
het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring, uitleg of berekening
ontbreekt.
Geef niet meer antwoorden (redenen, voorbeelden e.d.) dan er worden gevraagd.
Als er bijvoorbeeld twee redenen worden gevraagd en je geeft meer dan twee
redenen, dan worden alleen de eerste twee in de beoordeling meegeteld.
HA-5001-a-18-1-o

### Pagina 2

figuur 1
[FIGUUR: Een lange, overdekte passage met een glazen dak, geflankeerd door gebouwen met veel ramen en winkels. In het midden van de passage bevindt zich een fontein.]
figuur 2
[FIGUUR: Een straatgezicht met aan weerszijden smalle, hoge gebouwen met winkels op de begane grond en etalages. Op de gevels hangen uithangborden en reclames. Op de voorgrond is een deel van de straat zichtbaar met kinderkopjes.]
HA-5001-a-18-1-o 2 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 3

Dit examen gaat over spectaculaire kunst, kunst die de aandacht trekt en
kunst die wil verleiden. Kunstenaars, architecten en vormgevers werken
daarbij soms op de grens van kunst en kitsch.

Een superpassage

Vragen bij afbeelding 1 tot en met 7

Halverwege de negentiende eeuw verschenen in Parijs winkelpassages
waar gegoede burgers kleding en luxe etenswaren konden kopen en waar
ze bijvoorbeeld een grand café konden bezoeken. Dit winkelconcept werd
al snel in heel West-Europa nagevolgd.

In Nederland werd de eerste winkelpassage, de Passage, in 1879
gebouwd in Rotterdam, door architect J.C. van Wijk. Op figuur 1 op de
pagina hiernaast zie je de Passage. Op figuur 2 zie je enkele winkels uit
deze passage met daarboven enkele appartementen.

3p 1 De winkelpassage was een groot succes.
Geef drie redenen waarom dit winkelconcept zo aansloeg.

In de negentiende eeuw werd niet langer alleen door architecten
gebouwd, maar ook steeds vaker door ingenieurs. Zij hadden een ander
uitgangspunt (dan architecten) en hun nieuwe bouwwijze verschilde dan
ook van die van de architecten. De Passage is een combinatie van de
traditionele en de nieuwe manier van bouwen door deze verschillende
specialisten.

Bekijk figuur 1 en figuur 2 op de pagina hiernaast.
De gevels zijn door een architect ontworpen en het dak door een
ingenieur.
4p 2 Geef aan waaruit je kunt afleiden dat:
– de gevels door een architect zijn ontworpen, en
– het dak door een ingenieur.
Betrek de uitgangspunten van architect en ingenieur in je antwoord.

HA-5001-a-18-1-o 3 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 4

De Passage is in 1940 bij het bombardement op Rotterdam vernietigd.
Pas in 2014 kwam in het centrum van de stad een gebouw met een
vergelijkbare functie: de Markthal. Je ziet het gebouw op afbeelding 1.
Deze 'superpassage' werd gebouwd door het Rotterdamse
architectenbureau MVRDV onder leiding van Winy Maas.

De gemeente Rotterdam gaf opdracht voor een overdekte markthal en
wilde ook meer woningen en parkeerruimte in de binnenstad - een locatie
waar de grondprijs hoog is.

figuur 3
[FIGUUR: Dwarsdoorsnede van een groot gebouw met een boogvormige bovenkant, meerdere verdiepingen met appartementen, winkels en parkeerplaatsen op de begane grond en ondergrond.]

Dwarsdoorsnede

Bekijk afbeelding 1 en de dwarsdoorsnede op figuur 3.
Winy Maas draagt met zijn ontwerp een oplossing aan voor alle drie de
kwesties – wonen, parkeren en overdekt winkelen – en houdt daarbij ook
rekening met de hoge grondprijs.

2p 3 Beschrijf:
- de oplossing die Winy Maas in zijn ontwerp aandraagt voor de drie
kwesties, en
- leg uit dat zijn oplossing rekening houdt met de hoge grondprijs.

Als je de hal binnengaat zie je een enorme afbeelding op het gewelf,
zoals te zien op afbeelding 2 en 3. Afbeelding 4 is een detail.
Dit werk, Hoorn des overvloeds, is ontworpen door Arno Coenen en Iris
Roskam. Het is een overweldigend beeld van 'ultieme verleiding'.
Noem drie aspecten van de voorstelling die bijdragen aan dit beeld van
'ultieme verleiding'.

3p 4

HA-5001-a-18-1-o
4 / 14
lees verder

### Pagina 5

De enorme afbeelding in de Markthal doet denken aan
plafondschilderingen uit de barok. Op afbeelding 5 zie je zo'n
plafondschildering in een kerk in Rome.

In de Markthal is een vorm van ruimtesuggestie toegepast die doet
denken aan die van barokschilders. De ruimte lijkt daardoor enorm.
Vergelijk afbeelding 3 en 5
Beschrijf twee overeenkomsten in de manier waarop een diepe ruimte is
gesuggereerd.

In de barokkerk (afbeelding 5) is recht onder de plafondschildering één
plek op de vloer gemarkeerd waar je als beschouwer moet gaan staan om
het maximale effect van de schildering te ervaren.
Leg uit:
waarom juist op deze plek het effect van de plafondschildering
maximaal is.
waarom een dergelijke markering niet nodig is bij de afbeelding in de
Markthal.

Ook de barok wil verleiden en indruk maken op de beschouwer. Op
afbeelding 6 zie je een detail van de schildering in de kerk in Rome, met
virtouze licht-donkereffecten.

Bekijk afbeelding 6.
Beschrijf:
nog twee kenmerken waarmee de barokke schildering hier indruk
maakt op de beschouwer, en
geef de reden waarom de katholieke Kerk de gelovigen op deze wijze
wilde verleiden.

De afbeelding in de Markthal bestaat uit 4500 vierkante aluminium platen
waarop de voorstelling is geprint. Het lijkt alsof er één enorme foto is
gemaakt, maar het geheel is samengesteld uit beelden die met hulp van
de computer zijn opgebouwd.
Leg uit waarom bij dit werk het gebruik van de computer voor de hand ligt.
Doe dit aan de hand van twee mogelijkheden van de computer.

HA-5001-a-18-1-o 5/14 lees verder ►►►

### Pagina 6

Op de architectuur kwam ook kritiek. Een journalist schreef dat de Markthal niet uitnodigend is om naar te kijken en "pas 's avonds visueel tot leven komt". Op afbeelding 7 zie je hoe de hal er dan uitziet.

9 Bekijk afbeelding 1 en 7.
(2p) Geef twee argumenten die de kritiek van de journalist dat de Markthal "pas 's avonds visueel tot leven komt" ondersteunen.

Mooi en ijdel

Vragen bij afbeelding 8 tot en met 11

Op afbeelding 8 zie je een schilderij uit 1598 van de Italiaanse kunstenaar Caravaggio. Een jongeman kijkt naar zijn spiegelbeeld in het water.

10 Bekijk afbeelding 8.
(2p) De suggestie van spiegelen wordt versterkt door de vormgeving. De weerspiegeling is bijvoorbeeld donkerder van kleur dan de jongen zelf. Ook de compositie versterkt de suggestie van spiegelen.
Leg met twee voorbeelden uit hoe de compositie dit spiegel-effect versterkt.

De jongen op het schilderij is Narcissus, een figuur uit de Griekse mythologie. Hij was zo mooi dat zowel jongens als meisjes verliefd op hem werden, maar hij beantwoordde die liefde nooit. De goden straften hem toen hij, tijdens de jacht, verkoeling zocht bij een bron. In het water zag hij voor het eerst zijn spiegelbeeld, waarop hij tot over zijn oren verliefd werd. Maar hij kon zijn spiegelbeeld natuurlijk niet omhelzen en hij stierf uiteindelijk van verlangen.

11 Caravaggio laat de verliefdheid van Narcissus goed zien. De blik van de jongen is bijvoorbeeld vol verlangen op de spiegeling gericht.
(1p) Bekijk afbeelding 8.
Beschrijf nog een aspect van het schilderij dat het verlangen van Narcissus verbeeldt.

HA-5001-a-18-1-0 6 / 14 lees verder

### Pagina 7

Caravaggio was een van de meest invloedrijke schilders van de Italiaanse barok. In het schilderij op afbeelding 8 paste hij op een virtuoze manier verkortingen toe in de figuur van Narcissus. Maar Caravaggio werd vooral beroemd door de manier waarop hij het licht kon weergeven.
Bekijk afbeelding 8.
2p 12 Geef aan op welke nieuwe manier hij hier licht weergeeft. Leg daarna uit dat hiermee een effect werd bereikt dat in de barok vaak werd nagestreefd.

Op afbeelding 9 zie je *Echo en Narcissus* uit 1903 van de Engelse schilder John Waterhouse. Echo is een nimf die Narcissus probeert te verleiden.
Waterhouse schildert net als Caravaggio het moment waarop Narcissus verliefd wordt op zijn spiegelbeeld. Maar de voorstelling van afbeelding 9 is anders en daarmee krijgt het schilderij een andere inhoud.
Vergelijk afbeelding 8 en 9.
2p 13 Beschrijf:
— een fundamenteel verschil in voorstelling tussen beide schilderijen
— het inhoudelijke verschil tussen beide schilderijen.

Op afbeelding 10 zie je een schilderij uit 2013 van de Grieks-Australische kunstenaar Michael Zavros.
Het schilderij heeft bijna dezelfde opzet als Caravaggio's Narcissus en kan gezien worden als een hedendaagse variant daarop.
2p 14 Noem een aspect van de voorstelling en een aspect van de vormgeving waaruit je kunt afleiden dat het een hedendaags schilderij is.

Bekijk afbeelding 10.
2p 15 Het schilderij van Zavros kan postmodern genoemd worden.
Geef twee argumenten waarom dit werk postmodern genoemd kan worden.

HA-5001-a-18-1-o 7 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 8

In de psychologie wordt iemand die voornamelijk met zichzelf bezig
is narcistisch of een narcist genoemd. Een narcist is egoïstisch en vaak
gericht op zijn uiterlijk.

2p 16
Het schilderij op afbeelding 10 heeft als titel Bad Dad (Slechte vader).
Deze titel stuurt de betekenis van het schilderij.
Geef een interpretatie van het schilderij op basis van:
– de titel *Bad Dad*, en
– een verwijzing naar Narcissus.

1p 17
*Bad Dad* is een zelfportret. Zavros schilderde zichzelf.
Bekijk afbeelding 10.
Ben je van mening dat dit gegeven de narcistische lading van het werk
versterkt of juist afzwakt?
Geef een argument voor je mening.

1p 18
Op afbeelding 11 zie je een portret van Justin Bieber. In eerste instantie
lijkt het of iemand de popster gefotografeerd heeft, maar het is een selfie
Bekijk afbeelding 11.
Geef aan waaraan je kunt zien dat Bieber zelf de foto maakt.

2p 19
Bieber kan hier een hedendaagse Narcissus worden genoemd.
Bekijk afbeelding 11.
Bespreek twee aspecten van de voorstelling die naar de mythologische
Narcissus verwijzen.

HA-5001-a-18-1-0
8 / 14
lees verder ►►►

### Pagina 9

Bont tapijt

Vragen bij afbeelding 12 tot en met 16

Op afbeelding 12 zie je het schilderij Het Slapend Meisje (1657) van de schilder Johannes Vermeer. De jonge vrouw zit aan een tafel bedekt met een oosters tapijt. Op de tafel staan onder meer een schaal met fruit en een karaf.

In de zeventiende eeuw nam in Nederland de welvaart sterk toe onder andere door de bloeiende handel met het Verre Oosten. Veel burgers werden rijk. Het schilderij op afbeelding 12 toont het interieur van een rijke burger.

Bekijk afbeelding 12.
Alleen al uit het interieur en de inrichting kun je afleiden dat deze burger rijk was.
Noem:
– twee voorbeelden van het interieur waaruit je die rijkdom kunt afleiden, en
– geef bij elk voorbeeld aan waarom het duidt op rijkdom.
Let op: laat het meisje buiten beschouwing.

[FIGUUR: Een getrokken kader met tekst over Vermeer]
Vermeer was in zijn eigen tijd al beroemd om zijn meesterlijke schildertechniek. Hij toonde zijn kunnen in dit schilderij onder meer in de weergave van het tapijt.

3p 21 Het tapijt op afbeelding 12 was voor Vermeer een echte uitdaging om te schilderen.
Noem drie verschillende aspecten van dit tapijt die een uitdaging vormen voor de schilder als hij het levensecht wil weergeven. Geef voor elk aspect aan waarom.

Op afbeelding 13 zie je de ontvangstruimte met reusachtige koepelschildering van bioscoop Tuschinski in Amsterdam. De bioscoop werd in opdracht van Abraham Tuschinski gebouwd en in 1921 geopend. Tuschinski wilde een "filmpaleis voor de burger" oprichten.

HA-5001-a-18-1-o 9 / 14 lees verder ►►►

### Pagina 10

Bekijk afbeelding 13.
De term 'filmpaleis' is een passende omschrijving voor deze bioscoop,
waarvan het interieur doet denken aan het interieur van een paleis.
4p 22 Noem:
– drie aspecten van afbeelding 13 die doen denken aan een paleisachtig
interieur, en
– leg uit dat een dergelijk interieur inhoudelijk een passende entree
vormt voor een bioscoop.

Het ontwerp voor de wanddecoraties, het tapijt en de koepelschildering is
van de Nederlandse architect en ontwerper Jaap Gidding. Gidding was
een vernieuwer die verschillende stijlen uit zijn tijd samenbracht in zijn
ontwerpen. Het tapijt is overwegend in art deco, en de koepelschildering
is een voorbeeld van art nouveau.

2p 23 Bekijk afbeelding 13.
Geef twee kenmerken van art nouveau die je ziet in de koepelschildering.

Op afbeelding 14 zie je Liquid (2014), een kunstwerk van de
Azerbeidjaanse kunstenaar Faig Ahmet. Hij ontwerpt tapijten op de
computer en laat die vervolgens in wol uitvoeren door tapijtknoopers uit zijn
geboorteland. Ahmets kunstwerken zijn gebaseerd op traditionele
oosterse tapijten.

2p 24 Bekijk afbeelding 14.
Ahmet zet in zijn kunstwerk enerzijds een oosterse traditie voort,
anderzijds wil hij die traditie doorbreken door erop te variëren.
Geef voor het kunstwerk als geheel twee voorbeelden waaruit de
voortzetting van oosterse traditie blijkt.

Over de oosterse traditie zegt Ahmet: "De oosterse traditie is heel sterk.
Ze is heel rijk maar tegelijk ook heel star – te star voor de toekomst."

2p 25 De titel Liquid kun je vertalen als vloeibaar of vloeistof. Dit zie je terug in
de vormgeving van het tapijt.
Verklaar de titel van het kunstwerk aan de hand van:
– de vormgeving en
– het citaat van de kunstenaar.

HA-5001-a-18-1-o 10 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 11

Op afbeelding 15 en 16 zie je werk van het Nederlandse kunstenaars- en
ontwerperscollectief We Make Carpets (Wij maken tapijten). Het collectief
maakt tapijten van makkelijk verkrijgbare alledaagse producten, zoals
pleisters, cocktailprikkers en bakstenen.

Op afbeelding 16 zie je Umbrella Carpet 2. Afbeelding 16 toont een detail.
Dit wandtapijt werd oorspronkelijk gemaakt voor de etalage van warenhuis
de Bijenkorf. Het is samengesteld uit verschillende papieren
ijsparalletjes, van het type dat je ziet op figuur 4.

[FIGUUR: Meerdere kleine, ronde parapluutjes, zoals gebruikt in cocktails of bij eten, zijn bij elkaar geplaatst.]

Bekijk afbeelding 15 en 16, en figuur 4.
Het collectief wilde een verrassend en spectaculair tapijt maken. De
ontwerpers maakten gebruik van de kenmerkende eigenschappen van het
ijsparalletje om dit doel te bereiken.

2p 26 Noem:
* twee kenmerkende eigenschappen van het ijsparalletje, en
* geef per kenmerkende eigenschap aan welk spectaculair effect
daarmee wordt bereikt (in dit tapijt).

Umbrella Carpet 2 was in 2016 te zien op de tentoonstelling Dream out
Loud (Hardop dromen) in het Stedelijk Museum Amsterdam. Op deze
tentoonstelling was werk te zien van ontwerpers die de aandacht wilden
vestigen op allerlei sociale en ecologische problemen.

Volgens het museum nemen aan deze tentoonstelling kunstenaars deel
die "hardop dromen over een betere wereld".
1p 27 Ben je van mening dat deze omschrijving van het museum past bij
Umbrella Carpet 2 van het collectief? Ondersteun je antwoord met een
argument.

HA-5001-a-18-1-0
11/14
lees verder ►►►

### Pagina 12

Beeldige varkens

Vragen bij afbeelding 17 tot en met 23

Op afbeelding 17 zie je een Hummel-beeldje, genoemd naar de
oorspronkelijke ontwerpster: zuster Maria Hummel. Haar jeugd op het
platteland vormde de belangrijkste inspiratiebron voor het ontwerpen van
deze porseleinen beeldjes, met voorstellingen van jongetjes omringd door
dieren, meisjes met rieten mandjes, zingende kinderen, et cetera.

3p 28 Afbeelding 17 geeft, in plaats van een levensechte weergave, een beetje
een sentimenteel beeld van een boerenjongetje met twee biggetjes.
Noem drie aspecten die bijdragen aan deze sentimentele uitstraling.

Op afbeelding 18, 19 en 20 zie je een kunstwerk uit 1988 van de
Amerikaanse kunstenaar Jeff Koons. Hij baseerde zijn ontwerp voor dit
kunstwerk op zo'n decoratief Hummel-beeldje. Hij liet een houtbewerker
het ontwerp uitvoeren op groot formaat.

2p 29 Het kunstwerk van Koons is weliswaar gebaseerd op zo'n decoratief
beeldje uit de Hummel-serie, maar de voorstelling is nogal ongewoon: die
wekt vervreemding op.
Beschrijf twee aspecten van de voorstelling die deze vervreemding
veroorzaken.

De titel van het kunstwerk is *Ushering in Banality*, wat 'aanzet geven tot
het banale' betekent. Je kunt het woord banaal uitleggen als supersimpel,
tegen het vervelende aan.

Bekijk afbeelding 18 en 19.
2p 30 Koons laat dit 'banale' onder andere tot uitdrukking komen in de manier
waarop het beeld beschilderd is.
Toon met twee concrete voorbeelden aan dat de beschildering van het
beeld banaal te noemen is.

Koons: "De big [Ushering in Banality] staat in de traditie van de barok,
zoals al mijn werk, omdat dit werk het publiek wil verleiden. (...) Het is
een heel vanzelfsprekend en herkenbaar beeld. Je wilt het aanraken, je
wordt ernaar toegetrokken, het krijgt haast een religieuze geur."

Koons verwijst in dit citaat naar een kenmerk van kunst uit de barok,
namelijk verleiden en imponeren. Toch heeft Koons met zijn kunst een
ander doel voor ogen dan de katholieke Kerk had ten tijde van de barok.

HA-5001-a-18-1-o
12 / 14
lees verder ► ► ►

### Pagina 13

Bekijk afbeelding 18 en 19.
2p 31 Leg uit:
- op welke manier Koons de beschouwer verleidt met dit kunstwerk, en
- welk doel hij beoogt met dit verleidelijke kunstwerk binnen de
kunstwereld.

Het Stedelijk Museum Amsterdam kocht het beeld in 1988 aan. Dat leidde
destijds tot veel verontwaardiging. Een criticus vond het een "uitvergrote
replica van een miezerzoete snuisterij op het dressoir van tante Annie".

De criticus keurt het werk duidelijk af. Zijn uitspraak is gebaseerd op een
bepaalde opvatting over wat kunst is, een opvatting die tegengesteld is
aan de visie van Koons op kunst.
1p 32 Leg aan de hand van het citaat uit welke opvatting de criticus over kunst
heeft.

Op afbeelding 21 zie je een werk van de Amerikaanse kunstenaar Paul
McCarthy. Deze $Inflatable Pigs (Opblaasbare varkens)$ waren met andere
metershoge opblaassculpturen in 2009 te zien op een tentoonstelling in
Utrecht.

Het beeld op afbeelding 21 lijkt in eerste instantie op een attractie voor
een pretpark: een soort springkussen of reclame-object. Maar het is
onmiskenbaar bedoeld als kunstwerk.
2p 33 Leg aan de hand van de voorstelling uit dat het hier een kunstwerk
betreft.

Geef aan welke term het best van toepassing is op de $Inflatable Pigs$.
1p 34 Het werk op afbeelding 21 is een voorbeeld van
A constructivisme.
B een installatie.
C een performance.
D land art.

Let op: de laatste vragen van dit examen staan op de volgende pagina.
HA-5001-a-18-1-o 13 / 14 lees verder ► ► ►

### Pagina 14

De Belgische kunstenaar Wim Delvoye zette in 2004 in China een Art
Farm (Kunstboerderij) met varkens op. De varkens groeien daar op en
worden goed verzorgd. Delvoye tatoeëert dan hun huid met allerlei
voorstellingen en patronen. Als een varken uiteindelijk doodgaat, wordt
zijn huid als kunstwerk verkocht of wordt het dier opgezet.

Op afbeelding 22 zie je Delvoye die zijn varkens verzorgt. Zijn
kunstproject draagt bij aan de discussie over het gebruik van dieren in
kunst. Sommigen zijn van mening dat de dieren schade lijden, anderen
zien ook positieve gevolgen.

2p 35 Bespreek een negatief en een positief gevolg van dit project voor het
welzijn van de varkens.

Op afbeelding 23 zie je een opgezet varken van Delvoye met een
tatoeage van Sneeuwwitje en haar prins tegen een patroon van het
modemerk Louis Vuitton.
Je kunt stellen dat Delvoye met het varken op afbeelding 23 spot met de
gevestigde kunstwereld.
2p 36 Geef hiervoor twee argumenten.

Bronvermelding
Een opsomming van de in dit examen gebruikte bronnen, zoals teksten en afbeeldingen, is te vinden in het bij dit examen
behorende correctievoorschrift, dat na afloop van het examen wordt gepubliceerd.
HA-5001-a-18-1-o
14 / 14
einde